Trang chính » Biên Khảo, Nhận Định, Phê Bình, Tư Liệu, Văn Học Miền Nam Việt Nam 1954-1975 Email bài này

Một Bức Ảnh, Bảy Nhân Vật: Nhà Xuất Bản Kim Anh trong Tình Cảnh Xuất Bản tại Miền Nam (Kỳ 4)

Nha-van-Tuy-Hong_thumb.jpg

 

Nhà văn Túy Hồng
Chân dung nhà văn Túy Hồng (1938-2020)

6. Nhà văn Túy Hồng

Vết thương dậy thì, tác phẩm thứ hai của Túy Hồng được Kim Anh xuất bản vào đầu năm 1967. Cuốn này dầy 190 trang, gồm 4 truyện ngắn: Vết thương dậy thì, Tóc mai nghìn xưa, Niềm tin mong manh, Hoang xưa sau lưng. Riêng truyện thứ năm (Đoàn kiêu binh) bị kiểm duyệt “trọn bài. Một trang trong sách ghi lại người trình bày là “Băng Linh” (Lĩnh?-Tên thật của Nguyễn Thị Thụy Vũ), nhưng Phan Ngọc Diên xác nhận ông vẽ bìa và trình bày.

“Vết thương dậy thì” đã đăng trên Bách Khoa số 187, ngày 15.10.1964 và số 188, ngày 1. 11.1964. “Tóc mai nghìn năm” (“Tóc mai nghìn xưa”) trên Bách Khoa Thời đại số 12 (Số 204), ngày 1.7.1965, Số 13 (Số 205) , ngày 15.7.1965 và số 14 (206), ngày 1.8.1965.

Truyện ngắn “Vết thương dậy thì” trong sách đã được sửa chữa (sđd, trang 51) sau lần bị tộc phái Thân-Trọng phản đối về vài chi tiết sai lầm liên quan đến Phò mã Thân-Trọng Di và Lại Đức công chúa. Túy Hồng sáng tác mấy chi tiết không hề có trong tiểu sử của họ trong đoạn bị phản đối dưới đây khi đăng lần đầu trên Bách Khoa:

-[…] Bà Mai Anh thì đuổi ông Thân Trọng Di ra ngủ riêng […] Tệ lắm bà Mai Anh nổi danh nữ sĩ, lấy cớ giao thiệp với văn thi nhân để ngoại tình ngay trước mặt chồng, bà ta đuổi chồng ra khỏi nhà để mời ông anh hoàng tử cải tên cải họ đến ở trong nhà. Ông Di uất ức đi lang thang đói chết dọc đường.…” [Túy Hồng, “Vết thương dậy thì”, Bách Khoa số 188, trang 75, ngày 1.11.1964]

Tòa soạn Bách Khoa và Túy Hồng nhận lỗi. Trong một bài dài 2 trang “Những sai lầm trong truyện ngắn ‘Vết thương dậy thì,’” Tòa soạn Bách Khoa cho đăng lại lời khiếu nại và đính chính “những sai lầm quan trọng” đó, vì “Ông Thân-Trọng Di không phải ra đi vì chuyện gia đình mà thoát ly gia đình để theo vua Hàm Nghi chống Pháp…” (Bách Khoa số 192, trang 70, ngày 1.1.1965)

Sách in 3.000 cuốn và được quảng cáo trên Bách Khoa Thời đại số 241-242, ngày 1. 1. 1967:

Đón xem:

VẾT THƯƠNG DẬY THÌ của Túy Hồng

*Tác phẩm thứ hai của một cây bút phụ nữ miền sông Hương núi Ngự
*Một cây bút táo bạo và quyến rũ do tạp chí Bách Khoa khám phá.
*Tâm sự cô đơn ẩn trong lời văn đùa cợt duyên dáng – Kim-Anh xuất bản

Mẩu quảng cáo trên Bách Khoa có 2 chi tiết làm tôi chú ý: Túy Hồng do “tạp chí Bách Khoa khám phá” và “Tâm sự cô đơn…” của bà qua cách viết.

6.1 Một bước rẽ quan trọng: Vết thương dậy thì

Vết thương dậy thì đánh dấu sự tách rời của nhà văn Túy Hồng từ Nhà Xuất bản Thời Mới thuộc nhà văn Võ Phiến. Thời Mới xuất bản Thở dài, tác phẩm đầu tay của bà, “IN XONG NGÀY 30-8-1964” (trang 173, sđd). Thời Mới cũng báo trước “sẽ in THIẾT THA và NHÌN XUỐNG” (trang 6, sđd). Trong một quảng cáo trên Bách Khoa số 196, ngày 1.3.1965, Thời Mới cho biết Thở dài đã bán hết. Tôi không biết Võ Phiến đã in bao nhiêu cuốn, nhưng dù 1.000-2000 cuốn mà bán hết trong vòng dưới 6 tháng cũng đã chứng minh được tên tuổi Túy Hồng.

Về chi tiết thứ nhất trong mẩu quảng cáo, tôi không có lý do để tin rằng Bách Khoa khám phá Túy Hồng. Người khám phá Túy Hồng có lẽ là nhà văn Võ Phiến, dù sẽ cần nhiều chứng cớ hơn vài chi tiết sau đây.

6.1.1 Võ Phiến khám phá Túy Hồng

§ Khởi đi từ Văn Hữu

Túy Hồng và Võ Phiến có lẽ quen nhau qua tạp chí Văn Hữu.

Bà xuất hiện lần đầu trên tạp chí này với truyện ngắn “Bát nước đầy”, Văn Hữu số 11, tháng 5. 1961, rồi “Nghĩ đến con đi” vào số 13, tháng 9.1961. Nhà văn Võ Phiến lúc đó thuộc Ban Biên tập gồm 4 người: Võ Phiến, Sĩ Trung, Thượng Sĩ và Trần Văn Long. Đức Quang thay thế Trần Văn Long từ số 12. Ông trở thành Chủ bút 2 số liên tiếp–Số 17, khoảng tháng 5.1962 và số 18, khoảng tháng7.1962– trước khi chấm dứt cộng tác.

