Trang chính » Biên Khảo, Giới thiệu tác giả, Giới thiệu tác phẩm, Nghiên Cứu, Nhận Định, Văn Học Hải Ngoại, Văn Học Miền Nam Việt Nam 1954-1975 Email bài này

Nhà thơ Viên Linh: Khởi hành từ Thủy Mộ Quan (kỳ 4)

thuy-mo-quan - viên linh

4. Tạp chí Khởi Hành-Việt Nam Cộng Hòa

Nguyệt san Khởi Hành-Hoa Kỳ lấy lại tên của nguyệt san rồi tuần báo Khởi Hành-trước ra ngày thứ năm, thuộc Hội Văn Nghệ sĩ Quân đội, Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa do Nhạc sĩ /Đại Tá Cục trưởng Cục Quân Cụ Anh Việt Trần Văn Trọng sáng lập, xuất chi phí điều hành và xuất bản tại Sài Gòn.

4.1 Tiểu sử Chủ nhiệm & Chủ bút/ Nhạc sĩ/Đại Tá Cục trưởng Cục Quân Cụ Anh Việt Trần Văn Trọng

Đại tá Cục trưởng Anh Việt Trần Văn Trọng nhập ngũ vào ngày 5.10.1951, Khóa 1 Trường Sĩ Quan Thủ Đức (Trần Ngọc Thống & Hồ Đắc Huân & Lê Đình Thụy, Lược sử Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa, trang 522, Hương Quê xuất bản, Hoa Kỳ, 2011) và cùng gia đình di tản sang Hoa Kỳ vào cuối tháng 4.1975.

Bài phỏng vấn ông do nhà thơ/sĩ quan Không quân Phan Lạc Giang Đông (1940-2001) thực hiện, không rõ vào khi nào, nhưng do chính Anh Việt Trần Văn Trọng gửi cho Khởi Hành vào ngày 10, tháng 6.2002. Ngay sau đó, ông báo cho Viên Linh biết đã đổi ý, không muốn cho phổ biến vì, nay theo Phật, không còn muốn “lưu lại với đời nữa”. Tuy thế, bài phỏng vấn này đầy chi tiết về tiểu sử và cuộc đời văn nghệ, nên chúng tôi cho đăng khi ông qua đời, trước để tưởng niệm, sau để lưu lại tin tức chính xác của ông. Hai đoạn điển hình sau đây trong bài phỏng vấn sẽ cho thấy như vậy:

–Phan Lạc Giang Đông: Xin anh cho biết tiểu sử của anh?

–Anh Việt Trần Văn Trọng: Sinh năm 1929 tại làng Tân Long, tỉnh Kiên Giang. Làng Tân Long nằm trên một trong năm nhánh của sông Cửu Long trước khi chảy ra vùng biển vịnh Thái Lan. Thời thơ ấu sống tại tỉnh nhà với đồng ruộng phì nhiêu, có giòng Kiên Giang êm đềm trôi. Năm lên mười hai, rời gia đình để theo học trường Trung học Công Giáo thủ đô xứ Chùa Tháp (Cao Miên). Sau biến cố 1945, trở về học tại Trung học Phan Thanh Giản, Cần Thơ 1946-48, và Trung học Mỹ Tho 1949-50. Phong trào Sinh Viên Học Sinh bãi khóa chống thực dân bùng nổ, phải đi chiến khu. Khi trở về thành, thi trúng tuyển vào trường Cao Đẳng Công Chánh 1950-51, học xong lớp Dự Bị, vào năm thứ Nhất, bị gọi động viên Khóa I Sĩ Quan Trừ Bị 1951-52. Suốt thời gian 24 năm trong quân ngũ, đã có dịp phục vụ tại miền Bắc trước khi đất nước chia đôi (1954) và khắp bốn vùng Chiến Thuật miền Nam Tự Do. Từ 1975, theo chân đoàn người di tản, định cư tại Tiểu bang Cali cho đến nay. Thời gian phục vụ trong quân đội, đã theo học tại Viện Đại Học Đà Lạt, tốt nghiệp Cử nhân Chính trị Kinh Doanh, 1968 và Cao Học Chính trị Kinh Doanh, 1971(…) Giám khảo Giải Văn Học Nghệ Thuật Quốc Gia (Bộ môn Âm nhạc) những năm 1968, 1969. Chủ tịch Hội Văn Nghệ sĩ Quân Đội (1965-1975) và Chủ nhiệm tờ Văn Học Nghệ Thuật Khởi Hành, quy tụ hầu hết các cây viết của thời bấy giờ (…)

Phan Lạc Giang Đông: Có nhiều người trân quý anh, họ vẫn nghĩ rằng Hội Văn Nghệ sỹ Quân Đội của Quân Lực VNCH vẫn là đơn vị duy nhất còn tồn tại. Anh nghĩ thế nào?

Anh Việt Trần Văn Trọng: Hội Văn Nghệ sĩ Quân Đội của Quân Lực VNCH, được thành lập từ năm 1965, là sự kết hợp của hầu hết các Văn Nghệ sĩ của nhiều bộ môn, vì thời đó các văn nghệ sĩ đều phải nhập ngũ. Đây là một lực lượng văn nghệ hùng hậu, mãi đến hơn hai mươi lăm năm sau có nhiều hội viên vẫn còn giữ tấm thẻ Hội Viên với niềm hãnh diện. Tôi nghĩ rằng danh nghĩa của Hội còn được tồn tại lâu dài vì lý do Hội duy trì được tính chất độc lập, không tựa vào một thế lực chính trị, không suy tôn cá nhân lãnh đạo, không ca tụng đường lối của chánh quyền. Hội đã chủ trương phát triển Văn Học Nghệ Thuật thuần túy theo trào lưu, theo cuộc sống, và theo cảm tác, tư tưởng được tự do bày tỏ. Lập trường của Hội được biểu hiện trong tờ Văn Học Nghệ Thuật Khởi Hành. Hiện nay ở hải ngoại tờ báo còn được nhiều người mến mộ. Hội Văn Nghệ sĩ của Quân Lực VNCH là “đơn vị Tinh thần Văn học,” (không phải là đơn vị Tâm lý chiến) không phân biệt cấp bậc (cấp tướng cho đến binh nhì đều là hội viên) và được phát biểu ý kiến tự do, cho nên những bài viết có giá trị lâu bền. Thật khó tạo được chủ trương và tinh thần của Hội như thế vào thời bấy giờ, nhờ đó mà Hội còn được nhắc nhở… [Phan Lạc Giang Đông phỏng vấn nhạc sĩ/Đại tá Cục trưởng Cục Quân Cụ Anh Việt Trần Văn Trọng- “Tâm tư nhạc sĩ Anh Việt Trần Văn Trọng 1929-2008, Chủ nhiệm sáng lập Khởi Hành”, Khởi Hành số 138, trang 12, 15, tháng 4.2008]

Theo tôi biết, luận án Cao Học của Anh Việt Trần Văn Trọng có tên “Vấn đề Du nhập Cựu Chiến binh vào Lãnh vực Kinh doanh”, tháng 6.1970.

4.2 Tạp chí Khởi Hành 1968-1973

Khởi Hành gồm 3 chặng với Anh Việt Trần Văn Trọng giữ phần Chủ nhiệm &Chủ bút rồi Chủ biên. Tuy đã xin được giấy phép từ ngày 8.9.1967, Khởi Hành không xuất hiện cho đến gần 1 năm sau.

Tôi đoán nguyệt san Khởi Hành số 1 ra mắt vào tháng 7.1968 nhờ được anh Lưu Đức sao cho số 3 (tháng 9.1968) và số 4 (Tháng 10.1968). Góc cuối, bên trái trang 3 có ghi:

-Bài vở xin gửi về: TÔ-KIỀU-NGÂN- KBC 3168 hay số 2 bis Hồng- Thập -Tự, Sài Gòn.

Phía cuối bìa sau có ghi:

-Giấy phép xuất bản số 3.947 /TBTTCH/BCI ngày 8-9-1967 của Tổng Bộ Thông Tin Chiêu Hồi. Giá bán: 50 $ 00. Công sở giá gấp đôi.

  • Chặng 2: Tuần báo Khởi Hành với Viên Linh

Nguyệt san Khởi Hành trở thành “Tuần báo Văn học Nghệ thuật-Ra ngày thứ năm” do Thư ký Tòa soạn Viên Linh đảm trách. Số ra mắt xuất hiện vào ngày 1, tháng 5. 1969 và kéo dài tới Số 156-ngày 8, tháng 6.1972. Tin tức biên tập và trị sự được thông báo trên mỗi số như sau:

– Khởi Hành, tuần báo văn học nghệ thuật ra ngày thứ năm. Chủ Trương Hội Văn Nghệ Sĩ Quân Đội. Giấy phép xuất bản số 358/BTT/BC ngày 26-3-69. Tòa soạn và trị sự 225-227 Phạm Ngũ Lão, Saigon. Điện thoại: 25.863.

