Trang chính » Biên Khảo, Nghiên Cứu, Nhận Định, Phê Bình, Tư Liệu, Tưởng Niệm Bùi Bích Hà Email bài này

Nhà văn Bùi Bích Hà [1.1938-7.2021]- Từ Tràng-An báo, Huế, Việt Nam đến Phương trời khác, Little Saigon, Hoa Kỳ (kỳ 4)

BBH-UCI-Oral-History-Project_thumb.jpg

 

BBH - UCI Oral History Project

Bùi Bích Hà trong buổi nói chuyện với Đặng Thúy Võ
Dự án Vietnamese American Oral History Project- UC Irvine


.2 Báo “nói”
– Giọng oanh trên giòng xanh

Bùi Bích Hà “trở lại đúng một vòng từ những ngày còn là một cô sinh viên ở kinh đô Huế” khi tham dự lãnh vực truyền thanh tại đây. Rất ít người biết rằng bà đã là xướng ngôn viên trong 3 năm cho đài phát thanh Huế từ lúc mới 19 tuổi:

-“[…] Một hôm tôi đi xe đạp trên đường Lê Lợi thấy chị Hà Thanh, là ca sĩ Hà Thanh sau này đó, chị đang đứng ở trên thềm của Đài Phát thanh Huế, chị mới vẫy gọi tôi kêu: “Bích Hà vào đây coi cái này.” Vào thì chị kêu đài đang tuyển xướng ngôn, Bé Hà vào thi đi […] Nói rồi cũng vào thi, thế thì vào thi họ cho tôi ba bài, một bài bình luận, một bài tin tức, một bài hình như về vấn đề khoa học hay gì đấy […] Tôi vừa về đến nhà đẩy xe đạp vào nhà thì chưa kịp thay áo dài đã thấy chị dâu kêu nói là cô có người trên đài phát thanh xuống tìm. Tôi ra thì thấy người của đài phát thanh xuống nói là Chị đã trúng tuyển xướng ngôn rồi, mời chị ngày mai đến đài phát thanh nhận việc. […] Năm đó 19 tuổi[…] mới thi vào đại học sư phạm mới học được có mấy tháng à. Sáng hôm sau đi làm, Đại học Sư phạm biết tôi đi làm, thành ra thầy khoa trưởng Lê Tuyên […] Thầy gọi tôi vào phòng học vụ, thầy nói rằng, Chị lãnh học bổng […] Không thể vừa đi làm vừa đi học được […] Tôi có thưa với thầy là gia cảnh tôi khó khăn […] Nên xin thầy cho con một thời gian thử thách là ba tháng. Nếu mà con học kết quả tốt thì thầy cho phép con đi làm, nếu mà kết quả con không tốt thì con phải chọn lựa là nghề đi dạy học chứ không phải là nghề làm xướng ngôn, rồi con sẽ bỏ việc ở đài phát thanh […] Sau một tháng là thầy Lê Tuyên gọi tôi lên nói là, Chị được phép đi làm…” [Đặng Thúy Võ phỏng vấn Bùi Bích Hà, Vietnamese American Oral History Project– UC Irvine- Đoàn Giang ghi lại, sđd]

Sang Hoa Kỳ, Bùi Bích Hà gầy dựng một giới thính giả–“thính chúng”–và độc giả riêng khi nhập cuộc với các công ty truyền thông như công ty Người Việt (nhật báo Người Việt, báo Phụ nữ Gia đình Người Việt), Chủ nhiệm/Chủ bút Nguyệt san Phụ Nữ Gia Đình (2004-2015), Little Sai gòn Radio (khoảng 1992-2009, chính thức trở thành Tổng Giám Đốc đài phát thanh VNCR (2007-2011), rồi cuối cùng Việt News Radio (2014-2021).

clip_image002

Trong hoàn cảnh truyền thông và truyền thanh cạnh tranh kịch liệt tại Little Sàigòn, không ai, đặc biệt các ông chủ nhiệm/chủ bút hay các giám đốc, có thể tặng không hay nâng đỡ bất cứ người nào qua một thời gian quá dài như thế. Lý do giản dị là, khác với loại nguyệt san văn học mà một nhóm người thường có thể chung lưng đấu cật nuôi sống với một cái giá phải chăng rồi thay phiên làm không công với các bổn phận như chủ nhiệm, chủ bút, tổng thư ký, trị sự vv., một chương trình truyền thanh không đủ thính giả để được nhận quảng cáo sẽ bị “tắt đèn tắt đài” vì chi phí mướn đài. Tôi dùng chữ “phải chăng” vì các nguyệt san văn học chỉ cần vài ngàn mỹ kim cũng có thể cầm cự được hàng tháng. Trái lại, chi phí thuê đài hàng ngày hay hàng tuần phải thanh toán ngay. Lê Đình Điểu, người điều hành chương trình phát thanh VNCR (Vietnam California Radio) từ những năm 90 đã cho biết cụ thể sự tốn kém đó:

-“Chương trình ra đời […] và mọi chi phí được trang trải bằng tiền đọc những quảng cáo thương mại […] thì một chương trình phát thanh như VNCR trả tiền đài trên 40 ngàn, chiếm 72% số thâu!…” [ Nguyễn Văn Khôi & Vũ Văn Tâm, “Người làm báo nói nói về làm báo-Báo Nhân Quyền (Đức) phỏng vấn Lê Đình Điểu của đài VNCR (Hoa Kỳ)”, Thế Kỷ 21 Số 105 & 106, trangg 44, Tháng Giêng & Hai, 1998]

