Trang chính » Biên Khảo, Nhận Định, Phê Bình, Tư Liệu, Văn Học Miền Nam Việt Nam 1954-1975 Email bài này

Một Bức Ảnh, Bảy Nhân Vật: Nhà Xuất Bản Kim Anh trong Tình Cảnh Xuất Bản tại Miền Nam (Kỳ 5)

clip_image002_thumb.jpg

 

B. Chiếc bóng Túy Hồng phía sau Võ Phiến & Lê Ngộ Châu, trước 1975 và phía trước Ngô Thế Vinh, sau 1975

Vài năm sau bài viết của Túy Hồng, Ngô Thế Vinh nhắc tới “chuyện ngoài văn học diễn ra ở toà soạn Bách Khoa” trong bài viết về Võ Phiến, 2015:

-[…] Năm 2006, trong dịp đi thăm Đồng Bằng Sông Cửu Long, tôi gặp lại anh Lê Ngộ Châu nơi toà soạn Bách Khoa, 160 Phan Đình Phùng ngày nào, anh vẫn nhớ và nhắc tới buổi gặp gỡ hôm đó. Khi hỏi anh về cuốn hồi ký 18 năm tờ báo Bách Khoa, anh Lê Ngộ Châu cười dí dỏm trả lời: “Anh Vinh hỏi Võ Phiến có cho tôi viết không?” Anh Châu muốn nói tới những chuyện ngoài văn học diễn ra ở toà soạn Bách Khoa trong suốt thời kỳ ấy… [Ngô Thế Vinh, “Bốn Mươi Năm Võ Phiến Nhà Văn Lưu Đầy”, Ngày 25.4.2015- https://damau.org/36540/bon-muoi-nam-vo-phien-nha-van-luu-day]

Thật là vắn tắt và bí hiểm. Độc giả không thể đoán được “chuyện ngoài văn học diễn ra ở toà soạn Bách Khoa trong suốt thời kỳ ấy” là chuyện gì. Sáu năm sau, Ngô Thế Vinh lại đề cập đến nụ “cười dí dỏm” và lại nhắc tới Võ Phiến trong bài viết về Lê Ngộ Châu. Lần này, ông thêm nhiều chi tiết hơn như cho độc giả biết về số phận của một số thư từ từng lưu trữ tại Bách Khoa:

-[…] Tuy nói vậy, nhưng từ nhiều năm trước, mỗi lần có dịp gặp anh Lê Châu tôi đều có nhắc như một gợi ý là anh nên viết một hồi ký hành trình 18 năm với Bách Khoa, thì anh Châu chỉ dí dỏm trả lời bằng một câu hỏi khác: “Anh Vinh khi về bên đó hỏi Võ Phiến có cho tôi viết hay không?” Ý tại ngôn ngoại, ai cũng hiểu rằng anh Châu muốn nói tới những quan hệ linh tinh giữa các nhà văn nam nữ và Bách Khoa thì như một trạm giao liên và Lê Châu thì rất kín đáo, không bao giờ nói ra [… ] Không thể nói anh Lê Ngộ Châu không hiểu cộng sản, nên còn bao nhiêu thư từ chung và riêng của Bách Khoa đã giữ gìn bấy lâu, anh cẩn thận xếp để vào trong hai hộp giấy, đem tới gửi nơi nhà[…] hàng trăm bức thư cả chung và riêng ấy – như một phần lịch sử của Bách Khoa, có tính văn học hay không, thì tất cả cũng đã trở thành tro than, thả về cho người trăm năm cũ .…[Ngô Thế Vinh, “Gia đình Bách Khoa và Một Lê Ngộ Châu khác”, ngày 27.6.2021-https://www.diendantheky.net/2021/06/ngo-vinh-gia-inh-bach-khoa-va-mot-le.htm-Ngô Thế Vinh in đậm]

