Paul Ricoeur: chữ, câu, diễn ngôn và hiện thực

Ricoeur xem ẩn dụ … không phải là một cách bày hàng, trang trí, không phải là một trò chơi chữ nghĩa, mà là cách thể hiện ngôn ngữ vào đời sống. Ẩn dụ là vấn đề của diễn ngôn, luôn luôn dính líu đến người nói hay người viết và người nghe hay người đọc và … dính líu đến hiện thực.

Vấn đề “tương tự” trong ẩn dụ

Nietzche cho rằng mỗi một chữ trực tiếp trở thành ý niệm. Mỗi một ý niệm phát sinh, hình thành xuyên qua sự đặt ngang nhau những cái không hề giống nhau. Gọi hay đặt tên một vật lạ, đó là khả năng biến cái lạ thành quen.

Các hình thức ẩn dụ (phần 2)

Truyện Kiều hay Cung Oán Ngâm Khúc chứa đựng rất nhiều ẩn dụ điển tích …. Gần đây nhất, những biến cố chính trị hay sự kiện xã hội cũng là những ẩn dụ điển tích …. Ví dụ: Với bộ máy kềm kẹp của nhà nước Cộng Sản, Arab Spring (hay cách mạng hoa lài) không dễ dàng diễn ra ở Trung Quốc.

Các hình thức ẩn dụ (phần 1)

Theo Aristotle, “ẩn dụ” là quy cho sự vật nào đó một cái tên … thuộc về một sự vật khác; sự dịch chuyển có thể từ loại (species) đến giống (genus) (lấy giống thay loại), hoặc từ giống đến loại (lấy loại thay cho giống), hoặc là từ loại đến loại (lấy loại thay cho loại) ….

Nhận diện ẩn dụ: ẩn dụ và hoán dụ

Trong thực tế, cả hai dụ pháp đều luôn luôn phải đi với nhau, đan xen nhau …. như câu “Sống tại Việt Nam, ai có thể khẳng định mình chưa bao giờ phải cắt một phần tư cách của mình nộp cho chính quyền? Có người mới tự thiến một mảnh nhỏ. Có người đã xẻo đến phân cuối cùng …. (Phạm Thị Hoài)

Chữ nghĩa: chữ và nghĩa (phần 2)

Derrida cũng cho rằng tất cả mọi ngôn ngữ đều là ẩn dụ, bao giờ cũng sử dụng nghĩa bóng và dụ pháp. Tác phẩm văn chương là ít lừa dối hơn những hình thức diễn ngôn khác vì chúng nhận biết tính chất tu từ của riêng chúng.

Chữ nghĩa: chữ và nghĩa (phần 1)

Chữ … chỉ là những đường nét vô nghĩa vẽ ra trên giấy …. Nó sẽ chỉ hiện hữu đối với chủ thể dựa vào cái ý tưởng mà chủ thể gắn vào đó. Ngược lại, ý nghĩa chỉ hiện hữu bằng và xuyên qua ký hiệu.

Ẩn dụ / Qua dòng lịch sử (phần 2)

Ở các nhà văn, nhà thơ, ẩn dụ là phương tiện duy nhất để diễn đạt những gì tinh tế nhất, sâu lắng nhất và sáng tạo nhất. Ẩn dụ, rốt cuộc, là sử dụng chữ để nói đến những phi-chữ, là dùng cái hữu hạn để chế tạo ra cái vô hạn.

Ẩn dụ / qua dòng lịch sử (phần 1)

Platon (424 – 348 trước Tây lịch), triết gia hàng đầu của thời Cổ Đại Hy Lạp, là người kịch liệt bài xích ẩn dụ. Ông chủ trương một thứ ngôn ngữ “có sao nói vậy”.[2] Triết lý là đi tìm chân lý, mà chân lý thì không thể mang tính chất hư cấu, hoang đường và do đó, sai lầm, như trong tu từ học và thơ.

Nhạc lính

Họ, những người chiến bại cùng giòng máu ấy, sau khi, “tiếng ồn ào của những cuộc xung sát đã im bặt” (cách nói của Bảo Ninh), tiếp tục hứng chịu khổ nạn: khổ nạn hòa bình. Người lành lặn thoát chết thì đi ở tù, người tàn tật thì, cho đến bây giờ, 35 năm sau, vẫn còn là những công dân … không-có-hạng trên đất nước của mình!

