Người dịch giới thiệu:

Nhân vật ở hình trên mặc áo đen, bốt đen, bắp thịt chắc, bàn tay nắm đấm, dáng đứng gây sự, dù cái đầu bằng giấy.

Đó là bạo chúa, trong phiên bản minh họa cuốn On Tyranny (bàn về bạo chính) nổi tiếng thế giới của sử gia Mỹ Timothy Snyder, do họa sĩ Đức Nora Krug vẽ.

Nhân vật trên rất ngược với một nhân vật trang bìa khác, Hoàng Tử Bé tóc vàng, áo xanh lá nhạt, thân mong manh, đứng trên tinh cầu chơ vơ, do phi công nhà văn Antoine de Saint-Exupéry vẽ và viết.

Nhưng, có lẽ Snyder và Krug làm cuốn này (On Tyranny) như để dành riêng cho độc giả cuốn kia (Le Petit Prince), tức những độc giả còn tin vào lòng tốt, sự thật và cái đẹp, nhất là khi họ đang sống trong thời bấn loạn, khi sự thật bị chà đạp, cái đẹp bị trục xuất và lòng tốt bị cười nhạo.

Saint–Exupéry viết và vẽ từ tưởng tượng trác tuyệt. Snyder và Krug viết và vẽ từ lịch sử hình thành hai quái vật phát-xít và cộng sản trong ba thập niên 1920, 1930 và 1940 ở Châu Âu.

Châu Âu 30 năm đó, giữa một bên là Hitler và một bên là Stalin, để lại cho hậu thế 20 bài học kinh nghiệm, nhất là cho người dân Mỹ và dân các nước khác hiện nay, nơi chủ nghĩa dân tuý với những “cường nhân” – hoặc ông trùm, kẻ bắt nạt, nhà độc tài, bạo chúa, đại ca vô pháp vô đạo – đang tha hồ quấy đảo, và không ít người bình thường vẫn tự nguyện dâng hiến lòng trung thành cho hắn.

Nếu một ngày Hoàng Tử Bé tóc vàng đụng độ bạo chúa áo đen thì sao? Có lẽ cậu cũng sẽ bị chửi mắng, xịt hơi cay, đấm, đá, đè, và rất có thể sẽ bị bắn chết như Renee Good và Alex Pretti ở Minneapolis vào tháng 1/2026. Cậu một mình, lại từ hành tinh xa lạ đến.

***

Bạo chính (tyranny) ở đây hiểu theo nghĩa cách cai trị dựa trên bạo tàn, trấn áp, quyền dân bị tước đoạt, sự thật bị bóp méo, công lý bị chà đạp, luật pháp bị kinh thường, trong khi kẻ cai trị làm đủ cách để nắm và giữ quyền lực tuyệt đối, không bị kiểm soát.

On Tyranny – sách ra mắt tháng 2/2017, đầu nhiệm kỳ Trump 1 – như tiếng nói để cảnh báo dân Mỹ đừng chủ quan, tránh thụ động và cần tỉnh táo. Sách đã được dịch ra hơn 40 ngôn ngữ trên thế giới, được trích dẫn và trích đọc trong nhiều cuộc xuống đường chống bạo chính từ Đông Âu, Trung Đông đến Hong Kong. Tháng 10/2017, dịch giả Nguyễn Quang A đã dịch sách ra tiếng Việt với tựa đề “Chống Chuyên chế” và đăng trên trang mạng của mình. Bản minh họa (graphic edition) do Nona Krug thực hiện phát hành năm 2021.

 

Sách được dịch ra hơn 40 ngôn ngữ, đây là một số hình bìa tiêu biểu.
(Nguồn hình: https://substack.com/home/post/p-155209838)

***

On Tyranny gồm 20 bài học, mỗi bài gồm: tóm lược đầu bài và diễn giải. Bản dịch này gồm ba phần:

1: Dẫn nhập ngắn của tác giả.

2: 20 bài học (tóm lược đầu bài). Trước mỗi bài có một hình trích từ bản minh họa.