Ông Lê Tinh Thông, Giám đốc Đài LittleSaigon Radio cho biết rõ ràng hơn: 24 % thời giờ dành cho quảng cáo, 15 % Tin tức, Bình Luận &Phóng sự, 12 % Hội luận và 28 % Văn nghệ (Nhạc, Thơ, Đố vui) vv. [Lê Tinh Thông, Thời sự cuối tuần với Lê Tinh Thông 1999, trang 218, Little Saigon Radio xuất bản, 2000]

Do đó, các mục như Tâm tình với Thái Hà của bà sẽ được thính giả và người quảng cáo đánh giá. Một mục không hấp dẫn cả 2 thành phần này chắc chắn không tồn tại được nhiều năm như thế. Bùi Bích Hà chọn phương tiện phát thanh vì, ngoài khả năng đã có, bà dư biết sức mạnh của phương tiện đại chúng này, nhất là sau khi trở về từ Việt Nam. Bà thiên về những vấn đề phụ nữ dù vẫn bàn đến thời sự:

-“[…]Từ đầu cô làm chương trình nói về phụ nữ thì cô có những topic cô đem ra trình bày với thính giả. Chẳng hạn như vấn đề ví dụ như người đàn bà phải nuôi con một mình, thì mình đứng trước vấn đề là lập gia đình lần nữa, hay là mình dùng khả năng riêng để nuôi con, hay là người đàn bà làm sao đừng có sao lãng việc trau dồi kiến thức, khả năng ứng xử của mình trong đời sống. Tại vì cô muốn người đàn bà phải có power, có niềm tin, vì người đàn bà có khả năng làm nhiều việc rất là tuyệt vời. Nhưng mà chỉ tại vì người đàn bà sống trong một đời sống nệ cổ, trọng nam khinh nữ, có nghĩa là nữ nhi nan hoá, người đàn bà khó dậy, khó tiến bộ lắm. Cứ nghĩ mình làm gì cũng không qua được người đàn ông, như vậy, bị mặc cảm, nên mình không biết khả năng của mình đi đến đâu, thành ra mình sống một cách khiêm nhượng quá sức, chịu đựng quá sức. Nên mình phải nhân nhượng quá sức. Mẹ mà vững vàng, bảo vệ mình được thì con cái cũng được nhờ. Và bên cạnh những người bạn đời của mình, mình cũng đỡ được gánh nặng cho họ, và cộng đồng cũng mạnh hơn. Thành ra cô muốn người đàn bà là một nhân tố tích cực vì có những sức mạnh bẩm sinh họ đã có rồi, chỉ cần được trau dồi thôi…” [Đặng Thúy Võ phỏng vấn Bùi Bích Hà , Vietnamese American Oral History Project– UC Irvine- Đoàn Giang ghi lại, sđd]

Thế nên, nếu cho rằng Bùi Bích Hà là nhà văn phụ nữ duy nhất tại hải ngoại đã chọn lựa hầu hoạt động cả trong giới quan-sang lẫn giới đại chúng, cũng không quá đáng, dựa trên việc đã làm đã nói của bà.

4.2.1 Tâm tình với Thái Hà & Hội thoại Gia Đình, Little Saigon Radio, California, 1992-2009

Theo Bùi Bích Hà, nhờ Trần Thị Vĩnh Tường– một cô bạn gái xinh đẹp, tiên phong trong vài sinh hoạt tại Little Sài gòn, rất tâm huyết với công việc chung, sở hữu một giọng nói đặc biệt Bắc Hà Nội, lưu loát trước công chúng vì có tài viết, lại thêm giọng hát rất quyến rũ–, bà được giới thiệu tới Little Saigon Radio, một đài phát thanh tiên phong của người Việt tỵ nạn tại Quận Cam rồi từ đó, cộng tác với họ suốt 17 năm trong những chương trình nhắm vào phụ nữ như tâm tình hay hội thoại:

-[…] Cô đến thì gặp ông Nguyễn Hữu Công. Ông Công hỏi cô là chị có thể làm chương trình gì cho đài. Cô nói là cô muốn làm chương trình phụ nữ. Tất cả những vấn đề liên quan đến phụ nữ, women issue là cô tình nguyện làm hết, nghề nghiệp, hạnh phúc gia đình, công ăn việc làm, bạn bè, bất cứ cái gì. Đài cho 3 chương trình probation. Nếu mà trong 3 chương trình đó feedback của thính giả tốt, họ hưởng cái chương trình đó thì đài sẽ tiếp tục kí hợp đồng với mình, và sẽ trả tiền cho mình trên chương trình đầu tiên. Còn nếu sau ba chương trình rồi mà thấy mình có feedback của thính giả không đạt được yêu cầu của đài muốn có, thì họ xin chấm dứt chương trình. Cô làm thử ba chương trình thì thính giả hưởng ứng, nên đài cho cô hợp tác với đài luôn. Cô làm cho đài 17 năm, từ lúc hầu như những ngày đầu tiên đài mới thành lập…” [Đặng Thúy Võ phỏng vấn Bùi Bích Hà , Vietnamese American Oral History Project– UC Irvine- Đoàn Giang ghi lại, sđd]

4.2.2 Tổng Giám đốc Đài Phát thanh VNCR, California, 2007-2011

Trong khi và sau khi cộng tác với Little Saigon Radio, bà trở thành Tổng Giám đốc đài phát thanh VNCR, California, 2007-khoảng 2011:

-“[…] Cô có một người bạn rất thân rất quý là ông Lê Đình Điểu […] Thì khi cô sang cô làm cho Người Việt, cô viết bài cho Người Việt. Ông Điểu biết cô có khả năng làm cho truyền thanh nên khi ông ra cái đài phát thanh VNCR đó thì ông muốn cô về làm cho đài […] Lần cuối cùng thì cô về hưu rồi có toàn quyền sử dụng thời gian của mình. Lúc đó có cơ hội là con của ông Lê Đình Điểu là Nhất Lang, anh không muốn làm phát thanh nữa, anh muốn bán cổ phần của VNCR, nên cô mua lại cổ phần VNCR của anh Nhất Lang, của con dâu ông Điểu, là vợ anh Nhất Lang, của bác Phạm Phú Minh, những người có cổ phần trong VNCR mà muốn bán đó. Khi mà có một số cổ phần rồi cô về cô làm cho VNCR full time. Đó là lịch sử cô cộng tác với VNCR…” [Đặng Thúy Võ phỏng vấn Bùi Bích Hà, Vietnamese American Oral History Project– UC Irvine- Đoàn Giang ghi lại, sđd]

Nhắc đến VNCR, bà vẫn dùng chữ “mất” (4) hàm ý một mất mát tinh thần lớn vì đó là một phần quan trọng trong đời bà. Đài phát thanh này không những liên quan trước đây đến Giám đốc Lê Đình Điểu (một trong những người chính đã sáng lập và được coi như chủ trương VNCR), mà còn đại diện cho giấc mơ được làm chủ hoài bão của mình thể hiện cụ thể qua một chương trình phát thanh.

4.2.3 Việt News Radio, California, 2014-7.2021

Sau VNCR, Bùi Bích Hà cùng một số bạn hữu trong nghề như Hoàng Liêm, Trương Huy Tưởng vv. lập Việt News Radio vào năm 2014 với 3 mục đích “Thông Tin.Chia Sẻ.Giải Trí”:

-“Việt News Radio phát thanh trực tiếp tuần một lần trên băng tần 106.3FM, vào tối thứ bảy, từ 8 giờ tối đến 12 giờ khuya, giờ địa phương. Chương trình cũng được lưu trữ trên trang nhà của Việt News Radio, tại địa chỉ www.vietnewsradio.com. Việt News Radio phát thanh hoàn toàn bằng Việt ngữ tại thị xã Westminster, thuộc Little Sàigon miền Nam California. Việt News Radio phục vụ thông tin, giải trí, chia sẻ kinh nghiệm buồn vui đời thường, quảng bá thương vụ đến thính giả qua 5 quận hạt Ventura, Los Angeles, Orange, San Bernadino và Riverside. Orange County (quận Cam) quy tụ đông đảo người Việt nhất, khoảng 200,000 đồng hương trong khối cộng đồng người Việt lưu vong.”

Bà hoạt động đến tận ngày cuối đời với đài phát thanh này.

4.3 Nhật báo, Báo Phụ nữ, AudioBooks

4.3.1 Nhật báo Người Việt

Bùi Bích Hà ra mắt độc giả đầu tiên trên Trang Phụ Nữ của nhật báo Người Việt vào năm 1987. Bà giữ mục “Bạn gái nhỏ to” hơn 3 năm. Bà trở lại viết thường xuyên cho nhật báo này sau một thời gian gián đoạn dài. Nhà Xuất bản Người Việt Books tập hợp và xuất bản một số bài trong Đèn Khuya-Tập 1 và Đèn Khuya-Tập 2 vào năm 2018. Mỗi tập dầy gần 500 trang. Theo tôi, Bùi Bích Hà rất may mắn đã có những người bạn quan-sang đàn ông đã hết lòng hỗ trợ vào thời gian đầu tiên dù sau này, bà tự tiến bước và gây dựng sự nghiệp. Từ nhạc sĩ Trần Đình Quân rồi tới Lê Đình Điểu, Đỗ Ngọc Yến, tới Nguyễn Xuân Hoàng vv., bà đã có một thế giới bạn hữu quây quần từ đầu và tặng một cơ hội gần như vô giá hầu lập lại mối duyên văn chương đã gián đoạn suốt mấy chục năm.

Với bà, Đỗ Ngọc Yến “đã viết tên mình vào lịch sử, sẽ mãi mãi sống và không bao giờ đi vào quên lãng.” [Bùi Bích Hà, “Anh Đỗ Ngọc Yến”, Đỗ Ngọc Yến giữa bạn bè-53 tác giả, trang 30, nhà Xuất bản Người Việt, 2006, Hoa Kỳ] Bà xem Lê Đình Điểu tựa “người anh, người thầy” [Bùi Bích Hà, “Đôi dòng tưởng nhớ về người anh, người thầy Lê Đình Điểu”, Tuyển tập Lê Đình Điểu, trang 372-374, Nhà Xuất bản VAALA, Hoa Kỳ 2001]. Với Nguyễn Xuân Hoàng, bà có mối thân tình đặc biệt vì từng bị cùng “học tập” sau 1975 rồi cùng làm chung Người Việt, mỗi người một trách nhiệm.