Trước đây, tôi có cảm tưởng tòa soạn Bách Khoa chỉ là “một trạm giao liên” cho Vũ Hạnh (và ai nữa?) Ngày nay, nhờ Ngô Thế Vinh khẳng định, tôi được biết thêm Bách Khoa cũng “như một trạm giao liên” “giữa các nhà văn nam nữ”. Tuy vậy, theo tôi, muốn biết sinh hoạt trong “trạm giao liên” tình ái ấy diễn tiến “linh tinh” ra sao; nhân thể, ước lượng được mức độ kín đáo của Lê Ngộ Châu thế nào thì phải đọc những văn hữu thuộc Bách Khoa như nhà văn Phan Du, họa sĩ Tạ Tỵ hay sinh hoạt lâu dài trong giới văn học như nhà thơ Nguyên Sa, nhạc sĩ Phạm Duy vv. và các bản tin sinh hoạt ngay trên Bách Khoa như tôi đã chứng minh.

Ngô Thế Vinh, lúc đó là một quân nhân, trẻ tuổi đời non tài văn, rày đây mai đó vì công vụ, không có dịp sinh hoạt với thế giới văn nghệ Sài gòn thường xuyên thì không thể biết tình cảnh tại Bách Khoa với Lê Ngộ Châu, Võ Phiến hầu cảm nhận được điều mà Nguyên Sa đã cảm nhận: “Bách Khoa với các loại Võ Phiến đa tình […] đó là thiên đường và địa ngục, là tội lỗi và dấu diếm, là đóng kịch rồi cười thầm hú hí với nhau, ở đó có những đêm mưa gió, những chiều hẹn hò, có tìm kiếm, thầm thì, trao đổi thư từ, giải đáp tâm sự...”

Tôi cần nhắc lại là bài của Nguyên Sa đăng ngay trên Bách Khoa nên không ai có thể nghi ngờ sự quan sát của ông.

Qua lời chứng rất chi tiết của Tạ Tỵ, Nguyên Sa và Phan Du (bỏ qua lời chứng của Túy Hồng), nụ “cười dí dỏm” đã ám ảnh Ngô Thế Vinh như một nỗi kín ngầm từ 2006 tới 2021, thật ra, theo tôi, chỉ là nụ cười khoái trá của một anh chàng nắm được dirty secret/bí mật phòng the của một anh chàng khác đã, không những “thê tróc tử phọc” mà lại còn dám kiêm nghề công chức, không phải công chức của bất cứ Bộ nào mà dám của Bộ Thông Tin. Cứ tưởng tượng tin tức về đêm Đà Lạt xuất hiện đồng loạt trên trang nhất thì phản ứng của văn và báo giới thời đó hầu như chắc chắn sẽ như phản ứng của nhà văn Phan Du “bật ngửa và đâm hoảng”. Nụ cười ấy cũng có thể là nụ cười đồng lõa của thế giới đàn ông đã tỏ rõ bí mật của một người đàn bà Miếu thiêng vụng kén người thờ/… Bướm tiên khi đã lạc vào vườn hoang [Nguyễn Bính].

Ngoài ra, vì Ngô Thế Vinh cũng sử dụng những lá thư (tình?) để đo lường bản lĩnh của Lê Ngộ Châu khi nhắc đến Cộng sản (“Không thể nói anh Lê Ngộ Châu không hiểu cộng sản…“, sđd), tôi bắt buộc phải trở lại Bách Khoa, một tạp chí nổi tiếng xôi đậu với sự cộng tác chặt chẽ của nhà văn/cán bộ Cộng sản Vũ Hạnh.

Ngày 17, tháng 6. 1975, Vũ Hạnh được bầu vào Ủy Ban Trù Bị hầu sửa soạn tổ chức Đại hội Văn nghệ Giải phóng. Ông là Ủy viên của Bộ phận thường trực cùng một nhà văn khác. Ngày 14-15, tháng 10. 1975, ông được bầu làm Tổng thư ký của Hội Văn nghệ giải phóng TP Hồ Chí Minh (Sài gòn). [Lại Nguyên Ân (Biên soạn), Biên niên Hoạt Động Hội Nhà Văn Việt NamTập 1: 1957-1975, Hội Nhà Văn Việt Nam Xuất bản, Hà Nội, 2013]