George Orwell: Animal Farm và Nineteen Eighty-Four

Sống trong xã hội Cộng Sản rồi, chúng ta sẽ “ngộ” ra ngay cái cảnh… thay trắng đổi đen trở thành chuyện bình thường, thậm chí trở thành chân lý. Từ “bốn chân tốt hai chân xấu” đi đến “bốn chân tốt, hai chân tốt hơn” dường như không có gì khác nhau trong một xã hội toàn trị …

John Maxwell Coetzee: nỗi đau là chân lý

Coetzee bảo: “Đau khổ là chân lý. Tất cả mọi cái khác đều đáng hoài nghi”. Hậu quả đó xuất hiện bàng bạc trong hầu hết các truyện dài của Coetzee, ngay cả trong những truyện được lấy khung cảnh từ các xứ sở khác. Đề tài căn bản trong các truyện dài của ông dính líu đến việc xét đoán những giá trị và đức hạnh xuất phát từ chế độ phân biệt chủng tộc của Nam Phi, cái mà, theo quan điểm của ông, “có thể xuất hiện bất cứ nơi đâu”

Pablo Neruda: nhà thơ đa dạng

Việt Nam chưa có và có lẽ không cần lắm phải có một Neruda. Nhưng rất cần một thái độ sám hối và hòa giải chân thành từ nhà cầm quyền Cộng Sản, biến nó thành một lễ hội quốc gia. Như nước Chile đang làm, chẳng hạn. Hãy thử quên đi những kiêu hãnh phù du về quá khứ. Vì bất kỳ một chiến thắng nào cũng chứa đựng trong bản thân nó vô số bi kịch.

James Joyce, Ulysses và thách đố mới

Theo Helen Cixous, bản dịch Pháp ngữ Ullysses của Gallimard năm 2004 không chỉ là một dịch phẩm mà là một “siêu dịch” (ultraduction), vì các dịch giả trong bản Pháp dịch mới đã “dám Joyce-hóa văn bản” (oser joycer le texte), nghĩa là dám đưa vào bản dịch tất cả những sắc thái mà trong nguyên bản Joyce cố tình tạo nên, sáng tác một tác phẩm hết sức khó đọc, đã từng bị tố cáo là dâm đãng và tục tĩu và cũng được coi là vĩ đại nhất của thế kỷ 20.

Một chút Trần Phong Giao

Viết nhiều, gửi nhiều nhưng mãi đến năm 1967, lần đầu tiên tôi mới có tác phẩm được đăng trên báo văn học Sài Gòn. Đó là một bài thơ: Cuồng ngâm (tạp chí Văn số 97, mùa hè 1967). Thú thì thú, nhưng tôi vẫn chưa “toại nguyện” vì thích truyện hơn.

Bàn về những “nhân vật” của Nguyễn Mộng Giác

Bày tỏ quan niệm sáng tác của mình, Nguyễn Mộng Giác nói rất rõ và rất cụ thể. Theo ông, tiểu thuyết là “một thể loại văn chương nhằm thỏa mãn nhu cầu muốn ngóng …

Nhân vật Nguyễn Huệ trong Sông Côn Mùa Lũ của Nguyễn Mộng Giác

Dẫu vậy, ở đây, khác hẳn với khái niệm về một anh hùng nông dân, Nguyễn Huệ xuất hiện trong nhân dáng và nhân cách của một nhà trí thức bình dân, sống một đời sống tương đối đầy đủ, vì có một người anh có tiền, lại cũng có quyền. Nguyễn Huệ không hề có những nỗi cay đắng, phẫn uất của một nông dân bị áp bức.

Góp ý với Nam Dao và Nguyễn Mộng Giác về tiểu thuyết lịch sử

Việc trao đổi ý kiến về vấn đề tiểu thuyết lịch sử giữa Nguyễn Mộng Giác và Nam Dao, từ chỗ khác biệt giữa hai quan điểm viết về lịch sử đã đưa đến nhiều đề tài văn chương thú vị khác, tuy đã cũ nhưng vẫn luôn luôn mới. Mới, có lẽ vì chúng gợi cho ta nhiều suy nghĩ, loay hoay tìm cách giải quyết để rồi tìm ra rằng không bao giờ có một dứt điểm. Vì nếu dứt điểm thì …buồn quá!