4.3.2 Nhật báo Việt Herald (Việt Herald Daily News)

Bùi Bích Hà tham dự nhật báo Viet Herald với Đỗ Việt Anh (tức Đỗ Tăng Bí), Vũ Ánh, Đỗ Dzũng vv. Tôi không rõ nhật báo này bắt đầu chính xác từ lúc nào nhưng có lẽ bắt đầu vào khoảng tháng 4. 2009 cho tới khoảng cuối 2011. Nhật báo này có sự hợp tác của một số ký giả địa phương như Ngọc Hoài Phương, Lê Giang Trần vv. (5)

clip_image004

“Các tờ nhật báo địa phương loan tin Đại Lễ Phật Đản PL.2554 thành công mỹ mãn”
Ngày 17.5.2010, https://www.daitangkinhvietnam.org/node/5542

 

Trước đó, Nguyễn Đức Quang cũng tách ra từ Người Việt một cách thành công để dựng nhật báo Viễn Đông, ngày 15.3. 1993. Sau hơn ít nhất khoảng 12 năm thành công, đã chuyển cho Tống Hoằng, cũng thuộc Nhóm Người Việt. Hiện nay, Hoàng Như An trở thành chủ nhiệm và nhà văn Hoàng Mai Đạt giữ chức chủ bút.

Trong các nhật báo tại Little Saigon thì hệ thống Công Ty Người Việt vẫn mạnh mẽ nhất. Ngoài tờ nhật báo đang bước sang năm thứ 43 và 1 tạp chí văn học (đã đóng cửa); sau này, nhờ thắng kiện vào cuối năm 2014, họ thu được tuần báo Saigon Nhỏ cộng thêm nguyệt san Chiến sĩ Cộng Hòa. Bà Hoàng Vĩnh kiêm nhiệm Tổng Giám đốc và chủ nhiệm. Ký giả Đỗ Dzũng giữ phần Chủ Bút. Ký giả Đỗ Tài Thắng đảm đương phần Tổng Thư Ký. Ông Nguyễn Hùng, đã gắn bó với Công ty Người Việt từ rất lâu, đảm trách phần Phát Hành và Giao Tế. Từ Nhà Xuất bản Người Việt, họ phát triển thành Người Việt Books khá thành công, biến nó thành một cơ sở in ấn có tổ chức quy mô.

Đằng khác, nhật báo Việt Báo lùi dần sau 3 lần thay đổi Tòa Soạn rồi chấm dứt vào tháng chạp, 2019 khi đổi tên thành Việt Báo/Văn học-Nghệ thuật và chỉ xuất hiện hàng ngày trên mạng. Tờ báo này–với địa chỉ mới tại thành phố Garden Grove, nghĩa là lần thứ 2 phải dọn tòa soạn ra khỏi con đường báo chí Moran– rút xuống phát hành mỗi tuần một lần, chỉ với 18 trang vào mỗi thứ sáu bắt đầu từ tháng chạp 2019. Không còn chủ nhiệm và chủ bút, một nhóm khoảng mươi người có tên trong Ban Biên Tập& Điều Hành thay thế.

Sự gián đoạn rồi kết liễu của nhật báo Việt Báo và sự có mặt ngắn ngủi của Viet Herald là thí dụ điển hình của khó khăn hay thất bại trong môi trường cạnh tranh ráo riết tại Little Sàigon

4.3.3 Tuần báo Phụ Nữ Gia đình

Nếu tôi nhớ không lầm, tuần báo Phụ Nữ Gia Đình nguyên là tờ Phụ Nữ Gia Đình Người Việt do Đỗ Việt Anh làm Chủ Nhiệm và Trần Mộng Tú làm Chủ bút, ra mắt ngày 10 tháng 10 năm 2002. Sau 2 năm, không còn của Người Việt, tờ báo chuyển sang cho Bùi Bích Hà. Bà làm Chủ nhiệm/Chủ bút Nguyệt san Phụ Nữ Gia Đình 2004-2015, và giữ được tờ báo này gần một thập niên vì bà có khả năng tài chính nên làm chủ ngay từ đầu và tự mình đảm đương nhiều công việc không tên. Sự quan sát của Trùng Dương, một lần nữa, cho chúng ta biết thêm về công việc làm báo đại chúng của Bùi Bich Hà:

-“[…] Trước khi chị ra về, tôi có hỏi chị tại sao chị ra tờ nhật báo. Tôi nghĩ chứ không nói ra, rằng báo chí đâu phải là sở trường của chị. Chị thành thực trả lời: “Để cho anh em họ có việc làm.” […] Dù vậy, tôi ngưỡng mộ chị ở chỗ chị đã tự vực mình đứng dậy và tiếp tục cuộc hành trình. Dạo ấy, chị không chỉ bị thất bại với tờ nhật báo, mà cả với một đài phát thanh mà chị đã mua lại, vun xới gầy dựng, bỏ nhiều công của vào đó, để rồi bị mất. Không chịu thua cuộc, chị lại gầy dựng một đài phát thanh khác, trong khi tiếp tục làm một tờ tuần báo dành cho phụ nữ. Tôi cũng có dịp tiếp tay tích cực hơn qua việc đóng góp bài vở cho tờ tạp chí này […] Tôi sẽ nhớ mãi những buổi tối ở nhà chị, chị đi làm, tôi nằm nhà đọc sách. Có khi tôi thức tới khi chị về để cùng đi bộ quanh cư xá với chị, có khi tôi ngủ mất đất. Chừng thức dậy sau nửa đêm để vào thăm phòng tắm, thấy chị lui cui ngồi trước computer đánh máy dịch bài vở cho tờ tuần báo phụ nữ hồi chị còn nó. Tối nào cũng vậy, tới hai, ba giờ sáng. Tú và tôi giục chị buông tờ tạp chí vì thấy chị đã lớn tuổi và cực quá, mà chị không chịu. Mãi sau có người muốn mua, trả $2,000, tôi bảo chị bán với giá tượng trưng là $1. Chị nghe lời, nhưng vẫn ái ngại về việc vài người bị mất ít lợi tức từ tờ tạp chí, như huê hồng quảng cáo, gói gửi báo, chẳng hạn… ” [Trùng Dương, sđd]