Một người “hiểu Cộng sản” thì phải thừa thận trọng, nhất là khi biết đã có người nằm vùng trong cơ sở, chứ không đợi đến sau 1975 mới mang hàng trăm bức thư chứa đựng bí mật của anh em gửi …người khác (đọc?), và trước đó, những bí mật có vẻ đã không còn là bí mật. Tôi chú ý đến chữ “còn” trong “nên còn bao nhiêu thư từ chung và riêng của Bách Khoa đã giữ gìn bấy lâu anh cẩn thận xếp để vào trong hai hộp giấy, đem tới gửi nơi nhà…” [Ngô Thế Vinh, sđd]. Tại sao lại “còn”? Như vậy nghĩa là có một số đã không “còn”? Trừ Lê Ngộ Châu và người bị thất lạc thư từ (như nhạc sĩ Phạm Duy), sẽ không ai trả lời được một cách chắn chắn.

Với bao nhiêu dẫn chứng thượng dẫn còn tồn tại trong hồi ký của họa sỹ Tạ Tỵ, trong bài viết trên mạng của nhà văn Túy Hồng, của nhà thơ Nguyên Sa và nhà văn Phan Du trong Bộ Bách Khoa số hóa, trong thư viện, qua bao nhiêu bài báo trên một nơi chốn khác, trong các bộ sưu tập cá nhân vv. đời nào “tất cả cũng trở thành tro than” như Ngô Thế Vinh tưởng?

C. Vài bài học từ quá khứ

Tổng chi, tôi có thể kết luận, quả Lê Ngộ Châu và Võ Phiến chịu trách nhiệm về việc Túy Hồng. Hai ông biểu diễn thái độ không tôn trọng phụ nữ, từ tác giả cộng tác (Túy Hồng) tới độc giả phụ nữ.

Về phần Ngô Thế Vinh, nếu ông không cố gắng theo đuổi cốt bênh vực Lê Ngộ Châu một cách quá đáng, chuyện này đã có thể xếp được, sau khi cùng ôn lại bài học tôn trọng nhân phẩm phụ nữ, trong một xã hội tiến bộ hơn chính nhờ công nhận những bước vấp trong quá khứ. Tôi nói “quá đáng” vì những người viết xã luận hay phóng sự nhân vật, kể cả tôi, nghĩa là viết theo giòng thời gian ngay lúc ấy nên có khi phải dựa vào nguồn tin chưa được xác nhận, sẽ rất khó tránh khỏi nhầm lẫn, càng viết nhiều càng dễ nhầm lẫn nhiều. Ở trường hợp Ngô Thế Vinh, ông không viết phóng sự nhân vật mà có dẫn chứng, nhất là bài về Bách Khoa và Lê Ngộ Châu. Hơn thế nữa, ông đã không dừng lại ở bài Võ Phiến (2015) mà còn tiếp tục lập lại 6 năm sau trong bài Lê Ngộ Châu (2021).

Đó là lý do khiến tôi phải phân tích 2 đoạn viết của ông dù luôn luôn tôn trọng quyền phát biểu của người khác. Ông trộn lẫn loại chi tiết truyền khẩu trong phòng khách gia đình hay lối viết bóng gió với tiểu sử của tạp chí Bách Khoa và nhân thân Lê Ngộ Châu nhằm để bào chữa theo lối sùng bái cá nhân kiểu “Những đức tính của Lê Ngộ Châu”:

-[…] thì anh Châu chỉ dí dỏm trả lời bằng một câu hỏi khác: “Anh Vinh khi về bên đó hỏi Võ Phiến có cho tôi viết hay không?” Ý tại ngôn ngoại, ai cũng hiểu rằng anh Châu muốn nói tới những quan hệ linh tinh giữa các nhà văn nam nữ và Bách Khoa thì như một trạm giao liên và Lê Châu thì rất kín đáo, không bao giờ nói ra.… [Ngô Thế Vinh, sđd]