3: Đầy đủ bài học 1 từ bản minh họa, gồm tóm lược đầu bài và diễn giải, để độc giả dễ hình dung.

Đây là bản dịch thoát ý, để độc giả Việt, cả người chưa quen với luận văn chính trị Anh Mỹ, có thể cảm được, nhất là ở các đoạn tác giả dùng từ chuyên môn để nói điều đơn giản.

Cách trình bày trong bài là để giới thiệu đến độc giả ấn bản minh họa giá trị này.

Nguồn:

On Tyranny, Twenty Lessons from the Twentieth Century – Graphic Edition

Tác giả:

Timothy Snyder là giáo sư lịch sử tại Đại học Yale và nay tại Đại học Torronto, chuyên về lịch sử Đông Âu, Đức quốc Xã, Liên Xô, Holocaust thế kỷ 20. Tác phẩm Bloodlands (đất máu) của ông ra mắt năm 2010 – kể việc Hitler và Stalin giết hại 14 triệu người ở vùng đất giữa Berlin và Moscow – tạo ấn tượng mạnh trong giới học thuật, và được dịch ra hơn 30 thứ tiếng. Snyder được xem như một trong những trí thức hàng đầu nước Mỹ.

Nora Krug là tác gia kiêm họa sĩ minh họa nổi tiếng, tác phẩm từng xuất hiện trên New York Times, Guardian, Le Monde diplomatique, hiện là giáo sư chuyên ngành Minh họa tại Trường Thiết kế Parsons, New York. Cuốn On Tyranny (Graphic Edition), được New York Times chọn là Sách Minh họa Xuấr sắc nhất năm 2021. Tác phẩm mới nhất của bà, Diaries of War: Two Visual Accounts from Ukraine and Russia đoạt giải Sách Đẹp nhất nước Đức Năm 2024.

 ***

Người Mỹ không khôn ngoan hơn người Châu Âu, những người từng phải đau đớn chứng kiến nền dân chủ bị dẫm nát, nhường chỗ cho chủ nghĩa phát-xít, chủ nghĩa quốc xã và chủ nghĩa cộng sản lên ngôi.

Lợi thế duy nhất của người Mỹ hôm nay là chúng ta có thể học hỏi kinh nghiệm họ để lại. Và bây giờ chính là thời điểm thích hợp để học và thực hành.

Thế kỷ 20 đầy sợ hãi đã dậy chúng ta 20 bài học kinh nghiệm để đối đầu bạo chính, những bài học có thể ứng dụng vào tình thế hiện tại.[1] Đó là:

1. KHÔNG TỰ TUÂN LỆNH TRƯỚC

Hầu hết quyền lực kẻ độc tài nắm trong tay là do người dân tự nguyện dâng hiến vô điều kiện.

Vào thời nhiễu nhương như hiện giờ, người dân dễ có xu hướng tự dự đoán trước xem kẻ độc tài muốn mình làm gì, rồi chủ động tuân lệnh trước, không cả đợi kẻ độc tài đòi hỏi.

Việc tự thuần hóa nguy hiểm này càng chỉ dẫn cho kẻ độc tài thấy hắn có thể bành trướng quyền lực đến mức nào.

2. BẢO VỆ ĐỊNH CHẾ

Các định chế giúp giữ gìn đời sống chuẩn mực, nhưng chúng cũng cần được bạn bảo vệ.

Thật vô nghĩa khi gọi một định chế nào đó là “của mình” nếu bạn không xem đó là một phần đời mình và dám lên tiếng bảo vệ nó.

Định chế không thể tự vệ, mà sẽ theo nhau sụp đổ, trừ khi bạn bảo vệ chúng, ngay từ đầu.

Vì vậy, hãy chọn một định chế mà bạn quan tâm — một tòa án, một tờ báo, một đạo luật, hoặc một công đoàn — và đứng ra giữ gìn nó.