Văn Hữu mới đầu tự coi là “nguyệt san” nhưng ngay sau số đầu đã ra không đúng kỳ. Tạp chí này do Văn hóa Vụ, Bộ Thông Tin ấn hành và luôn luôn do ông Nguyễn Duy Miễn, Văn Hóa Vụ Trưởng kiêm nhiệm phần Giám đốc hoặc Chủ nhiệm kiêm Chủ bút dù Ban biên tập mấy lần thay đổi nhân sự. Văn Hữu xuất bản được khoảng 26 số từ tháng 6.1959 tới khoảng tháng 9.1963. Ngoài các nhà sưu tập trong nước, Văn Hữu hiện còn được lưu giữ tại Đại học Michigan và Cornell tại Hoa Kỳ. Theo một nhà sưu tập tại Sài gòn đã cung cấp tin tức cho tôi về Văn Hữu từ năm 2009, anh nói rằng, cho tới nay, người ta có thể tin số 26 là số cuối dù không có dấu hiệu đình bản. Tôi nghĩ điều đó có thể đúng vì Nguyễn Duy Miễn được chính phủ Ngô Đình Diệm trao chức Văn Hóa Vụ Trưởng nên ông và tạp chí này có thể đã kết thúc vào trước tháng 11.1963 khi chính phủ Ngô Đình Diệm bị lật đổ mà không kịp từ giã bạn đọc.

Tuy Văn Hữu được Văn Hóa Vụ chăm lo nhưng có vẻ luộm thuộm trong cách trình bày đến nỗi ngày tháng xuất bản có khi bị in sai lầm. Theo suy luận của tôi, căn cứ trên ngày tháng trên bìa hay bài viết bên trong mỗi số, Văn Hữu ra được 2 số trong năm 1959, 6 số trong năm 1960, khoảng 6 số trong năm 1961, khoảng 5 số trong năm 1962 và 7 số trong năm 1963.

Dưới thời Tổng thống Ngô Đình Diệm, Văn Hóa Vụ có tầm hoạt động tương đối rộng, vì có trách nhiệm tổ chức giải thưởng và triển lãm như Giải thưởng Văn chương Toàn quốc, giải thưởng về chính sách của Chính phủ như Chiêu Hồi (1963), góp phần tặng thưởng về cuộc thi Phóng sự chiến trường (khoảng 1962), tổ chức triển lãm như “Triển lãm Nhiếp Ảnh Quốc tế” thường niên hoặc hợp tác với các nhà sản xuất khác để triển lãm mỹ thuật về Sơn mài và Đồ gốm (khoảng 1962) vv.

Giá trị tặng thưởng của những giải này rất đáng kể. Thí dụ như cuộc “Thi Sáng tác Văn nghệ nhân dịp Ban hành Chính sách Chiêu Hồi”. Qua 6 môn được đề ra, môn Kịch hàng đầu với 3 bậc 15.000 đ/10.000 đ/7.000 đ. Kế đó là môn Truyện 10.000 đ/ 7.000 đ/5.000 đ. Nếu so giải nhất-Môn Truyện (10.000 đ.) với giải nhất-Tiểu thuyết (40.000 đ) của Giải Văn chương Toàn quốc 196-1961 cấp cho một nhà văn, chúng ta có thể hình dung được sự quan trọng của Văn Hóa Vụ với thứ ngân quỹ đó.

Bởi thế, Văn Hữu đã quy tụ được hầu hết văn nghệ sĩ danh tiếng dù có khi chỉ xuất hiện đôi lần như Vi Huyền Đắc, Vũ Hoàng Chương, Phạm Cao Củng, Thượng Sĩ, Toan Ánh, Thái Văn Kiểm, Bình Nguyên Lộc, Võ Hồng, Đông Hồ, Phan Khoang, Phan Du, Thái Tuấn, Duy Thanh, Phạm Duy, Tạ Tỵ, Doãn Quốc Sỹ, Bùi Giáng, Sơn Nam, Nguyễn Mạnh Côn, Mai Thảo rồi Tuấn Huy, Cô Liêu, Viên Linh, Cô Tuyết Hương, Doãn Dân, Mai Trung Tĩnh, (Trần) Phong Giao, Sao trên rừng, Vương Đức Lệ, Nguyễn Nhược Nghiễm, Du Tử Lê, vv.

Tôi thuật lại một phần tiểu sử Văn Hữu để cho thấy, khi Túy Hồng xuất hiện dưới bút danh “Cô Túy Hồng” vào tháng 5 rồi tháng 9. 1961, bà chỉ là một độc giả có may mắn được chọn vì sáng tác hợp với tiêu chuẩn của một tờ báo chính phủ. Văn Hữu đặt tin cậy vào những nhà văn đã hay chớm có tên tuổi, nhưng không màng khám phá một cây bút mới như “độc giả” Túy Hồng. Thư ký Tòa soạn Sĩ Trung, trong 2 lá thư, xác nhận tiêu chuẩn đó. Chúng xuất hiện sau hơn 1 năm truyện ngắn “Nghĩ đến con đi” được đăng vào số 13, tháng 9.1961

Cô Túy Hồng (Huế) : Vì có sự thay đổi nhỏ ở tòa soạn, chúng tôi chưa kịp trả lời cũng như chưa đọc hết truyện “Bướm Mùa Thu” của cô. Để cô phải chờ lâu đó là việc ngoài ý muốn của tòa soạn Văn Hữu. Có gì đâu mà cô phải quan trọng hóa việc làm ấy. Bổn phận của chúng tôi ở tòa soạn là phải săn sóc đến bài vở của độc giả gửi đến[…] Định viết văn mà cô lại tỏ ra không tin mình và mỗi lần gửi bài đến không được đăng đã tỏ ra tuyệt vọng, định gác bút…thì làm sao tiến sâu vào văn nghiệp? Cố gắng và bền chí, cô sẽ thành công, chúng tôi tin như vậy.… [Sĩ Trung, “Hộp thư tòa soạn”, Văn Hữu số 20, trang 192, khoảng tháng giêng. 1963]