Chủ nhiệm, chủ bút ANH VIỆT TRẦN VĂN TRỌNG. Phụ tá Chủ nhiệm HY VĂN. Thư ký tòa soạn VIÊN LINH.

Bộ Biên tập thường xuyên TÔ KIỀU NGÂN. LÊ ĐÌNH THẠCH. HOÀNG NGỌC LIÊN. ĐẶNG TRẦN HUÂN. NGUYỄN H. THÔNG. DƯƠNG TRỮ LA.

Vẽ NGUYỄN HỮU NHẬT. LƯU HUỲNH TRUYỀN. NGUYỄN HẢI CHÍ

Trình bày bìa và ruột VIÊN LINH

Thư từ ngân phiếu đề tên Chủ Nhiệm. Bài vở đề tên Thư ký Tòa Soạn. Giá 15 đồng mỗi số. Công sở giá gấp đôi.

Khởi Hành tạm từ giã bạn đọc, đình bản vào số 156 vì, theo lời chủ nhiệm, tình hình chiến sự khiến 60 % của 8 số liên tiếp không đến được tới mọi nơi, nhất là Miền Trung.

  • Chặng 3: Dương Trữ La và Huỳnh Văn Mạnh

Vào cuối tháng giêng, 1973, giai phẩm Khởi Hành Xuân Quý Sửu 1973 trở lại nhưng không dưới hình thức nguyệt san hay tuần báo mà là một thứ nội san vì “Địa chỉ liên lạc” đặt tại Trụ sở của Hội Văn Nghệ sĩ Quân đội, Số 72 đường Nguyễn Du, Sài gòn:

– Anh Việt Trần Văn Trọng: Chủ biên.

Dương Trữ La và Huỳnh Văn Mạnh: Thực hiện.

Giấy phép số 116/TU/DV/GP Ngày 23.1.1973.

In tại Ấn Quán Kỷ Nguyên 265/2 đường Phạm Ngũ Lão, Sài gòn. Giá 200 đồng.

Trong số báo này, có 2 trang tin tức cực kỳ quan trọng, tóm gọn nội dung Sắc luật 007 do Chính phủ Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu ban hành ngày 4.8.1972. Theo đó, nhật báo phải ký quỹ 20 triệu và báo định kỳ phải ký quỹ 10 triệu. Thế nên, tôi không ngạc nhiên khi tuần báo Khởi Hành trở thành “giai phẩm” không định kỳ, “không được quyền đăng truyện dài và truyện còn nối ở số sau, bất cứ về loại gì…” (sđd, trang 12). Anh Việt Trần Văn Trọng biến thành Chủ biên và cũng không còn Tòa soạn hay Thư ký Tòa soạn. Như vậy, Khởi Hành phát hành được 165 số như tôi ước đoán qua 3 lần với chủ nhiệm Anh Việt Trần Văn Trọng cùng Tô Kiều Ngân (Số 1-8), Thư ký Tòa Soạn Viên Linh (số 1-156) và Dương Trữ La (Số Xuân Quý Sửu 1973).

Không có viễn kiến, tài chánh, địa vị và lòng quyết tâm của Đại Tá Anh Việt Trần Văn Trọng, chắc chắn sẽ không bao giờ có Khởi Hành. Tôi đã đề cập chi tiết về cơ cấu tổ chức, nhân sự và thành quả của Khởi Hành trong loạt bài về nhà văn/Trung Tá Văn Quang [https://damau.org/73832/nh-van-trung-t-tm-l-chien-van-quang-trn-hnh-trnh-cng-van-nghe-qun-doi-viet-nam-cong-ha-phan-ii].

Vào năm 1996, chúng tôi đã xin phép ông khi tái lập Khởi Hành nên 30 số đầu đã có tên Chủ nhiệm & Chủ bút sáng lập Anh Việt Trần Văn Trọng trên bìa. Với tôi, cảm tưởng về ông không khác mấy với Anh Việt Trần Văn Trọng bộc trực và hào phóng trên trang báo. Tôi thừa hiểu ông muốn biết lý do tôi trở thành người thứ hai của Khởi Hành: Vì khả năng hay vì mối liên hệ cá nhân với Viên Linh? Đương nhiên ông phải lo ngại khi một phụ nữ quá trẻ và hầu như vô danh nay đảm nhận một trọng trách như vậy. Tôi thầm hiểu ông không còn muốn tham gia hoạt động văn nghệ. Ông biết tôi không chỉ có Khởi Hành, còn bổn phận và dự tính khác. Tháng chạp năm 2000, ông nhờ Viên Linh trao tặng tuyển tập nhạc của ông và cuốn thơ có chữ ký của Nhất Hạnh. Ông vốn hâm mộ Thích Nhất Hạnh sau khi được gặp vào năm 1993.

clip_image002

Nhất Hạnh, Thơ Từng Ôm và Mặt Trời Từng Hạt &
Những Giọt Không-tuyển tập nhạc Làng Mai do nhạc sĩ Anh Việt sưu tập và hiệu đính
Lá Bối xuất bản, Hoa Kỳ, 1997

Tôi rất cảm động khi ông kèm lời nhắn với sách tặng:

clip_image004

Thư Anh Việt Trần Văn Trọng gửi Viên Linh, ngày 6.12.2000

…Cô Nguyễn Tà Cúc có suy tư sắc bén qua các bài viết KH, tôi hy vọng cô sẽ có thời giờ để nghe CD nhạc thiền và nhạc kinh. [Anh Việt Trần Văn Trọng, ngày 6.12.2000, Bắc California]

Tôi cảm động không phải vì được ông để mắt đến, mà vì đã làm đúng lời hứa gần 4 năm trước: không làm hổ danh tên một tạp chí từng đại diện Hội Văn Nghệ sĩ Quân Đội Việt Nam Cộng Hòa do ông sáng lập và xuất bản trước 1975. Nhiều tác giả/quân nhân góp mặt cho tạp chí này đã bị giam nhiều năm sau 1975. Bởi thế, ông có lần đề cập tới Trung Tâm Văn Bút VNHN. Đúng thế, nếu không có dịp tham dự, tôi sẽ không cùng Viên Linh dựng Khởi Hành–Hoa Kỳ với chủ đích duy nhất, về phần tôi, là phương tiện để quảng bá Văn Học Miền Nam. Anh Việt Trần Văn Trọng không bao giờ ngờ được tờ báo sẽ là ngôi sao cứu tinh cho một mặt trời (Viên Linh) đang có nguy cơ tàn lụi trên triền tuột dốc. Con dốc ấy đã ghi dấu sự thất bại thượng dẫn của Viên Linh qua 2 lần Thời Tập và 1 lần Ý Thức trước khi Khởi Hành-Hoa Kỳ xuất hiện.

5. Nguyệt san Khởi Hành-Hoa Kỳ, tháng 11.1996-tháng 5.2018

Khởi Hành-Hoa Kỳ do 2 người chủ trương và điều hành: Chủ nhiệm & Chủ bút Viên Linh và Thư ký tòa soạn Nguyễn Tà Cúc, trừ một quãng thời gian khoảng 1 năm. Khởi Hành có thể coi là tạp chí chuyên về Văn Học Miền Nam vì đa số chủ đề là về các nhà văn Miền Nam, tạp chí Miền Nam cùng sự cộng tác của một số nhà văn kỳ cựu Miền Nam. Khác với mọi tạp chí khác, Khởi Hành chỉ có một người đảm nhận phần phê bình. Tôi cũng chỉ chú tâm tới Văn Học Miền Nam và các vấn để liên quan đến đời sống văn hóa xã hội của cộng đồng tỵ nạn.

Tôi quen Viên Linh qua nhà thơ Hà Huyền Chi. Ông là người chữa lại một chữ, biến chữ “Ở” thành “Từ”, tên loạt phóng sự Từ một góc California. Khi Trung Tâm Văn Bút VNHN dự định làm một tuyển tập tưởng niệm văn nghệ sĩ Miền Nam bị giam hoặc qua đời, Hà Huyền Chi (Cố vấn trong Ban Chấp Hành) bàn với Chủ tịch Viên Linh nhờ tôi giúp phần tìm kiếm, sắp xếp tài liệu. Từ đó, một số chị em, đã quen biết Viên Linh trước đó, và tôi tình nguyện giúp thêm Văn Bút. Khi Viên Linh bị vu khống, tôi cũng bị tấn công, có lẽ còn hơn nữa, vì họ khám phá được tôi đã thay thế Trần Tam Tiệp, và sau đó, tiếp tục đứng trong Ban Chấp Hành Đặng Văn Nhâm- Trương Anh Thụy cho đến năm 2000.