Một điều nữa, tôi nghĩ, cần thêm vào quan sát đó một lý do quan trọng. Theo tôi, không chỉ muốn giúp đỡ người khác, Bùi Bích Hà còn sẵn lòng bỏ công sức và tài chính hầu có thể đánh một ván bài “được ăn cả ngã về không” hầu thực hiện dự định khi mua lại VNCR và cố giữ Phụ nữ gia đình. Từng hợp tác với Công ty Người Việt, Little Saigon Radio, bà hiểu rõ hơn ai hết sức mạnh tài chính khi làm chủ bất cứ một tổ chức nào. Từ đó, bà sẽ thực hiện được ý nguyện mà không phụ thuộc vào người khác, loan tải được rộng rãi tiếng nói và gia tăng ảnh hưởng trong đại chúng với công hiệu gấp nhiều lần so với làm công cho người khác, hay viết bài họa hằn cho các báo quan-sang. Dĩ nhiên, qua 2 lần thử nghiệm với Việt HeraldVNCR, bà có thể có hao hụt, nhưng tôi không ngạc nhiên. Tôi càng không ân hận cho bà. Ít nhất thì bà đã thỏa ý với tờ Phụ Nữ Gia Đình và có cơ hội thực hiện điều mình muốn.

4.4 AudioBooks

Bà đã cho phát hành Thuyền, Bi Kịch, Đôi GiầyHạnh phúc có thật.

5-Ngay trên quê hương mình (Bùi Bích Hà)

Chắc chắn bà đã thành công và lưu lại tên tuổi trong giới báo phụ nữ và báo “nói”. Sự thành công này là tổng hợp sự tinh tế của một nhà văn cùng lòng trắc ẩn và một giọng nói rất “ăn micro”, lại có tài ứng biến. Từ một người bị tình phụ, lỡ mối tào khang đến một người túng thiếu, sa cơ lỡ vận không đủ tài chính nuôi con hay đứng trước những ngã ba mà lựa chọn nào cũng mang đến ít nhiều đau khổ, bà là người bạn để chia sẻ, để xin ý kiến vì, chính bà–qua những bài viết tự sự–cũng từng kinh qua bấy nhiều khổ nạn, có khi hơn nữa:

clip_image006

Bùi Bích Hà, Bạn gái nhỏ to, Nhà Xuất bản Người Việt, 1991

-“[…] Hình như rất nhiều người có định kiến về những cột báo “Tâm sự Bạn gái.” Đa số độc giả nghĩ rằng mục này bao giờ cũng do một đấng mày râu ăn tục nói phét, ba hoa chích chòe thủ diễn, nhằm mục đích phá thối, tán láo hoặc ngay cả khiêu dâm. Những ai cứ hễ mở tờ báo là xăm xoi đi kiếm mục này để đọc liền bị liệt kê là có trình độ thấp, kiểu nữ nhi nan hóa. Vì vậy, tôi thường thấy các cô, các bà đọc lén. Nếu ở nhà thì đợi lúc không có cha mẹ, anh chị em, cháu chắt, hoặc chồng con xung quanh. Nếu ở chỗ đám đông (ví dụ tiệm uốn tóc hay phòng mạch bác sĩ vv…) thì họ cố giữ nét mặt lạnh lùng, làm bộ như tình cờ đọc một cái quảng cáo vì tò mò. Thoạt đầu, lúc nhận lời phụ trách mục Tâm Sự lòng thòng này trên trang Phụ Nữ báo Người Việt, tôi đang có vấn đề hàng tháng phải trả cái bill ô tô mua trả góp. Nhà báo thường nhậy cảm, ông chủ bút chả biết có thần giao cách cảm với kẻ khốn khó là tôi hay không không rõ, nhưng ông đề nghị một con số phù hợp với nhu cầu của tôi quá (nói quả đáng tội, nhu cầu cũng khiêm nhượng lắm) […] Tuy vậy, vẫn còn một số độc giả đa nghi. Quý vị này không ngớt hạch sách tòa soạn xem đấng mày râu nào trong ban biên tập đã đánh má hồng, tô son môi và đi cả giầy “hai hiêu” để trả lời thư bạn gái trên trang Phụ Nữ? Ông Chủ bút rất đẹp trai của bổn báo bị nắm áo hỏi han kỹ quá bèn la làng “Không phải tôi! Quả là có một nữ nhân lo cái mục lẩm cẩm ấy đấy mà, ai không tin cứ việc đến tòa soạn, bổn báo sẵn sàng chỉ mặt đương sự để quí vị am tường.” Vì thế, có những hôm tôi lạng quạng đem bài lên nộp tòa báo là cứ bị trình làng […] Hãy chỉ nhìn thấy ưu điểm của người khác để đón nhận, ca ngợi. Hãy nhìn thấy nhược điểm của người khác để cảm thông, tha thứ và chấp nhận…” [Bùi Bích Hà, “Thay lời mở”, Bạn gái nhỏ to, Trang 7, 9, 12, sđd]