“Sự thay đổi nhỏ” mà Sĩ Trung nhắc tới có lẽ là việc Võ Phiến dời khỏi chức Chủ bút và Văn Hữu. Từ số 19 trở đi, Nguyễn Duy Miễn kiêm luôn nhiệm vụ Chủ bút và Sĩ Trung trở thành Thư Ký Tòa soạn cho đến khi đóng cửa. Sĩ Trung viết bức thứ hai, vào khoảng tháng 6. 1963, báo cho Túy Hồng biết lý do:

Cô Túy Hồng-Huế. Chúng tôi đã gửi thư riêng cho cô về nội dung và kỹ thuật của tập truyện ngắn ấy. Có lẽ cô không nhận được thư ấy nên mới trách chúng tôi như vậy. Nội dung truyện quá lãng mạn, ướt át không hợp với Văn Hữu nên chúng tôi đã gác lại. Chính cô cũng đồng ý với chúng tôi về điều ấy ở bức thư mà cô đã gửi cho chúng tôi gần đây nhất. Như vậy là cô không còn thắc mắc gì nữa chứ? Có một truyện ngắn của cô đã được ở một số Văn Hữu năm rồi, chắc cô còn nhớ. Như vậy chứng tỏ Văn Hữu không chê thơ truyện của độc giả thân mến. [Sĩ Trung, “Hộp thư tòa soạn”, Văn Hữu số 23, trang 174, khoảng tháng 6. 1963.]

Hai lá thư này rất quan trọng vì cho thấy hồi ức của Túy Hồng về Võ Phiến liên quan đến truyện ngắn đầu tay trên Văn Hữu khiến nhiều người trích dẫn, có một chi tiết đáng chú ý:

[…] Nhiều đêm tôi thức trắng viết truyện ngắn đầu tay gửi đăng báo Sàigòn. Một tuần lễ trôi qua, tòa soạn báo Văn Hữu phúc đáp. Trong bao thư trả lời có một nghìn đồng tiền nhuận bút và những dòng chữ hồi âm của nhà văn Võ Phiến: “Sao tôi khờ dại và ngu như bò! Sao tôi thật thà chất phác như trâu. Suốt thời gian làm việc ở sở thông tin Huế, tôi dốt nát và u mê như heo! Tôi không dám tìm gặp cô một lần, và không đủ can đảm làm quen với cô hồi đó! Xứ Huế đang yêu ai và có bao giờ sông Hương ngủ đò …. Chào cô! [Túy Hồng, Võ Phiến, Diễn đàn Gió -o, http://www.gio-o.com/Chung/TuyHongVoPhien.htm]

Bỏ qua những câu trích dẫn thư Võ Phiến “ngu như bò, chất phác như trâu, u mê như heo” vv., có đúng Văn Hữu nhanh chóng “phúc đáp” “độc giả Cô Túy Hồng” với 1.000 đồng nhuận bút?

Theo tôi, thông thường, tòa báo chỉ trả nhuận bút sau khi chọn đăng nên việc trả lời quá nhanh chóng cho một “độc giả” mới tập viết–như cách Sĩ Trung từng trả lời Túy Hồng–quả rất khó tin nếu không có một lý do đặc biệt. Đằng khác, trên nguyên tắc và trên thực tế, tòa báo nào cũng có 1 người phụ trách việc tài chánh. Tại Văn Hữu người đó là Nguyễn Cửu Vịnh. Tên tuổi ông đăng trên trang Mục Lục, dưới cùng, cùng với Sĩ Trung:

Bài vở thư từ gửi cho: HÀ SĨ-TRUNG
Tiền bạc bưu phiếu gửi cho: NGUYỄN CỬU VỊNH

Thêm nữa, Văn Hóa Vụ thuộc chính phủ nên rất có thể Văn Hóa Vụ Trưởng Nguyễn Duy Miễn sẽ là người ký ngân phiếu trả nhuận bút. Bởi thế, lá thư riêng tư của Võ Phiến vào quãng này khó bỏ lọt vào một phong bì chính thức từ Văn Hữu (nghĩa là của Văn Hóa Vụ) trong khi Võ Phiến chỉ là một trong 4 thành viên của Ban Biên tập. Hơn thế nữa, Sĩ Trung còn quan trọng hơn Võ Phiến. Ngay từ đầu, ông đã phụ trách phần “Bài vở Thư từ” với tên thật “Hà Sĩ Trung” và chính thức thành Thư ký Tòa soạn từ số 19 tới số 26. Đó là lý do giải thích cách trả lời của ông với “độc giả Túy Hồng” lần chót vào tháng 6. 1963.

Như vậy, 1.000 đồng đó là của ai và lá thư đó có thật xuất xứ từ tòa soạn Văn Hữu hay chỉ là một thủ đoạn của Võ Phiến nhắm tạo uy tín trong mối liên lạc với Túy Hồng hầu lợi dụng sự khao khát của một người muốn tiến vào văn giới? Chưa kể linh cảm được sự cô đơn của bà? Tôi chưa thể trả lời được, nhưng ít nhất tôi biết chắc chắn lá thư công khai của Sĩ Trung vào tháng 6.1963, hay trước đó nữa, bằng thư riêng như ông xác nhận, dập tắt mọi hy vọng của Túy Hồng.

Túy Hồng có mặt trên Bách Khoa vào ngày 1.4.1963. Có phải Võ Phiến giúp Túy Hồng?