Thời gian nửa năm trước khi Khởi Hành tái hiện là lúc ông chìm gần xuống đáy, hệt như tình cảnh bài thơ này:

Cõi đời tôi

Giờ đây này mắt láo liên,
Ban đêm tránh sáng, ngày kiêng mặt trời.

Ở đời, địa phủ cho tôi,
Về đâu kẻ lạ đứng ngồi loang quanh.

Mưa rơi, tâm trí tan tành,
Chiều nay con thú soi hình tưởng tôi. [Viên Linh, trước 1975]

Tháng 11.1996, ông chính thức rời tất cả. Rời La Mirada. Rời Fullerton. Rời Anaheim. Rời Long Beach. Rời thế giới đầy ảo vọng, phù phiếm hoặc không định hướng từ 1985 tới 1996.

Lời nói

Những câu em nói tầm thường
Vừa nghe anh tưởng thiên đường hiện ra

Những gì anh thấy đêm qua
Em ơi địa ngục chắc là vui hơn… [Viên Linh]

Tới cuối năm 1998, ông mang Tòa soạn về đường First Street. Xa hẳn khu Báo chí Đường Moran. Nghĩa là, ông quyết tâm làm lại từ đầu. Với một số người trước đây chưa hề quen biết và với một người mà văn chương luôn luôn đồng nghĩa một phần với phụng sự: Tôi không tin văn chương có thể lìa khỏi đời sống.

5.1 Bình cũ rượu mới- Gìn vàng giữ ngọc cho hay/Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời.

Khởi Hành-Hoa Kỳ sống được khoảng 22 năm, trân trọng trao được 3 giải thưởng văn chương toàn sự nghiệp do độc giả đóng góp và tổ chức được 2 Diễn đàn Phụ nữ, cùng là tạp chí đặt Chủ đề Phụ nữ vào tháng 3 mỗi năm tuy không đều đặn sau khoảng 2013.

clip_image006

Khởi Hành-Vài số thuộc Chủ đề Phụ Nữ

Tuy tôi có viết vài bài lẻ, thí dụ như bài vừa rồi trên Da Màu, nhưng cũng có mấy điều cần ghi lại về tiểu sử tờ báo này, ngay tại đây dù vắn tắt, sau khi sẽ tường thuật và phân tích về bối cảnh dẫn đến quyết định của Viên Linh và sự cộng tác giữa tôi và Viên Linh.

Trước khi Khởi Hành-Hoa Kỳ xuất hiện vào tháng 11.1996, một số tạp chí văn học như Văn Học (Nhóm Nguyễn Mộng Giác, tháng 2.1986), Hợp Lưu (Khánh Trường, tháng 10.1991), Văn (Mai Thảo-tháng 7.1982 rồi Nguyễn Xuân Hoàng-tháng giêng. 1997) và Thế Kỷ 21 (Nhóm Người Việt-tháng 5.1989) đã có mặt. Nói chung, việc duy trì các tạp chí này không dễ. Tài chính là vấn đề nan giải. Cho tới năm 2000, vấn đề ấy đã được nhà phiếm luận thiện nghệ Song Thao, một người quen biết rộng rãi trong văn giới, bầy tỏ một cách rất thành thực, chính xác và khả tín:

– Bỏ thời giờ, bỏ công sức, đã đành. Còn phải bỏ thêm tiền bạc vào mới đưa tới được cho người đọc những tờ báo thơm mùi mực mới mỗi đầu tháng. Khánh Trường mới đây đã phải gửi điện thư cho một số thân hữu trình bày về tình trạng tài chánh bết bát của tờ Hợp Lưu. Thường thì anh vẫn gồng mình chống đỡ bằng tiền vẽ bìa sách cho các nhà xuất bản. Nay tình trạng xuất bản đang đi xuống, số tiền còm cõi bù đắp cho tờ Hợp Lưu chẳng còn đủ giữ cho tờ báo đứng vững. Trong lần gặp gỡ tại Boston mùa hè năm 2000 vừa qua, Nguyễn Xuân Hoàng cũng đã cho tôi biết là anh còn nợ nhà in mấy số Văn chưa thanh toán được. Suy ra thì thấy chắc tờ Văn Học cũng chẳng sáng sủa gì hơn!… [Song Thao, “Chút kỷ niệm với Văn Học”, Tháng 3/2001 – http://www.songthao.com/viet-cho-be-ban/viet-cho-kyniemvanhoc.htm ]

Sở dĩ tôi dùng chữ “chính xác”, vì nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng nói với tôi ông phải đình bản tờ Văn khi nợ nhà in và vài chi phí khác lên tới hơn 10 ngàn mỹ kim. Số Văn sau cùng chỉ có bìa mà không có ruột. Không chỉ có Văn, Cứ đọc lại các Thư Tòa soạn của Văn Học là đủ biết sự phỏng đoán của Song Thao cũng hoàn toàn chính xác.

Nếu đặt mốc từ khoảng 1989 tới tháng 11. 1996 (là năm Khởi Hành-Hoa Kỳ bắt đầu), dù các đợt di dân H.O.—giới độc giả cũ của Sáng Tạo, Bách Khoa, Văn, Vấn Đề, Nghệ Thuật, Khởi Hành— đã tương đối nhập cư một cách ổn định hơn từ đầu thập niên 90; nhưng mấy tạp chí văn học ở Hoa Kỳ vẫn không có hơn độc giả. Ngoài Hợp Lưu và Văn (do một người chủ trương), tôi sẽ nhắc sơ đến tình trạng của 2 tạp chí có hơn một người quản trị, cũng giới hạn vào mốc thời gian từ năm 1989 tới tháng 11. 1996 hầu sau này so sánh với Khởi Hành-Hoa Kỳ.

Đó là Thế Kỷ 21 và Văn Học.

Ø Nguyệt san Thế Kỷ 21

Thế Kỷ 21 số 1 ra mắt độc giả vào tháng 5. 1989 do Công ty Người Việt thành lập và xuất bản với Chủ biên Nguyễn Xuân Hoàng và Phụ tá Hoàng Khởi Phong. Đỗ Ngọc Yến, người sáng lập nhật báo Người Việt, trở thành Chủ nhiệm & Chủ bút từ số 2 rồi Chủ nhiệm từ số 3 với Chủ bút Vương Hữu Bột, Chủ biên Văn Học Nguyễn Xuân Hoàng và Chủ biên Biên Khảo Lê Đình Điểu.

Từ số 27, tháng 7.1991, Lê Đình Điểu trở thành Chủ nhiệm và Nguyễn Xuân Hoàng giữ phần Tổng Thư ký. Chủ bút vẫn là Vương Hữu Bột. Tháng giêng, 1995, Lê Đình Điểu thông báo “công ty Người Việt đã chuyển nhượng quyền sở hữu tạp chí Thế Kỷ 21 cho hội Văn Học Nghệ Thuật Việt Mỹ (VAALA)” 6 tháng trước nhưng hội không thể trông coi nên chỉ có thể bảo trợ tinh thần [Lê Đình Điểu, “Thư tòa soạn”, trang 6]. Nói một cách khác, Thế Kỷ 21 trở về với Nhóm Người Việt. Nguyễn Xuân Hoàng rời đi vào tháng 6. 1995. Phạm Phú Minh vẫn giữ phần Phụ tá Chủ bút từ số 54, tháng 10.1993 đến số 78, tháng 10.1995, nhưng đảm nhận phần Tổng Thư ký Tòa soạn từ số 79, tháng 11.1995 cho tới số 91, tháng 11.1996.