3. CẢNH GIÁC VỚI ĐỘC ĐẢNG

Ban đầu, các chính đảng thành công không hề “toàn năng”, cũng không có sức mạnh vô địch để lèo lái quốc gia hay trấn áp mọi đối thủ.

Nhưng họ thành công vì biết lợi dụng những thời khắc lịch sử quan trọng để khiến đối thủ biến mất khỏi vũ đài chính trị.

Vì vậy, hãy ủng hộ chính trị đa đảng, bảo vệ quy tắc bầu cử dân chủ, khi bạn còn có thể.

Hãy tham gia bỏ phiếu bầu cử địa phương và toàn quốc, khi bạn còn có thể.

Hơn nữa, hãy cân nhắc tự mình ra tranh cử.

4. CHÚ Ý HÌNH ẢNH QUANH MÌNH.

Ký hiệu hôm nay có thể trở thành hiện thực ngày mai.

Hãy chú ý đến những hình ảnh và biểu tượng quanh mình, như chữ Vạn (卐) của phát-xít, hoặc các ký hiệu hận thù khác.

Đừng ngoảnh mặt làm ngơ, cũng đừng coi đó là bình thường.

Hãy tự tay xóa bỏ những ký hiệu đó và nêu gương cho người khác làm theo.

5. GIỮ ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP

Khi chính quyền và chính khách làm việc bất chính, giới chuyên môn càng phải công chính khi thực thi trách nhiệm.

Nếu không có những luật sư “tiếp tay cho giặc”, sẽ rất khó lật đổ một quốc gia pháp trị.

Nếu không có những thẩm phán “gọi dạ bảo vâng”, sẽ rất khó xảy ra những phiên xử thanh trừng người bất đồng.

Kẻ độc tài rất cần những công chức tay sai, chỉ biết vâng dạ gật đầu.

Giám đốc trại tập trung rất thèm hợp tác với các doanh nhân ưa thích nguồn nhân công giá rẻ.

6. CẢNH GIÁC VỚI LỰC LƯỢNG BÁN QUÂN SỰ

Khi những kẻ cầm súng – từng một thời tự hào là kẻ ngoài luồng, chống đối – khoác lên mình đồng phục, rồi giương cao đuốc lửa cùng chân dung lãnh tụ rầm rộ diễu hành trên phố, thì hiểm nguy không còn xa.

Rồi khi các tổ chức bán quân sự dốc sức tôn sùng lãnh tụ, và nhất là khi quân đội và cảnh sát cấu kết với nhau thành một khối, đó là dấu hiệu hồi kết nguy hiểm đã đến.

 

7. CẢNH SÁT VÀ BINH LÍNH CẦM SÚNG, ĐỪNG MÙ QUÁNG

Nếu bạn là cảnh sát và binh lính phải mang vũ khí khi thi hành công vụ, cầu xin ơn trên gìn giữ bạn.

Nhưng hãy biết rằng rất nhiều tội ác tàn độc trong quá khứ đều dính líu đến việc cảnh sát và binh lính bỗng thấy mình phải thi hành những mệnh lệnh bất thường.

Hãy sẵn sàng bất tuân và nói “Không!”

8. RA MẶT

Hùa theo đám đông rất dễ, nhưng luôn cần người ra mặt, dám nói điều khác biệt.

Làm khác hay nói khác đám đông có thể là kỳ quặc, nhưng nếu không có sự khác biệt đó, sẽ không có tự do.

Hãy nhớ Rosa Parks.

Ngay lúc bạn dám làm điều khác thường vì đúng đắn, xích xiềng của thực trạng cũ liền bị phá vỡ, và người khác sẽ noi theo.

9. TỬ TẾ VỚI LỜI ĂN TIẾNG NÓI

Đừng như con vẹt hùa theo đám đông “họ nói sao mình nói vậy”.

Cần động não, tìm ra cách nói riêng, cả khi nói những điều đám đông đang rao truyền.

Giữ khoảng cách với Internet, đừng để nó làm bạn thối não.

Chịu khó đọc sách.