§ Trên Bách Khoa

Ngày 1. 4.1963, truyện ngắn “Lòng Thành” của Túy Hồng xuất hiện trên Bách Khoa số 150- ngày 1.4.1963, đoạn tiếp theo bằng:

– “Thở dài”- Bách Khoa số 158, ngày 1.8.1963,

-“Ngày xuân đêm xuân”- Bách Khoa số 170, ngày 1.2.1964,

-“Vòng tay anh”- Bách Khoa số 175, ngày 15.4.1964 & số 176 , ngày 1.5.1964,

-“Vết thương dậy thì”- Bách Khoa số 187, ngày 15.10.1964 & số 188 , ngày 5.11.1964, -“Câu chuyện Tết” (cùng nhiều tác giả khác)-Bách Khoa số 193&194, Ngày 15.1.1965 và cuối cùng,

-“Tóc mai nghìn năm”, Bách Khoa Thời đại số 12 (BK số 204) 175, ngày 1.7.1965 & Bách Khoa Thời đại số 13 (số 205), ngày 15.7.1965 & Bách Khoa Thời đại số 14 (số 206), ngày 1.8.1965.

Như đã nói, chứng minh được Võ Phiến khám phá Túy Hồng “một cây bút táo bạo và quyến rũ” hơi khó, vì Võ Phiến không tiết lộ mà Túy Hồng, qua bài thượng dẫn, không đề cập chi tiết đến Bách Khoa. Bà chỉ xác nhận rất chi tiết mối liên hệ giữa bà và Võ Phiến bắt đầu từ Văn Hữu. Năm 1964, Thời Mới của Võ Phiến xuất bản Thở dài của Túy Hồng.

Võ Phiến không có cơ sở riêng. Ông mượn địa chỉ “160 Phan Đình Phùng” của tòa soạn Bách Khoa làm nơi liên lạc. Thiết thaNhìn xuống không bao giờ ra mắt độc giả. Gần 3 năm sau, Kim Anh xuất bản Vết thương dậy thì và tái bản Thở dài vào năm 1967.

Tới đây, ít nhất, tôi đã có thể đặt giả thuyết Võ Phiến khám phá một nhà văn mới, căn cứ vào mối liên hệ giữa hai người do Túy Hồng xác nhận song song với các mốc thời gian từ chuỗi truyện ngắn của bà xuất hiện trên Bách Khoa tới tác phẩm đầu tay được Võ Phiến xuất bản. Nghĩa là Túy Hồng gia nhập Bách Khoa qua sự liên hệ với Võ Phiến khởi đầu từ Văn Hữu. Sự liên hệ ấy vỡ lở rồi kết thúc. Túy Hồng kết hôn với nhà văn Thanh Nam vào ngày 21 tháng chạp 1966. Thế giới văn chương của bà mở rộng hơn với bạn bè của chồng, những người hoạt động trong giới báo chí văn học như Vũ Khắc Khoan, Mai Thảo vv… Bà trở thành một trong những nhà văn có sách bán chạy nhất, đoạt giải nhất Văn học Nghệ thuật Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu-Môn Văn, 1970 và được mời viết truyện từng kỳ nhiều hơn.

Sau khi xác định được Võ Phiến đã khám phá tài văn của Túy Hồng, tôi muốn trở lại quãng thời gian 1964-1966 khi Túy Hồng có đủ truyện ngắn để in thêm tập nữa nhưng đã dừng lại. Đó cũng là thời gian mối liên hệ giữa Túy Hồng với Võ Phiến bị vỡ trong một thế giới văn nghệ quá nhỏ hẹp.

Chủ nhiệm & Chủ bút Lê Ngộ Châu và nhà văn Võ Phiến có trách nhiệm ra sao vào sự bại lộ này?

Nếu có, một vấn đề đáng được quan tâm: Sự đối xử với phụ nữ, nhất là phụ nữ cầm bút, trong nghịch cảnh và trong sự thiếu ảnh hưởng hay quyền lực tại lãnh vực họ hoạt động. Với trường hợp Túy Hồng, tôi sẽ không ước đoán tầm thiệt hại cho danh dự cá nhân cũng như công việc trong nghề, nhưng sẽ xác định trách nhiệm của Lê Ngộ Châu và Võ Phiến trong việc phổ biến tin tức cá nhân (qua mối liên hệ với Võ Phiến) của bà và thái độ của họ khi phổ biến, nếu có bằng chứng.

Khác với nhà văn Ngô Thế Vinh, tôi không chăm chú trình bày diễn tiến mối giao tình của bất cứ ai, như ông lập lại lần thứ hai vào năm 2021 một cách “ý tại ngôn ngoại” (mượn chữ chính ông) về “trạm giao liên” (cũng chữ của ông) tại Bách Khoa cách đây nhiều năm. Dù vậy, tôi cũng muốn tìm hiểu thái độ của một nhà văn đàn ông–một người đàn ông khác sau Lê Ngộ Châu,Võ Phiến, lại từng có mặt trong Văn học Miền Nam–khi ông góp ý vào một vấn đề với định kiến rằng vấn đề đó được minh định từ lâu chỉ vì đã xuất phát từ phòng khách văn nghệ với một niềm tin hầu như tuyệt đối. Trái lại, theo tôi, sau một thời gian, phòng khách văn nghệ truyền khẩu ấy nay đã xếp đặt lại một cách tráng lệ trên các trang sách của ông, nhưng vẫn còn đầy góc khuất cần thẩm định lại.

Trong tinh thần đó, tôi cũng phân tích 2 bài viết có đoạn bàn tán tới “trạm giao liên” Bách Khoa của Ngô Thế Vinh nếu sở hữu được một số tài liệu khả tín trước 1975 hầu công bằng cho ông.