Tổng chi, đã có khoảng 4, 5 lần thay đổi nhân sự, dù vẫn chỉ trong vòng 5 người Đỗ Ngọc Yến, Đỗ Quý Toàn, Lê Đình Điểu, Nguyễn Xuân Hoàng và Phạm Phú Minh, trong sự hỗ trợ rất đắc lực của Công ty Nhật báo Người Việt, ít nhất là cho tới năm 1995. Nguyễn Xuân Hoàng—nhân viên của Công ty Người Việt– nói với tôi, ngoài bổn phận với tờ nhật báo Người Việt, ông được thêm lương để kiêm nhiệm luôn phần việc trên Thế Kỷ 21. Đây là danh sách ban điều hành Thế Kỷ 21, theo Phạm Phú Minh (trước khi ông về hưu tháng 11 năm 2022):

– Tờ báo Thế Kỷ 21 ra đời đến nay đã được 18 năm. Sinh ra từ tháng 5 năm 1989 bởi công ty Người Việt, nguyệt san Thế Kỷ 21 (…) qua các đời Chủ nhiệm Đỗ Ngọc Yến (1989-1991), Lê Đình Điểu (1991-1996), Phạm Phú Minh (1997- 2001), Hoàng Ngọc Tuệ (2001-2004), Đỗ Việt Anh (2005 – ), và với hai đời Chủ bút Vương Hữu Bột (1989-2001) rồi Phạm Phú Minh từ 2001 cho đến nay (…) Tháng Sáu năm 2007, Hội Đồng Quản Trị của Công ty Người Việt đã quyết định nhường lại quyền khai thác tờ Thế Kỷ 21 cho các cá nhân trong nội bộ Công ty, qua một cuộc đấu giá kéo dài trong thời hạn ba tháng. Kết quả, ông Đỗ Việt Anh mua được tờ báo, và tờ Thế Kỷ 21 từ đây chính thức chuyển từ một cơ quan ngôn luận của tập thể sang cơ chế tư nhân. Đây là một bước ngoặt rất lớn cho tờ báo. Mọi việc chuyển giao đã hoàn tất trong tháng Mười 2007 vừa qua… [Phạm Phú Minh-Bút hiệu Phạm Xuân Đài, “Thư từ giã”, Số 223, trang 6, tháng 11.2007]

Thế Kỷ 21 tái xuất hiện ngay sau đó với chủ nhiệm Đỗ Việt Anh và Chủ bút Ngô Nhân Dụng (Đỗ Quý Toàn). Cách trình bày được giữ y như trước, tên của Đỗ Việt Anh và Ngô Nhân Dụng được nối vào danh sách Chủ nhiệm và Chủ bút trước họ trong trang Mục Lục như lệ thường. Đỗ Quý Toàn thuật lại hành trình của ông với Thế Kỷ 21, một vòng tròn từ khi thành lập cùng với Nhóm bạn Người Việt.

clip_image008

Thế Kỷ 21, Số 225& 226, Xuân Mậu Tý 2008
(Tranh bìa: Nguyễn Thị Hợp)

-Đầu năm 1989, Đỗ Ngọc Yến, Lê Đình Điểu và các bạn khác đã quyết định làm thêm một tạp chí. Lúc đó chúng tôi đang ở Montréal, Canada, nhưng trong mấy năm trước đã góp ý kiến với anh em về nhu cầu phải có một tạp chí hàng tháng, bên cạnh Nhật báo Người Việt (…) Sau khi tờ báo ra được hai số, Lê Đình Điểu đã gọi điện thoại yêu cầu tôi đứng tên làm chủ bút. Sau nhiều lần từ chối, sau cùng chúng tôi đã đồng ý để tên Vương Hữu Bột, một bút hiệu đã dùng khi viết nhật báo Đại Dân Tộc ở Sài Gòn, cho đến năm 1975 báo đóng cửa. Tuy đóng vai chủ bút, nhưng tôi không trực tiếp lo bài vở cho Thế Kỷ 21, mọi việc đã có những người làm chủ nhiệm hoặc tổng thư ký lo, đó là các anh Đỗ Ngọc Yến, Lê Đình Điểu, Nguyễn Xuân Hoàng, và Phạm Phú Minh. Cho đến năm 2001 chúng tôi mới yêu cầu rút tên mình ra, để anh Phạm Phú Minh làm chủ bút thực sự. Trong thời gian đó, chúng tôi đã ký một bút hiệu mới trên Nhật báo Người Việt. Ngô Nhân Dụng cũng chỉ là một cái tên chọn tình cờ cho việc viết báo hàng ngày, người viết nghĩ đó là một cái tên tạm bợ, như hầu hết những thứ tạm bợ trên đời này, dùng xong rồi bỏ. Nhưng rồi cái bút hiệu đó vẫn dính suốt mười mấy năm, ít nhất cho tới bây giờ. Dưới cái tên mới đó, chúng tôi lại hội ngộ cùng các văn hữu và quý vị độc giả. Vì dù trong hoàn cảnh nào, chúng tôi cũng giữ lòng chung thủy với tờ báo mà nhiều người đã góp công xây dựng. Nhất là khi nghĩ tới những người đã khuất. Tạp chí Thế kỷ 21 sẽ cố gắng giữ đường lối như từ khi bắt đầu… [Ngô Nhân Dụng, “Thư chủ bút-Chào Mùa Xuân, Thế Kỷ 21 số 225 & 226, trang 5, tháng giêng & hai 2008]

Tuy Đỗ Quý Toàn “không trực tiếp lo bài vở cho Thế Kỷ 21”, nhưng theo tôi biết, ông là người có nhiều sáng kiến và nhiều kinh nghiệm trong làng báo hầu chia sẻ và góp ý với Đỗ Ngọc Yến. Đỗ Quý Toàn là một trong vài chỗ dựa cần thiết nhất. Đúng như đã thổ lộ, ông “giữ lòng chung thủy với tờ báo mà nhiều người đã góp công xây dựng…” khi nhắc đến Tổng Thư ký/nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng, một người tuy không thuộc Nhóm Người Việt nhưng dự phần quan trọng vào tạp chí này suốt nhiều năm đầu. Nguyễn Xuân Hoàng giữ phần Chủ biên Văn học từ lúc bắt đầu tới Số 26- tháng 6.1991. Kế đó, ông đảm nhận phần Tổng Thư ký Tòa soạn từ số 27-tháng 7.1991 tới số 74-tháng 6.1995. Nguyễn Xuân Hoàng—từng là Thư ký Tòa soạn tạp chí Văn trước 1975 nên quen biết nhiều—đã được gửi sang Âu châu vào thời kỳ đầu hầu cổ động thêm cho tờ báo. Ông đã góp công cùng Đỗ Ngọc Yến, Đỗ Quý Toàn, Lê Đình Điểu, Phạm Phú Minh cùng Phan Mỹ Sương, Trị Sự và nhiều người khác trong nhóm khi dựng một tạp chí để, sau này, những người như Phạm Phú Minh có nền vững chắc để tiếp tục bước tới.

Trước Thế Kỷ 21 chỉ vài năm, một số nhà văn khác chính thức lập tạp chí Văn Học vào tháng 2. 1986, sau khi cùng làm Văn Học Nghệ Thuật, một tạp chí được nhà văn Võ Phiến sáng lập trước đó.

Ø Nguyệt san Văn Học

Nhà văn/nhà thơ Hoàng Khởi Phong là Chủ nhiệm của Văn-Học Nghệ-Thuật lẫn Văn Học trên mặt pháp lý nên việc chuyển tiếp không gặp trở ngại. Đây là danh sách của Nhóm Chủ biên Văn Học lúc đầu:

-Phạm Quốc Bảo, Quyên Di, Võ Đình, Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Đức Lập, Định Nguyên, Vô Ngã, Nguyễn Tất Nhiên, Hoàng Khởi Phong, Bùi Vĩnh Phúc, Vũ Huy Quang, Nhật Tiến, Nguyễn Bá Trạc, Kiệt Tấn, Hồ Trường An.