10. TIN VÀO SỰ THẬT

Từ bỏ sự thật chính là từ bỏ tự do.

Nếu không gì là thật, sẽ không ai phê phán được cường quyền, vì còn biết dựa vào đâu mà lý luận.

Nếu không gì là thật, tất cả sẽ chỉ là vở kịch.

Đến lúc đó, kẻ giàu nhất sẽ sắm những ngọn đèn sân khấu công suất lớn nhất chiếu vào mình, để họ chói lóa và khán giả hóa mù lòa.

11. TỰ MÌNH ĐIỀU TRA

Khi có nghi vấn, hãy tự mình điều tra làm sáng tỏ sự việc.

Dành nhiều thời gian hơn cho những bài viết dài chuyên sâu.

Hỗ trợ báo chí điều tra bằng cách đặt mua báo in dài hạn.

Cần hiểu rằng một phần nội dung trên Internet là để hại bạn.

Tìm hiểu các trang mạng chuyên vạch trần tuyên truyền thao túng (một số thao túng xuất phát từ nước ngoài).

12. NHÌN NHAU VÀ CHÀO HỎI*

Đó không chỉ là lịch sự, mà là việc thường ngày của người dân có trách nhiệm trong xã hội.

Đó cũng là cách để bạn duy trì kết nối người với người, phá bỏ rào cản xã hội, biết được ai đáng tin, ai không đáng tin.

Nếu chẳng may phải sống giữa không khí đầy nghi kị và tố cáo lẫn nhau, bạn càng muốn biết người mình gặp hàng ngày đang nghĩ gì.

—

* Về điều 12, Snyder viết rõ hơn trong sách như sau:

“…người dân sống trong cảnh luôn sợ bị đàn áp thường sẽ nhớ mãi cách hàng xóm đối xử với họ. Một nụ cười, một cái bắt tay, một lời chào – việc rất tầm thường khi bình thường – lại có ý nghĩa phi thường.

Khi bạn bè, đồng nghiệp, người quen không dám nhìn mặt nhau, hoặc vội băng qua đường tránh mặt, thì nỗi sợ ngày càng lớn.

Không biết nay hoặc mai, sẽ đến lượt người Mỹ nào bị đe dọa, nên nếu hôm nay bạn cởi mở chào hỏi mọi người, bạn có thể chắc rằng nhiều người sẽ thấy rất ấm lòng.”

13. DẤN THÂN VÀ KẾT THÂN

Chính quyền bạo ngược luôn muốn thân xác bạn rệu rã ngồi trên ghế trong phòng, cảm xúc tê dại dần trước màn hình máy tính.

Xin bạn rời màn hình, rời phòng, đi ra ngoài.

Ra khỏi vùng an toàn, đặt mình vào chốn mới lạ, gặp gỡ người chưa quen.

Kết nối với những người đồng điệu mới thành một khối, và cùng nhau xuống đường.

14. BẢO VỆ ĐỜI TƯ

Bạo chúa sẽ dùng những gì hắn biết về đời tư bạn để gây áp lực, thao túng, điều khiển bạn.

Cần thường xuyên quét máy tính để dọn sạch phần mềm độc hại.

Luôn nhớ rằng viết email chằng khác gì viết chữ lên trời, ai cũng có thể thấy nếu biết cách.

Nên cân nhắc sử dụng các hình thức Internet thay thế, hoặc đơn giản là dùng Internet ít đi.

Chỉ nên trao đổi chuyện riêng tư khi mặt đối mặt với người cần trao đổi.

Cùng lý do đó, nên giải quyết xong xuôi mọi rắc rối pháp lý, vì bạo chúa luôn tìm kẽ hở để móc cổ bạn treo lên.

Đừng để hắn thấy bạn có kẽ hở.

(Còn tiếp)

 

bài đã đăng của Timothy Snyder & Nora Krug

• Đối Đầu Bạo Chính: 20 Bài Học Kinh Nghiệm (kỳ 2) - 06.02.2026