Với tôi, “người nhìn đâu đâu cũng thấy tài liệu”, Bạn gái nhỏ toThư chiều thứ bẩy cung cấp một kho tài liệu rất khó tìm được tại nơi nào khác. Qua những lá thư hỏi ý, một trong những hậu quả đoạn trường nhất của các vượt biển vượt biên và chế độ Cộng sản áp đặt lên Miền Nam sau 1975 là những cuộc tình duyên hôn nhân tan nát dẫn đến những cuộc chấp nối dở dang khi người chồng cũ/người vợ cũ cùng gia đình ra khỏi tù hoặc vượt biển vượt biên đến sau, là những day dứt về đời sống không như ý nhuộm cô đơn tại nơi đất lạ, là những đổi đời đau đớn. Thế giới đầy thảm kịch–bên cạnh thành công rực rỡ của người ra đi–đã làm nền cho nhiều truyện ngắn và truyện dài tại hải ngoại. Tôi có thể kể Mai Thảo chính là một trong những tác giả đó.

Tuy thế, những người thừa hành thuộc chính phủ Cộng sản lại muốn sử dụng thảm kịch do chính họ gây ra hầu tiếp tục tuyên truyền cho chủ nghĩa sai lầm của họ. Tôi có dịp đọc Khung trời bỏ lạiTruyện ngắn nữ hải ngoại, 488 trang, do Nhà Xuất bản Phụ Nữ, Hà Nội, “tái bản có bổ sung”, 2001, Lê Hoài Nguyên và Hà Trang “sưu tầm và tuyển chọn”. Đây là một tuyển tập gồm 25 truyện ngắn của 21 nữ tác gia hải ngoại (vì có tác giả có 2 bài như Bùi Bích Hà): Bùi Bích Hà, Lệ Hằng, Nguyễn thị Ngọc Liên, Nguyễn Thị Ngọc Nhung, Trần Thị Kim Lan, Phan Thị Trọng Tuyến, Phạm Chi Lan, Trần Mộng Tú, Trần Diệu Hằng, Lê Thị Huệ vv.

Ngoài việc lấy bài không những không xin phép với một lý do khôi hài “vì chưa có địa chỉ liên lạc, chúng tôi chưa thể hỏi ý kiến các tác giả về sự tuyển chọn…” [trang 6, sđd]”, mà còn ngang nhiên kiểm duyệt “Trong khi biên tập, chúng tôi có lược bớt chút ít những chữ gợi lại thành kiến quá khứ hoặc gây ra sự hiểu lầm” nhân danh “tinh thần hòa hợp dân tộc” [trang 6, sđd], theo tôi, cuốn này còn là một sản phẩm tuyên truyền rất tồi tệ, một thí dụ điển hình cho sự tập trung tác phẩm của tác giả hải ngoại với chủ đích chính trị gán ép bất lợi cho các tác giả đó và cộng đồng tỵ nạn. Tất cả những bi kịch nhắc đến trong bài tựa thượng dẫn lại chính là lời kết án người Cộng sản hiệu nghiệm nhất:

-“Hai lăm truyện ngắn của các tác giả nữ hải ngoại là nỗi lòng của những người xa xứ luôn hoài vọng quê hương với những kỷ niệm trìu mến thiết tha; nỗi cô đơn lạc loài của những người sống trên đất lạ; những tổ ấm gia đình chưa lành vết thương chiến tranh lại tan vỡ vì sự phản bội tráo trở; những cô gái tội nghiệp bị xô đẩy từ bất hạnh này đến bất hạnh khác trong một xã hội xa lạ và tàn nhẫn; những đứa trẻ đau khổ một cách hồn nhiên về nỗi nhớ cội nguồn, con trâu, cây lúa, một đêm trăng trên cánh đồng quê…”[“Lời giới thiệu”, Trích in trên Bìa sau, sđd]

 

clip_image008

Một phần bìa sau Khung trời bỏ lạiTruyện ngắn nữ hải ngoại
Nhà Xuất bản Phụ Nữ, Hà Nội, 2001

 

Nhà Xuất bản Phụ nữ còn nói thay cho các tác giả có mặt và tập thể người Việt tỵ nạn:

-“[…] phần lớn các truyện của họ đều viết về cuộc sống của những người di tản, những lưu dân, những người Việt định cư ở nước ngoài số phận ít nhiều có liên quan đến sự kiện tháng 4 năm 1975 mà việc tha hương như là một hình phạt đau đớn…” [sđd, trang 5]

lược bớt chút ít những chữ gợi lại thành kiến quá khứ hoặc gây ra sự hiểu lầm”?! Những người biên tập này có lẽ không hiểu hay không muốn hiểu (các) tác giả này đã có thể cố tình lựa chọn “những chữ gợi lại thành kiến quá khứ” ấy để không “gây ra sự hiểu lầm” về sự chọn lựa “tha hương” của họ?