6.1.2 Tòa soạn Bách Khoa, “trạm giao liên” của những quan hệ riêng tư

A. Võ Phiến và Lê Ngộ Châu, tuy hai mà một địa chỉ

Một trong những tin đồn với chi tiết được truyền khẩu từ trước qua tới sau 1975, từ Miền Nam qua tới Hoa Kỳ là mối liên hệ giữa Võ Phiến và Túy Hồng. Năm 2012, Túy Hồng, thừa biết tin đồn vẫn còn theo đuổi, xác nhận sự liên hệ ấy trong một bài viết đầy chi tiết đậm chất Túy Hồng mà tôi đã trích dẫn một phần:

-[…] Nhiều đêm tôi thức trắng viết truyện ngắn đầu tay gửi đăng báo Sàigòn. Một tuần lễ trôi qua, tòa soạn báo Văn Hữu phúc đáp. Trong bao thư trả lời có một nghìn đồng tiền nhuận bút và những dòng chữ hồi âm của nhà văn Võ Phiến: “ Sao tôi khờ dại và ngu như bò! Sao tôi thật thà chất phác như trâu. Suốt thời gian làm việc ở sở thông tin Huế, tôi dốt nát và u mê như heo! Tôi không dám tìm gặp cô một lần, và không đủ can đảm làm quen với cô hồi đó! Xứ Huế đang yêu ai và có bao giờ sông Hương ngủ đò.. Chào cô!. Hai ngày sau, Võ Phiến thân ái tặng sách: “Tôi gửi cô cuốn Hồng Lâu mộng.”[…] thư từ giao thiệp đều đều mỗi ngày, nhưng Sàigòn và Huế giới nghiêm chúng tôi: tôi không xê dịch khỏi Huế và Võ Phiến cố định ở Sàigòn. Rồi một buổi sáng nắng Huế hung hăng bốc nóng, ông cai trường dúi vào tay tôi một bức thư, Võ Phiến với nét chữ nghiêng nghiêng đã viết: Anh xin thú thật với em một tội lỗi, vì một ngày kia em sẽ hỏi. Xin em tha thứ cho anh: anh đã lập gia đình từ lâu, và vợ chồng anh có bốn đứa con […] Tôi đi Dalat chấm thi và tạm trú tại cư xá Bùi Thị Xuân. Võ Phiến từ Sàigòn đến Dalat trước tôi vài tiếng đồng hồ[…] Đêm tối, Võ Phiến đến cư xá Bùi Thị Xuân tìm gặp tôi, nhìn tôi qua cửa kính một lát rồi gõ cửa. Chúng tôi đi đêm dưới trăng mờ Dalat[…] Bàn tay nhà văn xoắn chặt vai tôi: “Bây giờ anh đưa em về, ngày mai anh sẽ đến đón em sớm.” Ánh trăng trên đường về sờ mó vuốt ve thịt da tôi, […] Tôi tự hỏi thêm một câu nữa: sao anh không cùng em đi hết đêm dài? […] Em đang hứng, em đang đầy và em đang căng, em có thể hứng và đầy và căng và yêu anh từ chỗ anh đang đi bên em đến bất cứ chỗ nào anh nằm xuống ôm em. Sáng hôm sau, nhà văn bốc tôi ra khỏi cư xá giáo chức để đến một ngôi nhà cho thuê. Đàlat hôm ấy thật đẹp. Sau mấy ngày âm u, hôm nay nắng hồi sinh. Trời bao la nắng hanh vàng, tôi hôn nắng, tôi hôn ánh sáng. Tôi giữ bàn tay Võ Phiến khi đi giữa rừng thông. Dưới chân đồi, xe lam ba bánh đưa rước khách và xe ngựa thồ qua lại ngược chiều. Hai bàn tay tôi thật khô, thật ấm, và thật mềm, nhưng đa tình lắm lắm […] Giờ phút đầu tiên tiếp xúc với học sinh trong Nam, tôi ngạc nhiên nhận thấy học trò trường Mạc Đĩnh Chi Sàigòn ngoan hiền, kỷ luật và kính trọng thầy cô. Tôi đến sở thông tin tìm gặp Võ Phiến lần cuối rồi dứt khoát chấm hết mối tình phiền não này. Không thường xuyên lui tới toà soạn Bách-khoa nữa, không luôn luôn gặp gỡ nhóm văn sĩ Bách-khoa nữa, tôi xoay qua giao lưu với các nhà văn tàn dư của nhóm Sáng Tạo, Hiện Đại.…  [Túy Hồng, Võ Phiến, Diễn đàn Gió-o, 2012- http://www.gio-o.com/Chung/TuyHongVoPhien.htm, 2012]

Sau 1975, họa sĩ Tạ Tỵ có lẽ là người đầu tiên công khai hóa nội dung những bức thư tình của Túy Hồng (gửi cho Võ Phiến) đã lưu giữ tại Bách Khoa:

§ Tạ Tỵ, hồi ký Những khuôn mặt văn nghệ đã đi qua đời tôi:

-[…] Túy Hồng có ngòi bút rất bạo, nhưng cái bạo được trình bày qua văn chương không thấm thía gì với cái bạo trong những bức thư viết riêng cho một người bạn văn trước khi tên Túy Hồng xuất hiện chính thức trên mặt trận chữ nghĩa!… [Tạ Tỵ, sđd, trang 243, Nhà Xuất bản Thằng Mõ, Santa Clara, California, 1990]

-[…] Đặc biệt, tòa soạn BÁCH KHOA còn là nơi tàng trữ những bức thư tình “tối mật” do các bạn văn có lòng “nể vợ” cất giữ, trong số đó có hàng trăm lá thư của cô Lệ gửi cho Phạm Duy, của T. H. gửi cho P….” [Tạ Tỵ, sđd, trang 272]

Như vậy, thư của Túy Hồng do Võ Phiến giữ ở tòa soạn Bách Khoa đã bị lọt mắt (nhiều) người? Trước 1975, trước khi hồi ký Tạ Tỵ và bài viết Túy Hồng xuất hiện, vết “lông ngỗng” mang dấu nhị tình của Võ Phiến được tìm thấy rải rác mơ hồ qua mấy bài viết sau đây trên Bách Khoa dù cánh chim tưởng đã xa bay mù khơi.