Một số suy nghĩ về truyện Chớp (Sau khi đọc những truyện chớp trên Da Màu)

Nếu truyện dài và truyện ngắn chứa đựng rất nhiều phần thừa, thì truyện chớp lại chứa đựng rất nhiều phần thiếu. Cái thừa thì dễ nhìn thấy, dễ tìm hay ít nhất ta cũng dễ cảm nhận được, vậy cái thiếu nằm ở đâu? Thiếu bao nhiêu thì gọi là đủ? Nên thiếu cái nào và không nên thiếu cái nào? Tìm cách trả lời những câu hỏi đó, chính là nghệ thuật viết truyện chớp. Nói một cách khác, phải tìm cách chừa những khoảng trống, phải để ngõ, phải mở. Do đó, phần thiếu đâm ra vô định. Mặt khác…

Chính sự hiện diện là thành tựu

Dùng hai chữ “thành tựu” khi nói đến Văn Học Hải Ngoại (VHHN) có lẽ hơi lớn lối.
Tuy nhiên, tôi cho là không có gì sai. Tôi nghĩ đến hai chữ này một cách đơn giản: thành tựu là những gì ta đã đạt được qua một quá trình thời gian dài. Trong bài đề dẫn, Nguyễn Hưng Quốc (NHQ) đã trình bày khá rõ và tôi không có gì thắc mắc. Về những gợi ý của NHQ về tác giả, tác phẩm, tính thẩm mỹ…trong VHHN thì quá chi li, đòi hỏi tài liệu, thời gian đọc, suy gẫm và phân tích cẩn thận. Ở đây, tôi chỉ xin trình bày thêm một số suy nghĩ riêng về chuyện “thành tựu”. NHQ có nói rõ: thành tựu…

Văn chương Nam Phi thời kỳ hậu-Apartheid

Cộng Hòa Nam Phi (Republic of South Africa), quốc gia giàu nhất và văn minh nhất ở Phi Châu, là nước đầu tiên của lục địa đen sẽ đứng ra tổ chức Giải Túc Cầu Thế Giới vào năm 2010. Về phương diện văn chương, Nam Phi có hai nhà văn đoạt giải Nobel Văn Chương, đó là Nadine Gordimer (1991) và John Maxwell Coetzee (2003).

Nhìn qua một số nền văn học da màu ở Hoa Kỳ: Văn chương di dân Triều Tiên

Người Triều Tiên biết đến nước Mỹ rất sớm, sớm hơn rất nhiều so với người Việt Nam. Năm 1882, một hiệp ước hòa bình, hữu nghị và thương mại được ký kết, đánh dấu sự thiết lập quan hệ chính thức giữa hai nước. Sau đó, lần lượt các nhà ngoại giao, những kẻ lưu vong chính trị, các thương gia và sinh viên du học đến Hoa Kỳ để làm việc, buôn bán và học hành.

Adonis – con chim đầu đàn của văn chương Á Rập hiện đại

We will die if we don’t create gods. We will die if we don’t kill them Adonis

Nếu không kể Naguib Mahfouz (vừa mất cuối tháng 8/2006), nhà văn Ai …

Đi vào thế giới ca từ Trịnh Công Sơn

Một người bạn là giáo sư âm nhạc, khi chỉ tôi về cách sáng tác ca khúc, nhắc nhở: “Ông viết sao đó thì viết, nhưng nhớ là đừng có bị “lai” Phạm Duy và Trịnh Công Sơn”. Tôi hứa cố gắng.

Nhìn qua một số nền văn học da màu ở Hoa Kỳ: Văn chương di dân Á Rập

Trong xã hội Hoa Kỳ phân chia trắng-đen, những người Á Rập thường thấy mình thuộc về phía da đen hay ít ra cũng là thuộc về loại hỗn chủng. Tuy thế, một số cây bút Á Rập tránh đề cập thẳng đến chủ đề Á rập…

Nhìn qua một số nền văn học da màu ở Hoa Kỳ: Văn chương Hmong

Trong thời chiến tranh Việt Nam, người Hmong ở Lào gia nhập lực lượng chống Cộng của tướng Vàng Pao. Năm 1975, cùng chung số phận với miền Nam Việt Nam, Lào rơi vào tay quân Cộng Sản. Và cũng như hàng triệu người miền Nam Việt Nam, những người Hmong chống Cộng được Hoa Kỳ và một vài nước khác nhận cho định cư.

Nhìn qua một số nền văn học da màu ở Hoa Kỳ: Văn chương Thổ Dân

Thổ Dân Mỹ (American Indians) chiếm chưa tới một phần trăm dân số Hoa Kỳ, nhưng đại diện cho hơn một nửa số lượng ngôn ngữ và sắc dân của quốc gia tạp chủng này. Thuật ngữ “thổ dân” bao gồm khoảng chừng hơn 500 nhóm chủng tộc khác nhau

Nhìn qua một số nền văn học da màu ở Hoa Kỳ: Văn chương di dân Trung Hoa

… khi nhận xét về nhà văn/ nhà thơ Ha Jin, đều ca ngợi ông là người mở ra một chương mới trong tiểu thuyết viết bằng Anh ngữ dành cho độc giả phương Tây.