“Hình phạt đau đớn”?! Hẳn Nhà Xuất bản Phụ Nữ quên câu “Nếu cây đèn đường biết đi, nó cũng vượt biên” thời đó?! Hoàng Hải Thủy, một người cầm bút Miền Nam, bị tù và gửi sáng tác ra ngoại quốc sau 1975, từng có nhận xét về loại lời-giới-thiệu tương tự. Trong một bức thư vào năm 1997, ông đã viết có đoạn như sau:

[…] Tôi gửi cô bài này lấy ở báo TN Thành Hồ. Tất nhiên bọn ở nhà (VC) chỉ chọn những truyện ta viết ở bên này u ám, thê thảm, tuyệt vọng, sa đọa nhất để khai thác. Khổ một nỗi là tha hương ta viết thật, ta buồn, ta giận, ta viết tưới hột sen …. Không thể vì sợ VC khai thác mà ta viết giả dối […] Nhưng tôi–khi ở Thành Hồ và ngay bây giờ–vẫn khó chịu, ngậm ngùi khi phải đọc những thơ, truyện lưu dzong khốn khổ do các văn nghệ sĩ VNCH […] thoát thân được ở hải ngoại viết và bọn VC đăng lại. chúng khai thác và bao giờ cũng có bài phê phán kèm theo hướng dẫn người đọc…” [Hoàng Hải Thủy, Thư gửi Nguyễn Tà Cúc, Ngày 16.5. 1997, “Rừng Phong” Virginia]

clip_image010

Nhà văn Hoàng Hải Thủy, Thư gửi Nguyễn Tà Cúc, 16.5.1997, Virginia

Giả dụ Nhà Xuất bản Phụ Nữ quả có thiện chí như bầy tỏ thì họ chọn nhầm người khi chọn Bùi Bích Hà:

-[…] Thiện ý của chúng ta là mặc dù còn xa cách nhưng cố gắng tạo nên một cuộc gặp gỡ, một sự giao lưu thân tình giữa bạn đọc, bạn viết trong nước với chị em cầm bút đang sống ở nước ngoài.” [trang 6, sđd]

Bà đã dành cả đời để phân tích, kết án và báo động cả về tội ác của người Cộng Sản lẫn hậu quả bi thảm của nó nhắm cổ võ cho một cộng đồng hải ngoại đủ lớn mạnh để đối phó. Hơn một thập niên trước, từ năm 1989, bà đã nhận rõ trò tuyên truyền sơ đẳng của loại “ban biên tập những tờ báo công cụ” từa tựa như thí dụ thượng dẫn và vạch ra công khai trong bài “Ngay trên quê hương mình” với bút danh Vương Tiểu Muội:

clip_image012

Ngay trên quê hương mình, Vương Tiểu Muội, Thế Kỷ 21, Số ra mắt, Tháng 5.1989

-“Ngày còn ở bên nhà, thỉnh thoảng tôi vẫn được đọc trên báo nhà nước những lá thư tả oán của người Việt di tản gởi về cho thân nhân. Chả hiểu ban biên tập những tờ báo công cụ ấy vớ đâu được các tài liệu béo bở này, thường thì bọn họ giới thiệu trong những cái khung vuông rất trịnh trọng, bằng lời lẽ nghe ra hí hửng, đầy vẻ thù vặt, để đe nẹt dân tấp tểnh muốn bỏ nước ra đi, kiểu “Chúng mày rỏng tai, mở mắt trông vào đây, đừng tưởng đời sống bên tây, bên mẽo là ngon lành đâu, khối đứa chết dở đấy.” Tôi tuy không “tưởng” gì cả và cũng đang tập tễnh bỏ xứ mà đi, cảm thấy giận lắm, bụng bảo dạ “mình sẽ không bao giờ cung cấp cho tụi này những chứng cớ dại dột như vậy để chúng tuyên truyền- người dân vẫn biết là chúng tuyên truyền.” Rồi tôi đến lập nghiệp ở xứ này được ba năm, chỉ gởi tiền và quà về giúp thân nhân và bạn bè, không viết thư. Người bên nhà ban đầu trách móc, sau đoán là tôi có những điều không muốn nói. Thật ra, không phải chỉ là những điều không muốn nói. Cũng không phải là những điều không nên nói như tôi vẫn quan niệm lúc chưa ra đi. Trên hết, còn là những điều không đủ sức nói […] Nhà nước xã hội chủ nghĩa để cho người Việt Nam ra đi tìm tự do, một cách công khai, bán công khai hay thầm vụng, họ đã bắn một viên đạn giết mấy con chim. Họ vừa được tiếng nhân đạo trước thế giới, vừa trừ khử hậu họa bên nách, vừa vô hiệu hóa mọi tiềm năng có thể xoay chuyển thời cơ bất lợi cho họ. Là ông tổ của chiến thuật bám trụ, họ biết rõ hơn ai hết bứng một người ra khỏi cội nguồn, gốc rễ của người ấy cũng như ta chặt hết chân tay, vây cánh, làm cho người đó trở thành tàn phế, cũng như ta ngả một cái cây thả bè trôi sông… Cái chiến thuật bám trụ, dựa thế nhân dân ấy đã giúp họ ngụy trang chủ thuyết tà đạo của họ trong gần bốn mươi năm chiến tranh, đã đưa họ đến những thành quả chiến thắng gần như hoang đường, đã làm cho thế giới tự do tuy biết chính nghĩa ở phía mình mà không há họng cãi được. Cũng cái chiến thuật bám trụ, dựa thế nhân dân ấy bây giờ lại có cơ giúp họ ve vãn quốc tế xòe ra những ngón tay nhân đạo, dưới chiêu bài vờ vĩnh “đuổi chuột sợ vỡ lọ cổ.” Bất cứ một sự nghiệp kháng chiến nào cũng phải bắt đầu ngay trên lãnh thổ mà cuộc kháng chiến ấy nhằm giải phóng. Nhà nước Việt Cộng chỉ sợ người đi vô bưng lập chiến khu, không sợ người di tản, vượt biên hay xuất cảnh. Càng đi nhiều, nhà nước càng rảnh nợ. Người ra đi nếu có nhiệt tình và hy vọng thì những thứ này rồi cũng tàn lụi, có tài năng thì tài năng ấy rồi cũng mai một, chưa kể rằng người bỏ đi ít nhiều cũng là muốn được yên thân. Cuộc sống hàng ngày trên đất Mỹ như một cái máy xay đá làm bê tông khổng lồ. Nó cuốn hút rất mãnh liệt sức lực và trí tuệ con người, nghiền nát thành vôi vữa để kiến thiết sự phồn thịnh của xã hội. Nó là cái lò lửa đã thiêu đốt biết bao Kinh Kha Việt Nam, lúc ra đi, mang theo trong lòng […]