§ Nguyên Sa: Bách Khoa và Võ Phiến “Nhà văn Hội đồng này kinh lắm…”

Bốn mươi năm trước khi Túy Hồng xác định địa điểm Đà lạt, Nguyên Sa đã nhắc tới một cuộc du hành của Võ Phiến tại đó:

-[…] Võ Phiến trở thành nhà chấm thi Giải thưởng Tổng Thống. Hội viên Hội đồng Văn hóa. Tôi thường gọi anh là”nhà văn Giám khảo” hoặc “nhà văn Hội Đồng” […] Năm vừa qua có dịp đi Đài Loan, Nhật bản và Đại Hàn với “nhà văn Hội Đồng”, tôi mới biết rẳng tôi đã nhận định chưa đủ. Những người làm văn học sử sau này chắc chắn sẽ phải ghi nhận đủ hơn sự đa tình, đam mê và tội lỗi của gã đàn ông giả vờ quê mùa nhưng vô cùng tinh quái tên là Đoàn Thế Nhơn, người đã sách (sic) va-li lên Đà-Lạt trong những ngày mưa gió, người muốn viết thư tình phải đóng trò ngồi viết tiểu thuyết. Nhà văn Hội đồng này kinh lắm[…] Bình lặng làm lợi hay hại cho tờ Bách Khoa, việc đó lại xin trả các nhà phê bình, đứng từ bên ngoài tờ Bách Khoa nhìn vào, qua những nhân vật ghê gớm nói trên, tôi nói riêng với độc giả điều này: đó là sự bình thản giả tạo. Bách Khoa với các loại Võ Phiến đa tình […] đó là thiên đường và địa ngục, là tội lỗi và dấu diếm, là đóng kịch rồi cười thầm hú hí với nhau, ở đó có những đêm mưa gió, những chiều hẹn hò, có tìm kiếm, thầm thì, trao đổi thư từ, giải đáp tâm sự.

Bọn này ghê lắm.

Nơi này khiếp lắm.

Như bất cứ nơi nào của loài người.… [Nguyên Sa, “Chỗ ở của loài người”, Bách Khoa Số 337-338-Kỷ niệm Đệ tứ chu niên, trang 151,153, Ngày 15.1.1971- Chủ nhiệm & Chủ bút Lê Ngộ Châu]

“Kinh lắm”? “ghê lắm”? “khiếp lắm” ? Để công bằng cho nhà thơ Nguyên Sa, tôi muốn trưng một trang trên Bách Khoa hầu độc giả dễ phán xét. Trang “Sinh hoạt-Thời sự văn nghệ”, Bách Khoa số 321, có một đoạn tin tức (và bình luận) mang tên “Gỡ mối tơ l…” (sic). Tác giả là Tràng Thiên (tức Võ Phiến).

Tôi xin mạn phép Thư viện Người Việt được sử dụng tài liệu sau đây để khỏi bị hiểu lầm là bịa đặt:

clip_image002

Tràng Thiên, “Gỡ mối tơ l … […] làm sương cho sáo…”
“Sinh hoạt-Thời sự văn nghệ”, Bách Khoa số 321, trang 67, ngày 15.5.1970
Tài liệu của Thư viện Nhật báo Người Việt. Nhóm Thân hữu Diễn đàn Thế Kỷ số hóa

Sau nhà thơ Nguyên Sa, đến phiên nhà văn Phan Du.

§ Tòa soạn Bách Khoa và Lê Ngộ Châu dưới mắt nhà văn Phan Du

Nhà văn Phan Du, cộng tác thường trực với Bách Khoa, thuật lại một bữa ăn chỉ có ông, Lê Ngộ Châu và Võ Phiến tại tòa soạn. Tôi phải mở ngoặc để trình bày về “không khí gia đình” tại Bách Khoa. Nơi này, ngay từ rất sớm, cũng chính là tư gia của Lê Ngộ Châu.

Theo Huỳnh Văn Lang, Chủ nhiệm sáng lập & Chủ nhiệm thời kỳ 1, ông mua căn phố số 160 Đường Phan Đình Phùng với giá 170.000 đồng từ khoảng những năm cuối 1950 cho Bách Khoa sử dụng làm tòa soạn và cũng là chỗ cư ngụ cho gia đình Lê Ngộ Châu. Khi bị bắt sau 1963, ông giao cả tờ báo lẫn căn nhà kiêm tòa soạn tặng không cho gia đình Lê Ngộ Châu. Ông cũng tặng giải thưởng của Bút Việt (Trung tâm Văn bút Việt nam) trị giá 100.000 đồng vào năm 1972 cho Lê Ngộ Châu để tiếp trợ tài chính cho Bách Khoa. Tôi đã phỏng vấn Huỳnh Văn Lang khi làm loạt bài về Bách Khoa (6) vào năm 2004 và gửi báo Khởi Hành về Việt Nam cho Lê Ngộ Châu, nhà văn Võ Phiến, Hoa Kỳ và qua email cho giáo sư Nguyễn Văn Trung. Tôi đã nhận được tin nhắn và trả lời của tất cả mọi người. Huỳnh Văn Lang phát biểu rất cặn kẽ, đặc biệt về phần tiểu sử tài chánh của Bách Khoa, nên không ai có thể phủ nhận hay phản bác được, nhất là Lê Ngộ Châu, người được đọc bài phỏng vấn trên Khởi Hành do tôi gửi. Tôi là người sưu tầm tài liệu và đặt câu hỏi cho bài phỏng vấn này.