Tuy thế, một trong vài người chịu trách nhiệm nhiều nhất vẫn là nhà văn Nguyễn Mộng Giác trong thời kỳ đầu, là người “phụ trách bài vở và điều hành chung”. Bên cạnh ông, Giám đốc Nhà Xuất bản Văn nghệ Võ Thắng Tiết phụ trách phần trị sự. [Văn Học, Số 1-https://issuu.com/nvthuvien/docs/tapchivanhoc_001?mode=window&viewMode=doublePage ]

Từ số 1, tháng 2. 1986 tới số 127, tháng 11.1996, Nhóm Văn Học thay nhau nhận lãnh các phần vụ chính nên danh sách ban điều hành thay đổi đến khoảng 10 lần. Các chủ nhiệm Trịnh Y Thư và Châu Văn Thọ; các chủ bút: Nguyễn Mộng Giác, Hoàng Khởi Phong, Nguyễn Đức Lập và Trịnh Y Thư. Những nhà thơ/nhà văn sau đây luân phiên giữ phần Tổng Thư Ký: Hoàng Khởi Phong, Cao Xuân Huy, Trịnh Y Thư và Thạch Hãn. Họa sĩ Khánh Trường cũng tham dự, dù ngắn ngủi, tuần tự về phần Trình bày từ số 45, tháng 11.1989; phần Trị sự từ số 53&54, tháng 7&8. 1990 và phần Mỹ thuật từ số 65, tháng 7.1991 vv. Tháng 10.1991, Khánh Trường lập Hợp Lưu. Theo nhà văn Nhật Tiến, tên Hợp Lưu là do ông đề nghị và được Khánh Trường chấp thuận:

– Hợp Lưu chỉ là cái tên tờ báo mà khoảng giữa năm 1991, khi chuẩn bị ra số đầu, họa sĩ Khánh Trường đã làm maquette với tên “Giao Lưu”. Tôi đề nghị lấy tên “Hợp Lưu” để giảm thiểu cái ý nghĩa giao dịch hướng về trong nước, và anh Khánh Trường đã đồng ý đề nghị này. Tờ Hợp Lưu từ đó vẫn còn tồn tại cho đến nay dù nhóm điều hành đã thay đổi… [Nhật Tiến trả lởi Nguyễn Tà Cúc, California, ngày 15. 6. 2014]

Nhà văn Cao Xuân Huy đảm nhận phần vụ Tổng Thư ký lâu dài nhất, cũng là người lo cho Văn Học sau khi nhà văn Nguyễn Mộng Giác qua đời và các bạn trong nhóm tản mác.

Như vậy, qua thí dụ của Thế Kỷ 21, Văn Học và kinh nghiệm viết báo thương mại của chính mình, tôi nghiệm ra rằng, trước hết, một tạp chí nếu muốn tồn tại, cần phải nhận diện được giới độc giả. Sau nữa, nếu Viên Linh và tôi làm báo, tờ báo đó phải tự sinh tồn và nhiều hơn thế nữa. Chúng tôi sẽ không có một “hậu phương” vững mạnh về cả tài chánh lẫn nhân sự như Thế Kỷ 21. Chúng tôi càng không có một nhóm anh em tin cậy, sống chết, san sẻ gánh nặng từ tài chánh tới in ấn phân phối như Nhóm Văn Học.

Đó là lý do tôi viết “nhiều hơn thế nữa” vì tôi sẽ không đóng góp cho phần tài chính trong khi Khởi Hành sẽ trở thành sinh kế của Viên Linh. Số tiền hưu bèo bọt lấy sớm (lúc ấy Viên Linh 58 tuổi) không đủ nuôi sống bản thân tại California, vốn có tiếng đắt đỏ, thì lấy gì làm báo mà lại là báo văn học? Và trả lương cho một người thứ hai? Đó là những vấn đề thực tế. Viên Linh và tôi là hai người rất thực tế nên cần đối đầu với những vấn đề căn bản này trước khi cùng nhau hợp tác. Chúng tôi quyết định: nếu muốn thành công, tờ báo cần một người làm việc toàn thời gian để có thể chăm lo mà sống được cho nó và vì nó. Người đó sẽ là Viên Linh vì nghề làm báo là nghề của ông, lại có tên tuổi, quen biết hầu hết anh em văn nghệ từ Miền Nam. Bên cạnh đó, tờ báo cần một người làm việc vừa có khả năng chuyên môn (về viết) lại vừa có sức lao động (đúng nghĩa đen) để cùng ông gánh vác công việc; nhưng không có lương, hầu tờ báo có thể tồn tại được. Người đó sẽ là tôi. Trên hết thảy, Viên Linh và tôi sẽ là 2 người quyết định công việc liên quan đến tờ báo một cách bình đẳng, dù Viên Linh vẫn là người chịu trách nhiệm sau cùng vì ông là Chủ nhiệm kiêm Chủ bút.

Như đã dẫn chứng, các tạp chí văn học tại Hoa Kỳ đều phải có lối giải quyết riêng như họp thành nhóm luân phiên điều hành và bù thêm tiền chi phí in ấn phát hành. Duy Khởi Hành là một ngoại lệ. Sự ngoại lệ ấy không khó hiểu nếu chúng ta xoay vấn đề ra khỏi ấn tượng “văn học”, một ấn tượng thường được liên tưởng tới sáng tác, phê bình, nghiên cứu vv. Nếu các sáng tác, phê bình, nghiên cứu ấy hợp với quan niệm của người/nhóm chủ trương hơn lòng khao khát và ý muốn của khối độc giả có thể nuôi sống tờ báo thì sự không nuôi được tờ báo chỉ là hậu quả tất nhiên. Hãy bỏ ra các băn khoăn…cao quý như: Anh chị viết cho ai? Cho ai đọc? vv. Với tôi, tự xuất bản hay góp tiền xuất bản—Viết cho mình! Cho mình và các bạn mình đọc!–không có gì đáng xấu hổ, nhưng tôi sẽ không nhân danh bất cứ điều cao đẹp nào trên cõi đời này để hy vọng hão huyền rằng người khác sẽ xuất tiền cho mình làm báo, cho mục đích của riêng mình.

5.2 Độc giả Khởi Hành-Hoa Kỳ: Khởi Hành là tờ báo văn học của những người ra đi theo diện H.O., Viên Linh (Chủ nhiệm & Chủ bút)

Tôi rất cảm ơn nhà phê bình Thụy Khuê đã ghi lại chính lời của Viên Linh trong bài viết về 25 năm văn học Việt Nam tại hải ngoại để có dịp giải thích thêm về lý do tồn tại của Khởi Hành-Hoa Kỳ:

–Khởi Hành là tờ báo văn học của những người ra đi theo diện HO, như lời tuyên bố của Viên Linh… [Thụy Khuê, “Thử tìm một lối tiếp cận văn sử học về Hai mươi nhăm năm văn học Việt Nam hải ngoại 1975-2000”, Hợp Lưu số 51-Tân niên 2000, trang 12, Tháng 2 & 3, 2000 –http://thuykhue.free.fr/tk99/tiepcan.html]

Tại sao loạt H.O., loạt di dân đi sau, nghĩa là tình trạng tài chánh của họ, nói chung, không thể so sánh được với các lớp đi trước mà lại có thể trở thành nhóm độc giả và thân hữu góp phần nuôi dưỡng Khởi Hành, một tạp chí văn học xuất hiện trễ hơn các tạp chí văn học khác? Họ là ai?

Đầu thập niên 1990, hàng trăm ngàn quân-cán-chính thuộc Việt Nam Cộng Hòa, bị giam từ 3 năm trở lên trong các trại giam có tên “Trại Cải tạo” của chính phủ Cộng sản, được định cư tại ngoại quốc theo chương trình “H.O.”. Đại đa số sẽ định cư tại Hoa Kỳ. Họ đến vào khoảng đầu năm 1990:

– Ngày 12 tháng 1 năm 1990, tại phi trường Los Angeles cũng như một vài phi trường khác trên đất Hoa Kỳ, những người cựu tù nhân chính trị VN đầu tiên đặt chân đến Hoa Kỳ, theo thoả hiệp của hai chính phủ Hoa Kỳ và Cộng sản Việt Nam ký kết vào ngày 28 tháng 8 năm 1989 (…) Nếu tình hình cho phép về chính trị (Phía Cộng sản Việt Nam) và về ngân sách (Phía chính phủ Hoa Kỳ) thì trong năm nay sẽ có chừng trên 7,000 cựu tù nhân chính trị VN đến Hoa Kỳ (Los Angeles Times ngày 13/1/90)… [Kiêm Thêm, “Lời nói đầu”, Những vấn đề tù nhân chính trị Việt Nam, UVCC-Liên hiệp Cộng đồng Việt Nam xuất bản, 1990, Los Angeles, California]

Chúng ta đều rất quen thuộc với đợt di dân chính thức đó. Cùng với 2 chương trình khác—Trẻ em Con Lai và Đoàn tụ–được Hoa Kỳ chấp thuận, nhân số người Việt tỵ nạn tăng lên gấp bội. Tài liệu về các chương trình di dân này có nhiều, nhưng tôi muốn trích dẫn một đoạn có thể tóm tắt ngắn gọn chủ đích của chương trình H.O. trong “Lời giới thiệu”, cho quyển Basic Adult Survival English của Robert E. Walsh do Phạm Đình Trọng dịch sang Việt ngữ, vì quyển này xuất bản tại Việt Nam, một nửa dấu vết của các chương trình:

-Theo thông tư liên Bộ Nội vụ và Ngoại giao, số 04/T.T.L.B ngày 02.6.1988, đã giải quyết cho người Việt Nam có nguyện vọng xuất cảnh đoàn tụ với gia đình ở nước ngoài và cho đi du học tự túc. Đồng thời để biểu hiện chính sách nhân đạo, chính phủ Việt Nam đã thỏa thuận với chính phủ Mỹ để thực hiện: chương trình đoàn tụ gia đình (ODP), chương trình trẻ lai (AC), chương trình định cư tại Hoa Kỳ cho những người được tha từ các trung tâm cải tạo (HO). (Báo Sàigòn giải phóng, ngày 2. 12. 1989) … [Basic Adult Survival English, Robert E. Walsh/ Anh ngữ cho người xuất cảnh-Dịch giả Phạm Đình Trọng, Nhà Xuất bản Tổng Hợp Tiền Giang, Giấp phép xuất bản: Ngày 1.12.1989 & Ngày in ấn: Tháng 9.1991, Long An, Việt Nam]

Họ và gia đình đã là độc giả, khán thính giả của báo chí, văn chương như Bách Khoa, Văn, Vấn Đề, Nghệ Thuật, Khởi Hành vv. và văn nghệ Miền Nam. Số tác gia Miền Nam nếu chọn ra đi, cũng tới Hoa Kỳ. Giới ra đi, như thế, không những đã quen thuộc với không khí văn nghệ Sài gòn, có Khởi Hành là một, mà còn cố gắng tìm lại Sài gòn ấy. Chúng tôi dùng tên Khởi Hành vì Khởi Hành là một tín hiệu để người Miền Nam nhận ra nhau. Tôi đề nghị với Viên Linh, Đừng dùng tên Thời Tập, vì không có một thứ “căn cước chung”, nhưng nếu nhắc đến Khởi Hành, chắc chắn người ta có thể hình dung ngay nội dung sáng tác của văn nghệ sĩ Miền Nam và lập trường chống Cộng của VNCH. Hơn nữa, Viên Linh có một lợi thế bất ngờ vì không phải bất kỳ ai cũng lấy lại được tên đó.

Sau nữa, chính vì hoạt động trong Trung Tâm Văn Bút VNHN, chúng tôi được gặp lại độc giả của Văn học và báo chí Miền Nam. Họ tham dự vào Trung Tâm chỉ nhắm cố gắng góp sức khôi phục được chừng nào hay chừng đó những giá trị đã bị Cộng sản Việt Nam phá hủy. Một trong những giá trị đó là Văn Học Miền Nam. “Họ” ở đây cũng gồm độc giả phụ nữ vì, trước 1975, không chỉ có nam độc giả mà còn có nữ độc giả. Đồng thời, bên cạnh Văn Học Miền Nam, họ còn cần tin tức thời sự, những tin tức liên quan trực tiếp đến đời sống văn hóa của người di dân vì lý do chính trị. Họ chính là một phần quan trọng trong giới độc giả trung thành và rộng lượng từ khởi đầu đến kết thúc. Không có họ góp sức, tờ báo sẽ không thể tồn tại, đừng nói tới trao được 3 giải thưởng văn chương và tổ chức được các buổi Diễn Thuyết hay Kỷ niệm.

Viên Linh và tôi đã có dịp kiểm chứng về giới độc giả của bổn báo ngay trong hơn năm rưỡi đầu tiên. Khởi Hành-Hoa Kỳ chỉ trong gang tấc, đã chịu cùng số phận không-quá-một-năm với Thời Tập và Ý Thức. Khởi đầu, dựa trên kinh nghiệm với Văn Bút, Viên Linh và tôi cam kết làm một tạp chí về Văn Học Miền Nam. Số 1 xuất hiện rồi số 2, số 3 cho tới số 17 (tháng 3. 1998) không phải là một tạp chí như tôi đã đồng ý và độc giả chờ đợi như hình dung qua tên tờ báo. Đó chỉ là bóng ma của Thời Tập-California với các mục Truyện Ma do văn hào ngoại quốc kể, do văn hào ngoại quốc viết vv. Hơn thế nữa, Phùng Cung, Phùng Quán vv. chiếm trọng tâm mấy số báo hầu như liên tiếp rồi Trần Dần, Hữu Loan, Văn Cao mà dấu hiệu không hề thuyên giảm. Đáng lo ngại hơn, tôi đã không thể góp ý hay quyết định về chủ đề, hoàn toàn không đúng với giao kèo bất thành văn giữa Viên Linh và tôi. Trong suốt nhiều năm, (trừ 3 năm từ 2007 tới 2010), tôi giữ phần giao báo cho các tiệm sách trong vùng và cùng Viên Linh gửi báo rồi giữ sổ sách chi thu, nên biết rất rõ phản ứng của độc giả mà tôi là độc giả đầu tiên. Ông bắt đầu nhận ra sự nguy hiểm của một lần thất bại nữa, chắc chắn là lần cuối, khi nhận được phản hồi từ bạn bè cực kỳ thân thiết –có dịp biết cả ông và tôi–và từ số báo bán giảm sút tại các tiệm sách.

Tôi báo cho Viên Linh biết sẽ không thể tiếp tục một công việc tình nguyện nặng nề, hao tổn biết bao thời giờ sức lực, mà công sức ấy lại chỉ để phục vụ cho tham vọng của một người. Không ai đủ tư cách văn nghệ để quyến rũ nổi người khác làm việc không công, hòng đổi lại chút hư danh. Tôi còn không bao giờ quên tôi là người Miền Nam, nghĩa là tỵ nạn chính trị tại Hoa Kỳ, nên sẽ phải góp công sức hầu tranh đấu cho miền đất và giá trị của miền đất đó. Ông sẽ có 2 tháng để tìm người thay thế.

Cuối cùng, khi Viên Linh chịu chấp nhận tên tuổi trong quá khứ cùng mục đích cá nhân không thể bán được báo như đã và sẽ xẩy ra; lại chắc chắn mất luôn người hợp tác cuối cùng, thì việc cải thiện không hề khó. Đến khoảng đầu năm 1999, Khởi Hành đã tiến vững trên đúng đường cùng với các bạn đã chết và các bạn còn sống. Ngoài độc giả, những người bạn của chúng tôi như họa sĩ Phan Ngọc Diên (lo việc chụp ảnh), Dương Thanh Liêm và Bùi Bỉnh Bân (lo phần quay video), chị Ngọc Châm, chị quả phụ Trần Thúc Vũ, anh chị Nghĩa-Chính (lo tiếp tân và ẩm thực) vv. luôn có mặt. Ông chấm dứt làm việc bán phần cho Việt Báo Kinh tế, hoàn toàn sống bằng Khởi Hành từ đây. Dần dần, những tác giả uy tín như Mặc Đỗ, cảm động vì sự làm việc cho Văn Học Miền Nam của chúng tôi, cũng quay lại hợp tác.

Có một bữa, để ăn mừng, Viên Linh rủ tôi ăn tối tại quán Nguyễn Huệ (của ông Cảnh) nơi hội họp dàn báo chí Bolsa hồi đó. Có lẽ tôi mừng còn hơn ông: ông đã thoát mấy lần cửa ngục, lấy lại phong độ, không còn bơ vơ lủi thủi, có chỗ trú thân bên sách vở thơ văn, tòa soạn lúc nào cũng đều đặn bạn văn hoặc độc giả ghé thăm. Tôi rất quý tấm ảnh sau đây (2011) vì gợi lại một trời văn nghệ Miền Nam, kể cả văn nghệ quân đội VNCH: nhà thơ Viên Linh, nhà văn Hoàng Khởi Phong, nhà thơ Nguyễn Quốc Thái, họa sĩ Nguyễn Đình Thuần và họa sĩ Phan Ngọc Diên. Nhà văn Phan Nhật Nam chụp ảnh. Họ đều thuộc vào những nhóm khác nhau trước và sau 1975, nhưng vẫn có thể “về quanh chiếu ngồi” chung vui một buổi sau bao tan tác từ 1975:

clip_image010

Từ trái qua phải: Viên Linh, Hoàng Khởi Phong, Nguyễn Quốc Thái, Nguyễn Tà Cúc, bà và ông Nguyễn Đình Thuần, Phan Ngọc Diên
(Ảnh: Phan Nhật Nam)

Tôi còn có 1 kỷ niệm với Hoàng Khởi Phong và Nguyễn Quốc Thái. Hai người có dịp sang Miền Đông, bèn quá giang xe của một anh bạn văn nghệ ghé thăm tôi tại một tỉnh nhỏ. Kéo nhau đi ăn trưa, tôi tiến bước trước các anh khi xếp hàng. Hoàng Khởi Phong trừng mắt:

-Chị định trả tiền đấy à?!