Tất cả chữ nghĩa, danh từ, tĩnh từ tồi tệ nhất, ta đã dùng để chửi bới, để mô tả kẻ thù của chúng ta. Chúng không lay chuyển, chúng không xúc động–chỉ vì thực chất chúng còn tệ hơn những điều chúng ta nói. Và chúng ta lại cũng mắc cả bệnh nói về chúng ta hơi nhiều nữa. Chẳng hạn tôi thấy một số nhân vật tên tuổi khi qua được xứ tự do này, nói trên báo chí rằng họ đã hành động và phát biểu rất anh hùng trước công an Việt Cộng, đối đáp tay đôi, đòi hỏi điều này điều kia phải được tôn trọng vv…Tôi chưa thấy ai nhũn nhặn nói rằng “Nhìn mặt thằng công an khiếp lắm. Cái cảm giác rùng rợn ấy không cách gì mô tả ra được, chỉ những ai đã chứng nghiệm rồi thì hiểu.” Như thế chỉ vì không còn là sự đối diện giữa con người và con người. Nó là sự điên cuồng, man rợ, là hiện thân của sức mạnh giết người nơi loài thú hoang, phi lý, vô nghĩa, chẳng vì cái gì ngoài cái lý do tiêu diệt ta vì ta không giống chúng.

Đứng trước một họng súng, một quả lựu đạn rút chốt, ta biết điều gì sẽ xảy ra, ta chuẩn bị đối phó được, ta dùng nghị lực, trí thông minh để tự vệ được, nhưng đứng trước một tên công an V.C. chỉ được huấn luyện phải có lòng căm thù giai cấp cao độ, ta không bao giờ tiên liệu được những điều nó làm. Người tỵ nạn Việt Nam bỏ đi vì như thế. Nếu còn có thể đối đáp được, nếu còn hy vọng có cách nào cho chúng nghe được, có lẽ nhiều người còn ở lại trên quê hương mình, để đóng góp, xây dựng và cải thiện. Tôi nói ra điều vừa nói mà không hề mảy may hổ thẹn. Đứng trước mặt tên công an VC, trong phòng làm việc của nó, tôi vẫn nghĩ là nếu cần phải chết, sau đó tôi sẽ lựa chọn một cái chết xứng đáng với mình hơn, ở một chỗ khác, bằng cách khác, vì những mục đích khác chứ nhất định không chết dưới bàn tay ngu muội của nó. Giá trị lớn của cái chết nằm trong thái độ người ta chọn lựa để chết chứ cái chết tự nó là tiêu cực, huống chi lại chỉ là một cái chết trong lỗ phân […]

Cho nên, bây giờ tôi nghĩ khác. Những lá thư kể khổ từ bên này địa cầu bay về không làm cho số người bỏ nước mà đi phải hổ thẹn đâu, những lá thư ấy chính là bản cáo trạng hùng hồn nhất kết tội bọn quỷ đỏ đã làm cho đất nước thân yêu của một dân tộc không còn là nơi dung thân của họ nữa. Những lá thư ấy cũng nói với những người còn ở lại rằng ngoài quê hương ra, không một miền đất nào trên thế giới có thể đem lại cho họ một cuộc sống hạnh phúc như ý họ mong đợi, rằng nếu ai muốn làm được một điều gì cụ thể và hữu ích cho dân tộc, họ nên tìm cách bắt đầu ngay trên quê hương họ. Nếu họ không bắt đầu được từ nơi đó thì cũng chẳng còn bắt đầu được ở bất cứ đâu.” [Vương Tiểu Muội (bút hiệu khác của Bùi Bích Hà), “Ngay trên quê hương mình”, Thế Kỷ 21, Số Ra mắt, trang 81-83, Tháng 5.1989]

Bởi thế, tôi đã không ngoa khi bắt buộc phải trưng ra những giọt nước mắt cá sấu của Nhà Xuất bản Phụ Nữ. Tôi chỉ cần thay hai chữ trong bài thượng dẫn của Bùi Bích Hà cũng đủ vô hiệu hóa các giọt nước mắt cá sấu đen ngòm như mực in kia: “Những truyện ngắn ấy chính là bản cáo trạng hùng hồn nhất kết tội bọn quỷ đỏ đã làm cho đất nước thân yêu của một dân tộc không còn là nơi dung thân của họ nữa.” Nếu trên đời này có phép lạ, tôi cầu mong các giòng nước mắt đen ngòm ấy biến thành nhiều cơn huyết lệ khóc thương phụ nữ Miền Nam đã bị hãm hiếp, chôn thân trên biển cả hay các ổ điếm tại Thái Lan.

(Còn tiếp)

bài đã đăng của Nguyễn Tà Cúc

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc.
Đăng nhập | Entries (RSS) | Comments (RSS)