Nếu biết như thế, chúng ta sẽ hình dung được quang cảnh tạo thành “không khí gia đình” khi Tạ Tỵ, rồi Phan Du, Nguyên Sa đề cập hay ám chỉ tới những quan hệ riêng tư xẩy ra trong “trạm giao liên” tình ái Bách Khoa. Tại một tòa soạn, thí dụ như báo Văn, thư ký tòa soạn Trần Phong Giao rồi tới phiên Mai Thảo, Nguyễn Xuân Hoàng bận rộn hết sức, nhĩ mục quan chiêm từ chủ nhiệm, văn hữu thăm viếng đến xếp typo ra vào, thì làm sao giấu được thư từ hay “quan hệ linh tinh”? Lê Ngộ Châu, dưới nhận xét của Phan Du, là một người sưu tập tin tức về người cộng tác, thậm chí không ngần ngại cho người khác biết ông đã sở hữu được tin tức bí mật nào:

-[…] Chúng tôi cùng ăn món chả cuốn do chị Châu làm, không khí gian phòng lại đầm ấm và câu chuyện của hai anh càng làm tăng thêm cái ý vị, tình thân mật của cuộc tái ngộ. Chính trong bữa ăn hôm ấy, anh Châu còn dành cho tôi một ngạc nhiên đầy thú vị. Từ trước, qua cái vẻ điềm đạm trầm lặng của anh, tôi thường nghĩ anh là một Chủ nhiệm Chủ bút chỉ biết chí thú, hăng say với công việc tòa báo, một loại người hiền lành vô sự, ai hay, trong bữa ăn này…anh đã khiến tôi phải sửng sốt đến bật ngửa và đâm hoảng, vì nhận ra người đang đối diện với mình quả là một tay nguy hiểm quá chừng. Thì ra mặt ngoài trông có vẻ dửng dưng, thinh lặng như Bụt, cũng chẳng hay xuất môn, xuất ngoại, vậy mà lại am tường quá nhiều về thiên hạ sự, lại nắm hết hồ sơ bí mật của bọn anh em từ chân tơ đến kẽ tóc. Trông người mà ngẫm đến ta, nghe chuyện anh em, mà trong suốt bữa ăn, tôi cứ thỉnh thoảng phải giật mình sờ tay lên ót, để phập phồng lo ngại về nỗi hồ sơ của mình!.…[Phan Du, “Những kỷ niệm với Bách Khoa: Văn đàn tình thoại”, Bách Khoa số 361-362 Kỷ niệm 15 năm, ngày 15.1.1972, trang 80-81, Chủ nhiệm & Chủ bút Lê Ngộ Châu]

“Một tay nguy hiểm quá chừng” đến nỗi Phan Du phải “bật ngửa và đâm hoảng” khi được biết Lê Ngộ Châu “nắm hết hồ sơ bí mật của bọn anh em từ chân tơ đến kẽ tóc” đến nỗi “phải giật mình sờ tay lên ót”…? Dù vậy, độc giả cũng vẫn có thể hồ nghi: Lấy chứng cớ đâu mà quyết đoán Túy Hồng và Tạ Tỵ không bịa đặt; đằng khác lại xác nhận được tin tức của Nguyên Sa và Phan Du? Tôi cũng bán tín bán nghi, cho đến khi tìm được một mẩu tin tức chỉ đích danh Túy Hồng qua tác phẩm Thở dài trong mục “Sinh Hoạt-Tin Văn” trên Bách Khoa Thời đại số 13 (Bách Khoa số 205) ngay khi bà sẽ không còn tiếp tục cộng tác với Bách Khoa:

[…] Nhưng có lẽ nhà Thời Mới là xứng hơn ai hết cái danh hiệu ấy–mới xứng có mấy ngày nay thôi–vì ông giám đốc của nó mới cho chào đời…”Một mình” một truyện dài khá dầy của Võ Phiến […] Hỏi anh, kẻ công chức trong tác phẩm mới này có phải là anh không, thì được đáp với nụ cười: “Có người mà cũng có ta.” Hỏi về kỹ thuật lần này có gì mới không thì lại được đáp cũng với nụ cười: “Có mới mà cũng có cũ”. Bực quá, hỏi anh vậy một mình mà có thương hoài…ai không thì anh mới hết cười mà …thở dài (1) – (1) Tên ba tác phẩm của Võ Phiến.” [Bách Khoa Thời đại số 13 (Bách Khoa số 205), trang 85-86, ngày 15.7.1965]

Thương hoàiThương hoài ngàn năm, tác phẩm của Võ Phiến và Thở dài là tác phẩm của Túy Hồng do Võ Phiến xuất bản. Điều cần nhấn mạnh ở đây là bài của Nguyên Sa, Phan Du, bản tin “Thương hoàiThở dài” và “Gỡ mối tơ l… ” đều xuất hiện ngay trên Bách Khoa, nghĩa là, vô hình trung, cả Lê Ngộ Châu lẫn Võ Phiến đều muốn công khai hóa những tin tức ấy.

Như đã dẫn, Võ Phiến mượn Số 160 Đường Phan Đình Phùng-Tòa soạn Bách Khoa để làm địa chỉ. Độc giả có thể tìm thấy tin tức này tại Thở dài, trang 171, trên Việt Messenger:

nhà xuất bản thời mới
thư từ, bản thảo gửi ông Võ Phiến 160 phan đình phùng Sài gòn” [https://vietmessenger.com/books/?title=tho%20dai&page=5]

Và so sánh với địa chỉ Tòa soạn Bách Khoa cũng tại “160 Đường Phan Đình Phùng”:

clip_image004

Địa chỉ: 160, Phan Đình Phùng Saigon
Tài liệu của Nguyễn Tà Cúc
Lê Ngộ Châu sống và làm việc ngay tại toà soạn Bách Khoa, 160 Phan Đình Phùng Sài Gòn
Ngô Thế Vinh, “Gia đình Bách Khoa và một Lê Ngộ Châu khác”
https://www.diendantheky.net/2021/06/ngo-vinh-gia-inh-bach-khoa-va-mot-le.html
Ai đã bỏ tiền túi ra để sang căn phố 160 đường Phan Đình Phùng (bây giờ là Nguyễn đình Chiểu) để dời tòa soạn Bách Khoa từ nhà in Văn hóa về đó và hiện anh chị Châu còn ở đó?”
Huỳnh Văn Lang trả lời phỏng vấn của Nguyễn Tà Cúc, Khởi Hành

Như vậy, mối tương quan giữa Lê Ngộ Châu và Võ Phiến phải có phần mật thiết hơn các tác giả khác.