Năm ngoái, trở lại trường cũ để làm vài công việc, ngang qua quán Hamburger vẫn còn đó mà không khỏi ngậm ngùi tưởng tới các cố nhân. Mới đó mà đã hơn 15 năm.

Những cuộc gặp gỡ bạn văn tương tự đã giúp dựng một Viên Linh dậy từ những cơn huyễn mộng:

… Sách vàng lại chuyện xuân thu
Sông văn lại tự nguồn xưa chảy về
Tôi từ bến hoặc bờ mê
Nghe ra thiên cổ ước thề kim lan

*

Tôi từ nghĩa cũ muộn màng
Đêm nay xin viết đôi hàng tân thư. (Viên Linh, “Tôi, II”)

Tôi đã viết môt chút về tạp chí Khởi Hành-Hoa Kỳ trong “Nhà văn/Trung tá Tâm lý chiến Văn Quang trên hành trình cùng Văn nghệ Quân Đội Việt Nam Cộng Hòa, phần III”- https://damau.org/73796/nh-van-trung-t-tm-l-chien-van-quang-trn-hnh-trnh-cng-van-nghe-qun-doi-viet-nam-cong-ha-phan-iii ]

Nhắc đến Khởi Hành-Hoa Kỳ thì không thể không nhắc đến nhật báo Người Việt. Chúng tôi hết sức may mắn được sự hỗ trợ quý báu của Ban Quản trị và Biên Tập Nhật báo Người Việt. Họ cho phép chúng tôi sử dụng hội trường và phương tiện âm thanh khi tổ chức các buổi Ra mắt sách, Kỷ niệm vv. Chúng tôi còn được phép nhờ cậy 2 anh nhân viên giúp đỡ trong hội trường. Các anh này sẵn sàng về muộn hơn một chút để giúp chị em chúng tôi thu dọn. Điều làm tôi mang ơn thêm nữa là mỗi lần như vậy, họ sẽ cho chạy quảng cáo ¼ trang màu nhiều kỳ để quảng bá Thiệp mời và tin tức cần thiết. Như thí dụ sau đây vào lần Mừng Sinh nhật Năm thứ 20 Tạp chí Khởi Hành đăng trên Người Việt-Trang Văn học Nghệ Thuật, Số 10.946, tháng 11.2015:

clip_image012

Thiệp Mời Mừng Sinh nhật Năm thứ 20 Tạp chí Khởi Hành, Nhật báo Người Việt

Không những chỉ trong những dịp long trọng, mỗi tháng một lần, họ đều cho đăng ¼ trang quảng cáo cho số mới ra của Khởi Hành. Chủ bút Phạm Phú Thiện Giao còn tốn thời giờ quý báu dặn tôi cứ gửi bài đặng ông đăng trước buổi Diễn Thuyết và Trình diễn Áo Dài cho độc giả biết mà chú ý. Chu đáo …không công đến thế là cùng! Trước đó, tôi ngần ngại, không dám hỏi thêm ông điều gì, e mang tiếng đi cửa hậu. Ngày tổ chức nào, ông Giám đốc Phan Huy Đạt cũng ráng ghé thăm. Bà Hoàng Vĩnh, hiện giữ chức Giám đốc Hệ thống Tuần báo Saigon Nhỏ và nguyệt san Chiến sĩ Cộng hòa, đặc biệt để mắt đến những buổi Diễn đàn Phụ Nữ. Ông Giám đốc Phát Hành Nguyễn Hùng luôn có mặt để dặn dò những chi tiết cần thiết, cũng không công, dù ông không có trách nhiệm phải lo cho chúng tôi. Anh ký giả Nguyên Huy luôn tận tâm tường thuật, nhất là cho buổi Diễn đàn Phụ nữ. Hồi đó, khi tòa soạn còn ở đường Bolsa, anh Nguyễn Thiện Cơ (và Phan Tấn Hải) vẫn phải ghé sang giúp Viên Linh về vấn đề vi tính. Khi tòa soạn dời về đường Kramer, anh Triết Trần thỉnh thoảng tạt qua gỡ rối kỹ thuật. Sau Phạm Phú Thiện Giao, chủ bút Đỗ Dzũng lại tiếp tục giải quyết hộ vài lúc ngặt của Viên Linh khi cần.

Tôi viết ra chuyện này không để …khoe mà để cho thấy, trái với lời đồn Làng Bolsa là chỗ “gió tanh mưa máu”, anh chị em vẫn cố giúp nhau dù không thể đồng ý trên mọi vấn đề. Trong khi đó, tờ Khởi Hành lại còn là địch thủ lợi hại của tờ Thế Kỷ 21. Bên cạnh Người Việt, Viên Linh quen với hầu hết làng báo Bolsa. Phần tôi, cũng biết khá nhiều người trong giới ký giả. Ngày nay, thỉnh thoảng tình cờ gặp lại, không khỏi vừa mừng vừa buồn. Tôi phải công nhận quả Viên Linh xứng “danh bất hư truyền” về tài làm báo. Tài trình bày từ sách đến báo của ông là độc nhất vô nhị. Nếu coi ông là họa sĩ cũng không có gì quá đáng. Ông còn có tài vẽ ký họa các bạn văn. Đây là bức của tôi:

clip_image014

Tới đây, đời văn nghệ của Viên Linh hồi sinh với sinh kế vững vàng, tâm linh bình an cùng nhóm thân hữu thực sự chia sẻ giúp đỡ ông trong những lúc ngặt nghèo nhất. Trước khi viết về họ, tôi muốn đề cập đến mấy nhận xét của Phan Tấn Hải liên quan đến Khởi Hành trong bài “Viên Linh: Khi thơ hóa thân thành lịch sử”. Bài này được phổ biến trên ít nhất 7 diễn đàn khả tín trên mạng trong và ngoài Hoa Kỳ nên tôi cần đề cập đến. Ông có thời làm việc vài năm cùng với Viên Linh tại nhật báo Việt Báo Kinh tế. Vài điều sau đây cần được giải thích cho chính xác hơn.

– Nhà văn, nhà thơ Viên Linh (1938-2024) vừa ra đi. Ông tên thật là Nguyễn Nam, sinh ngày 20/1/1938 tại Hà Nam, từ trần ngày 28/3/2024 tại Virginia, Hoa Kỳ, hưởng thọ 86 tuổi. Bài viết này để đưa tiễn nhà thơ Viên Linh, người mà tôi hân hạnh có nhiều năm thân cận tại Quận Cam, California (…) Thực sự, Khởi Hành không ổn định. Có lúc, tòa soạn Khởi Hành đặt sau một văn phòng nha sĩ trên đường Bolsa, bây giờ là vòng bên hông tiệm sữa đậu nành Đông Phương Tofu và phía sau tiệm bánh mì Gala… [Phan Tấn Hải, “Viên Linh: Khi thơ hóa thân thành lịch sử”, ngày 4.5.2024- https://vietbao.com/a318685/vien-linh-khi-tho-hoa-than-thanh-lich-su ]

Ngược lại với nhận xét của Phan Tấn Hải, Khởi Hành “thực sự” rất “ổn định”. Tôi có cảm tưởng Phan Tấn Hải có thể biết về Viên Linh, nhưng không biết nhiều về Khởi Hành. Tôi đoán những nhận xét nêu trên bắt nguồn từ thời gian Viên Linh dọn sang California vào năm 1985, làm cho Việt Báo Kinh tế vào năm 1995 rồi ngừng, có lẽ vào khoảng cuối năm 1997.