Không, Lê Ngộ Châu không hề “kín đáo”. Hơn thế nữa, Lê Ngộ Châu đã cố tình “nói ra” để Phan Du có cơ hội hoảng sợ. Thêm vào đó, Phan Du hoảng sợ đến nỗi phải viết ra thành bài gửi Bách Khoa-Lê Ngộ Châu đăng lên. Không, không phải “ai cũng hiểu rằng anh Châu muốn nói tới những quan hệ linh tinh giữa các nhà văn nam nữ”. Bách Khoa có rất nhiều tác giả hợp tác. Ai trong số “các nhà văn nam nữ” đó? Và tại sao lại “linh tinh”?! Khi sử dụng hai chữ “linh tinh”, chính ông đã chứng tỏ một sự không tôn trọng tâm sự của người khác. Thế nên, ông đã không hề cân nhắc đến danh dự không “linh tinh” chút nào của ít nhất hai người đàn bà trong cuộc khi không nhắc đến danh tính của họ, nhưng lại ỡm ờ nại tên một nhân chứng hoàn toàn vô can hầu toan tính viết thay đoạn kết cho một chuyện dài đã có đoạn kết.

6.2 Tình yêu và cô đơn: Từ Thở dài đến Tôi nhìn tôi trên vách

Tôi đã đọc nhiều bài về Túy Hồng, nhưng không bài nào thuyết phục được bằng đoạn sau này của nhà văn Bùi Bích Hà:

 […] Trong thế giới riêng chị, tình yêu, nếu có một điều gì gọi tên như thế giữa loài người thì đó là ngọn pháo bông chỉ tỏa rạng một lần trong phút giây. Là ngôi sao lạ chỉ xẹt qua bầu trời một lần rồi mất hút vào hư vô. Còn lại có chăng chỉ là chút hồi quang tuyệt đẹp trong tâm tưởng đã ước mơ đến rã rời của chính chị. Sau đó, như mọi thứ đã chết và thối rữa, chị tình nguyện một mình thu dọn, khâm liệm tang tích tàn dư thật sâu, thật kỹ, rải trầm hương lên nghĩa trang và nếu không thể tự hủy mình như một cách chôn vùi tận cùng, chị sẽ chấp nhận cuộc sống như đang chết của cha mẹ chị, của nhân loại quanh chị, đàn ông đàn bà lấy nhau và sinh con đẻ cái, suốt đời gấu ó nhau, cam chịu ngày tháng qua trong những cái lồng chật chội giam giữ họ. “Tôi nhìn tôi trên vách,” một Túy Hồng dập đầu diện bích. Cô đơn cùng cực. Khao khát cùng cực. Xác thân lầm bụi trần ai là lãnh cung đầy ải chị […] Cho nên, tôi tự hỏi liệu có bao nhiêu độc giả, bao nhiêu nhà phê bình văn học đọc và phê phán tài sản văn chương khá đồ sộ và hung hãn của Túy Hồng mà có thể nhìn ra, nói đúng về nhân thân chị, định nghĩa bằng cái tình yêu “trong một giờ thiêng” chị cả đời tìm kiếm, đeo đẳng? Từ lọt lòng đến khôn lớn, chị đã được cả giòng họ, gia đình, bằng hữu, quê hương, thành phố dạy dỗ, uốn nắn, mách bảo phải sống như một người suốt đời chăm chỉ, miệt mài, trả những món nợ không vay: học hành, lấy chồng, đẻ con, làm một cô giáo lương thiện…Tuổi đời qua như những áng mây buồn, trả xong món nợ đầu tiên, chị bung ra viết như một cách thể hiện mình vô vọng và đầy thương cảm. Chị gào thét đền bù cho nỗi căm phẫn mãi còn nín lặng trong đáy lòng chị. May thay, cách sống sót duy nhất Túy Hồng khám phá ra và giữ được cho riêng mình là một chọn lựa trong tự do tuyệt đối: Tình Yêu.… [Bùi Bích Hà, “Một thời của tuổi mộng mơ”, Ngày 31.8.2020, https://damau.org/65416/mot-thoi-cua-tuoi-mong-mo]

Tôi được thuyết phục, không phải vì bạn đồng môn Bùi Bích Hà có tình đồng môn suốt thời gian dài với Túy Hồng nên đáng tin hơn, mà vì tôi đã đọc lời Túy Hồng bầy tỏ về tình yêu (“Tôi thích viết cái đó lắm“) thời bà chớm viết văn qua Thở dài, “tác phẩm đầu tay” trên tạp chí Khởi Hành:

Thời tôi bắt đầu đi dạy, thời tôi có cái thích ngồi xe xích lô đạp, đó là cái thời tôi viết cuốn “Thở dài,” tập truyện đầu tay. Viết văn hồi đó, tôi tưởng là để chơi cho vui .… Không ngờ, tôi đã tự khám phá ra tôi, tôi thấy cái dấu chân của tôi, và từ đó, tôi bước thêm. Bước chậm chậm, từ từ. Truyện “Thở dài,” tôi viết về tình yêu. Tôi thích viết cái đó lắm. Lởn vởn tôi thấy tôi, lởn vởn tôi thấy người khác. Ngồi trên xích lô qua cầu Trường Tiền, qua đường Lê Lợi, đường Trần Hưng Đạo mà tôi thấy. Nhưng, thật ít người cho tôi thấy, không hơn một người cho tôi thấy. Bởi đó truyện nào của tôi cũng là “Thở dài“. Hồi đó tôi nghĩ rằng thở dài được là tốt cũng như khóc được là tốt.

Sau cuốn này tôi viết rất ít nhưng cuốn sách nào cũng đánh dấu thật nhiều đối với tôi. Nhà văn nào cũng biết yêu. Tôi nghĩ vậy nên những tác phẩm sau tôi viết thật đàng hoàng, không còn sợ sệt bị phê bình là táo bạn nữa ! Từ cuốn truyện đầu tay bị nghĩ là táo bạo thì những cuốn truyện sau có táo bạo thêm cũng là lẽ rất thường tình.

Tác phầm đầu tay! Ngàn năm còn hoài cảm động,

Có người bảo tôi: Túy Hồng không biết viết về đàn ông. Thế giới của Túy Hồng là một thế giới đàn bà ! Những nhân vật đực trong “Thở dài” và trong hầu hết những tác phầm của Túy Hồng đều là những hình nhân bằng bột bèo nhèo xây dựng nên do tưởng tượng, do những nghĩ ngợi nghèo khổ. Tiếng nói của Túy Hồng là tiếng nói của người đàn bà. Đối với tôi, khuyết điểm đó quá to lớn. Tôi đang tự tìm hết cách để xóa bỏ. Nhưng thật khó mà xóa bỏ khi mình chỉ biết có một người đàn ông là chồng mình.

Bất cứ nhà văn nào cũng muốn lối viết của mình có một đường đi riêng. Tôi cũng vậy. Hồi đó, hồi cuốn “Thở dài” chưa thành sách, tôi đã bị cám dỗ bởi cách hành văn của Linh Bảo và của Văn Quang. Tôi thích lối đặt câu của Linh Bảo cũng như những từ ngữ của Văn Quang. Tôi ngắm nghía thật nhiều bút pháp của 2 người đó thật nhiều khi viết [.…] Ngày hôm nay, tôi vẫn còn ưa đọc Văn Quang, ưa đọc Linh Bảo, nhưng tôi đã bỏ được nhiều điều diễu cợt, khôi hài…

Tôi yêu cuốn “Thở dài.” Yêu như một kỷ niệm như một mối tình đầu. Mối tình đầu cùng kỷ niệm một đời người có lẽ sẽ không còn, nhưng, tác phẩm đầu tay thì .… [Túy Hồng, “Tác phẩm đầu tay,” Khởi Hành Số 70, ngày 10 tháng 9.1970]

Trước đó, Túy Hồng đã nhấn mạnh về sự quan trọng của “nỗi cô đơn” trong tác phẩm của bà. Có lẽ nỗi cô đơn ấy khiến bà tìm tới tình yêu:

-Chủ đề chính của tôi bao giờ cũng là khai thác nỗi cô đơn nếu được cải chính như thế. [Nguyễn Trần Huy phỏng vấn, “Những nhà văn ở phút-nói- thật: Túy-Hồng, Ngày 25.3.1969”, Văn số 128, trang 92, Ngày 15.4.1969]

clip_image002

Tôi nhìn đằng trước mặt tôi rồi tôi nhìn tôi trên vách.  Nỗi cô đơn là một khối lớn bề bề chiều cao chiều rộng, nỗi cô đơn to như ngọn đồi sừng sững, nỗi cô đơn đếm được bằng vô lượng con số…”
Túy Hồng, Tôi nhìn tôi trên vách, trang 7, tái bản, Hoa Kỳ, 1983

Sự cô đơn của Túy Hồng rất dễ nhận ra: bà nhắc tới trong tác phẩm, trong ý nghĩ đời thường:

-[…] Tình hình viết lách trong năm tôi thật nghèo hiểu biết. Cúi xuống những cái khác mà quên cúi xuống quyển sách. Tôi xúc động quá sức khi đọc tin Y Uyên chết, xúc động trong cô đơn vì không có ai để nói ra cái ý nghĩ. [Túy Hồng, “Nhiều tác giả-Nhìn lại một năm văn học nghệ thuật”, Vấn Đề Xuân Kỷ dậu, Số 19&20, Tháng 2&3.1969]

6.3 Túy Hồng tại Hoa Kỳ

Như nhiều phụ nữ Miền Nam tỵ nạn, công việc đầu tiên của bà là thợ may:

clip_image004

Hình ảnh một đổi đời
Một thợ may chuyên nghiệp?- Không, đây là một nhà văn và một nhà giáo mà tên tuổi không xa lạ gì với giới di cư: Túy Hồng. Cái đau của Túy Hồng là nghề may đã trở thành nghề chính, và nghề viết lách lại đương nhiên xuống hàng phụ…”
[Đất mới, tháng 8. Không rõ năm, khoảng 1976]

Mỗi lần nhớ tới bức ảnh “đổi đời” của Túy Hồng, tôi thường liên tưởng đến hai điều. Thứ nhất, đời sống thường ngày vắt kiệt hầu hết sinh lực một người, nói chi tới sức sáng tác. Thứ hai, phụ nữ gánh vác phần lớn công việc gia đình khiến càng thiếu thời giờ hơn.

Sau đó, bà giữ mục “Phụ nữ” và viết văn trở lại. Truyện dài Sạn đạo bắt đầu từng kỳ cũng trên Đất mới. Tờ báo này, tôi không có đủ, mới đầu do Vũ Đức Vinh làm chủ bút, Thanh Nam làm Phụ tá Chủ bút và Nguyễn Văn Giang giữ Thư ký Tòa Soạn. Thanh Nam gia nhập Ban Chủ trương khi dọn gia đình từ New Jersey về Seattle, tháng 4.1976. Đây là tờ báo được hầu hết văn nghệ sĩ Miền Nam tỵ nạn tham dự vì quen biết với Vũ Đức Vinh và/hay Thanh Nam từ Vũ Khắc Khoan, Ngọc Dũng (Tuýt) tới Viên Linh vv.

clip_image006

Túy Hồng, truyện dài từng kỳ Sạn đạo, khoảng 1981
Mục “Phụ nữ”, khoảng 1977
Đất mới, Seattle

Bà cho tái bản vài tác phẩm trước 1975, như Tôi nhìn tôi trên vách, Những sợi sắc không, và cộng tác với tạp chí văn học như Thế Kỷ 21 hay vài nguyệt san khác. Nhật báo Người Việt tái bản cuốn Tay che thời tiết, truyện dài viết trước Sạn đạo tại Seattle. Nhờ vậy, bà vẫn giữ liên lạc được với bạn văn, độc giả cũ và mới không chỉ tại Hoa Kỳ mà còn ở quốc gia khác như Canada. Dần dần, môi trường báo chí thay đổi theo kỹ thuật và người đọc. Thị trường sách trở nên khó khăn hơn. Túy Hồng không xuất hiện nữa. Bà qua đời năm 2020.

(Còn tiếp)

bài đã đăng của Nguyễn Tà Cúc

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

@2006-2022 damau.org ♦ Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Đăng nhập | Entries (RSS) | Comments (RSS)