Tới đây, tôi nghĩ đã cung cấp đủ tài liệu để có thể nhận xét về hiện tượng một nhà văn nữ bị ám chỉ ngay trên tờ báo mà bà cộng tác về những bí mật đã bị tiết lộ từ người đàn ông và từ người chủ nhiệm rồi lan tỏa sang vòng ngoài tòa soạn. Như một hòn sỏi ném xuống mặt hồ thinh lặng, vòng nước lan rộng mãi, ra tới đại dương tới gần nửa thế kỷ sau. Năm 2021, Ngô Thế Vinh, một nhà văn đàn ông xuất thân từ Văn học Miền Nam, sẽ chính thức cho chúng ta biết về Bách Khoa “như một trạm giao liên” (chữ của Ngô Thế Vinh) tình ái.

(Còn tiếp)

____________________________________________
Chú Thích

6. Phần tiểu sử tài chánh của Bách Khoa trong bài này đã được trích ra trong đoạn phỏng vấn Huỳnh Văn Lang sau đây. Tôi kèm vào phần Chú Thích để độc giả tiện theo dõi:

Thân gửi chị Nguyễn Tà Cúc,

[…] Nói về linh hồn mà không nói về thể xác thì còn quá thiếu. Huỳnh Văn Lang có mấy câu hỏi nhờ anh Trung hỏi lại anh Châu, nếu anh không muốn hiểu, cho tôi thì hỏi là trả lời rồi.

1. Ngoài 29.500 đồng (30,000- 500 đồng) của 30 hội viên hội Nghiên cứu Kinh tế Tài chánh (danh sách có in bìa sau của Bách Khoa số 1), Huỳnh Văn Lang trao cho anh Tuynh và anh Châu mua máy đánh chữ, bàn ghế giấy mực… xài cho văn phòng tòa soạn hết, ai đã bỏ tiền túi ra để tài trợ Bách Khoa từ số 1 ít ra cho đến số 70?

2. Ai đã bỏ tiền túi ra mua nhà in Văn Hóa ở số 412- 414, đường Trần Hưng Đạo làm tòa soạn vừa để in Bách Khoa từ số 1 với giá tượng trưng, để cho Bách Khoa khỏi phá sản “ngay từ đầu”?

3. Ai đã bỏ tiền túi ra để sang căn phố 160 đường Phan Đình Phùng (bây giờ là Nguyễn đình Chiểu) để dời tòa soạn Bách Khoa từ nhà in Văn hóa về đó và hiện anh chị Châu còn ở đó?

4. Có phải hằng tháng anh Châu lên Huỳnh Văn Lang lấy một ngân phiếu từ một trương mục mở ở Charted Bank để tài trợ mọi chi phí tòa soạn, trong đó có lương của anh Châu, của chị Châu đang là thư ký văn phòng không? Tiền nhuận bút thì nếu tôi còn nhớ rõ là qua một Petite Casière do anh Tuynh và anh Châu quản lý, có phải vậy không, anh Châu?

5. Các ngân hàng và các công ty lớn Pháp, Anh và Tàu quảng cáo trên Bách Khoa vì nghĩ đến anh Châu hay là nghĩ đến Viện Hối đoái, nếu không nói là Giám đốc Huỳnh Văn Lang đang là chủ nhiệm Bách Khoa?

6. Đó là trong thời kỳ I. Thời kỳ II thế nào? Sau tháng 11, 1963, tôi bị bắt đi bắt lại ba bốn lần và ngồi tù trước sau gần ba năm. Đó là lý do duy nhứt để tôi phải giao lại cho anh Châu, (để khỏi mất manchette, giấp phép) là thư ký tòa soạn đang nắm vững tình trạng Bách Khoa hơn ai khác.

7. Tôi nói là giao vì ở đây không có chuyện chuyển nhượng và tiền bạc gì trong đó cả. Từ đó cho đến ngày tôi ra đi, tháng 4, 1975, tôi và anh Châu không bao giờ ngồi lại đặt vấn đề với nhau. Phần tôi, thì thỏa mãn rồi, vì chủ trương cũng như mục đích của Bách Khoa đã thành đạt, nhứt là thay thế tôi từ năm 1963 anh Châu đã điều khiển Bách Khoa phát triển mỹ mãn hơn là khi có tôi. Anh không hoàn trả cho tôi một đồng nào hết vì tôi không có đòi, mà còn năm 1972 cha Thanh Lãng trao cho tôi Giải thưởng Văn bút 100,000 đồng, tôi cũng tặng lại cho anh tất cả, có nghĩa là tài trợ Bách Khoa và giúp gia đình anh, vì anh và gia đình anh đang sống ngay tại tòa soạn Bách Khoa. Cho nên trong giai đoạn 2, trừ ra linh hồn, về thể xác của Bách Khoa tất phải có cái gì tồn tại của tôi trong đó, có ai dám phủ nhận điều đó không?…” [Nguyễn Tà Cúc, “Huỳnh Văn Lang trả lời phỏng vấn của Khởi Hành về tạp chí Bách Khoa,” Khởi Hành số 94, trang 12, tháng 8. 2004]

bài đã đăng của Nguyễn Tà Cúc

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

@2006-2022 damau.org ♦ Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Đăng nhập | Entries (RSS) | Comments (RSS)