Thế nên, đúng như Phan Tấn Hải nhận xét, lúc đầu tòa soạn Khởi Hành đặt sau văn phòng của ông bà ân nhân/Nha sĩ Phạm Đình Tuân tại đường Bolsa, Westminster vào tháng 11.1996. Phạm Đình Tuân nguyên là Sĩ quan Đại úy Quân Y Khóa 16 phục vụ tại Vùng 4 chiến thuật Liên đoàn 74 Quân Y tại Cần Thơ. Bà Phạm Đình Tuân là Dược sĩ Vũ Bội Tú, thủ quỹ của nhiệm kỳ Chủ tịch Viên Linh. Họ là mạnh thường quân của Trung Tâm Văn Bút VNHN vì đã cho phép hội viên mở những cuộc tiếp đón văn nghệ sĩ từ xa đến hay những buổi hội họp của hội viên tại đây. Đó cũng là địa chỉ đầu tiên của Tòa soạn Khởi Hành từ số 1, tháng 11.1996 tới số 26, tháng 12.1998 (2 năm). Từ tháng giêng 1999, Tòa soạn Khởi Hành dọn về đường First Street, Santa Ana cho tới tháng 5. 2007 (gần 9 năm):

clip_image016

Từ trái sang phải: nhà văn Nguyễn Đình Toàn, họa sĩ Thái Tuấn, Nguyễn Tà Cúc, Viên Linh
Tòa soạn Khởi Hành, Santa Ana, California (khoảng năm 2001)

Tôi sẽ viết rõ hơn về các lần thay đổi tòa soạn sau, nhưng muốn cảm ơn Phan Tấn Hải ngay (kẻo quên) khi ông có nhã ý nhắc đến tôi, cũng trong bài này:

… Nhìn lại, trong những người ở Quận Cam có giao tiếp với nhà thơ Viên Linh, tương tác hay nhìn thấy một phần cuộc đời của Viên Linh, tôi nhớ ra là có Mai Thảo, Nhật Tiến, Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Xuân Hoàng, Trần Dạ Từ, Nhã Ca, Đỗ Ngọc Yến, ca sĩ Thùy Hạnh, Trịnh Y Thư, Lê Giang Trần, nhà văn Nguyễn Tà Cúc, Nguyễn Lương Vỵ, Sơn Điền Nguyễn Viết Khánh… Đó là trong giới cầm bút, theo tôi nhớ. Trong những người vừa nêu tên đó, chỉ trừ những người đã quá cố, nếu mỗi người kể lại một phần đời Viên Linh mà họ biết, chúng ta sẽ có một nhà thơ Viên Linh đầy màu sắc, sinh động, lúc gầm gừ như biển động và lúc dịu dàng như làn gió mùa xuân… [Phan Tấn Hải, sđd]

Tôi cũng hy vọng như ông, rằng càng nhiều người viết, chân dung văn nghệ của bạn tôi càng đa diện hơn. Phần tôi, giữa tôi và Viên Linh là tình thân hữu của hai người hợp tác vì mục đích chung gần 1 phần 4 thế kỷ, phải gặp nhau hàng tuần sửa soạn cho công việc, nên lúc nào cũng “tương kính như tân”.

clip_image018

Viên Linh, “Bản của Nguyễn Tà Cúc, những ngày làm việc chung tại Khởi Hành”
ký tặng, tháng 11.2017

Tôi kính trọng ông vì lớn tuổi hơn (kính lão đắc thọ) và vì vốn hiểu biết hầu như vô tận về một số văn nghệ sĩ Miền Nam cả báo giới lẫn văn giới. Lúc nào ông cũng tề chỉnh, từ ngôn ngữ tới y phục. Y phục xứng kỳ đức …thi sĩ. Ông (và tôi) không có thói quen chia sẻ tài liệu hay cho mượn sách, nhưng những câu chuyện kể lúc “trà dư tửu hậu” đem lại tin tức hết sức giá trị, như cánh cửa mở hé vào căn phòng Văn Học Miền Nam để tôi có dịp kiểm chứng. Quen biết nhau lâu đời như thế, nhưng cả hai hầu như không tâm sự, thậm chí không tham dự công việc riêng của nhau.

Ông lập Hội Tác giả vào năm 2008 vì muốn thêm chỗ hoạt động. Năm 2009, ông tổ chức một Đêm Thơ Nhạc tưởng niệm các văn nghệ sĩ Miền Nam qua đời. Tôi từ giã California vào giữa năm 2007, băng ngang nước Mỹ một mình, thực hiện lời nguyền từ năm 1996.

Trong hơn một năm, khoảng 2010-2011, ông lặng lẽ thuê người đánh máy lại các bài thơ thu thập được từ trước 1975, rải rác trên Bách Khoa, Sáng Tạo-Bộ mới, Nghệ Thuật, Văn Nghệ, Thời Tập rồi trình bày cho dự định xuất bản Tuyển Tập Thơ. Tôi chỉ biết về tập thơ này như mọi người khi ông…thông báo trên Khởi Hành vào năm 2012. Cuối cùng, khi tập thơ không xong, tôi cũng không hỏi lý do.

Tôi đã xuất bản 2 tác phẩm do Nhà Xuất bản Mẹ & Con lo liệu. Ông lập Nhà Xuất bản Khởi Hành cho ông.

Nghĩa là, chúng tôi có những “phong tục” cần duy trì để khỏi phiền lòng nhau. Một trong những “phong tục” đó là tránh thói quen “bắc cầu”, nghĩa là lấn sang nhóm bạn hay công việc của người kia. Dù vậy, tuy tôi thân thiết với Mặc Đỗ, Thái Tuấn hay Duy Thanh, Tô Thùy Yên, Văn Quang, Võ Đình, Trần Thị Lai Hồng (bà Võ Đình-họa sĩ vẽ trên áo dài lụa), Song Ngọc vv. đều từ những công việc riêng; nhưng chắc chắn nếu không làm Khởi Hành cùng Viên Linh thì khó có dịp gặp gỡ họ, nhất là Mặc Đỗ. Không bao giờ tôi quên những ân tình gây dựng được, bắt đầu từ ông.

clip_image020

Nét vẽ Duy Thanh, Tháng 3.2017

Ông càng hiểu thói quen yên lặng, thêm bổn phận với gia đình riêng của tôi nên luôn tôn trọng khoảng cách cần thiết. Bởi thế, ông làm tôi hết sức ngạc nhiên khi một hôm, trải tờ báo trên bàn, chỉ cho tôi đọc bài thơ đầu tiên trong một trang thơ toàn thơ ông, không bài nào có tên, với hình phác họa của Nguyễn Trung ở giữa trang. Đó là một buổi chiều thứ bảy, sau khi Khởi Hành số 28 phát hành xong xuôi:

Hồng thủy trong Thánh Kinh
Năm 2000 chửa tới
Có tim anh làm thuyền
Chẳng gì mà không nổi.

*

Tưởng em là thiếu nữ
Ngỡ anh là thanh niên
Đôi ta cùng mài miệt
Quên mất ngày hay đêm.
*

Bừng tỉnh trong tiếng chuông
Lòng giáo đường rộn rã
Quơ tay tìm thăm em
Thấy nửa giường băng giá.

*

Tim trôi trên đại dương
Bỏ lại đời đã lỡ
Vui thay trong lòng thuyền
Anh còn vài giống thú.

[Viên Linh, “Thơ Viên Linh”, Khởi Hành số 28, trang 19, tháng 2.1999]

Tôi tức cười, hỏi lại: “Đến lượt cô nào được tặng thơ, được trúng số độc đắc đây?” Ông có vẻ phật lòng: “Em không thấy anh nhắc đến Khởi Hành sao?” Tôi phải đọc vài lượt mới nhận ra …ông và tôi. Đôi ta cùng mài miệt/Quên mất ngày hay đêm. Mỗi lần báo ra, hai anh em—đã qua thời…thanh xuân– nỗ lực làm việc để kịp gửi báo cho đúng ngày. Tôi vẫn phải đem báo về nhà làm phần của mình vì không thể ở lại tòa soạn đến khuya quá. Thế nên Quơ tay tìm thăm em/Thấy nửa giường băng giá là …đúng quá chứ còn gì nữa! Còn Hồng thủy trong Thánh Kinh cũng gợi đến phần nghiên cứu của tôi về lịch sử phiên dịch Kinh Thánh Tin Lành Việt ngữ. Càng đúng hơn là ông đã tái lập cuộc đời với Khởi Hành và bạn hữu, để Tim trôi trên đại dương, quên bao nỗi thống hận Bỏ lại đời đã lỡ, được Vui thay trong lòng thuyền/Anh còn vài giống thú…

Giữa năm 2008, Viên Linh còn có tham vọng làm một tờ nhật báo vì Khởi Hành lúc ấy đã quá vững chắc với số báo bán đến khoảng 1.300 số mỗi tháng. Ông định đặt tên cho tờ báo đó là Nhân Văn như ghi lại trong Nhật ký năm 2008– ngày 30. 10 với 6 trang dự thảo, đầy đủ tên họ cùng phần việc của một số người đã có kinh nghiệm và tài năng mà ông muốn mời cộng tác như anh ký giả Trần Triết có nghề trình bày hay nhà văn Vĩnh Hảo…

clip_image022

Dự thảo nhật báo Nhân Văn, Nhật ký Viên Linh, 2008

Cuối cùng, việc không thành vì ông không gây đủ vốn và cũng không đủ bạn bè có thể chia sẻ trách nhiệm trong bước đầu bấp bênh.

(còn tiếp)

bài đã đăng của Nguyễn Tà Cúc

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

@2006-2025 damau.org ♦ Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)