Trang chính » Biên Khảo, Giới thiệu tác giả, Giới thiệu tác phẩm, Nhận Định Email bài này

Kiếp Chó

 

dophan_buingoctan

Chân dung nhà văn Bùi Ngọc Tấn (họa sĩ Đỗ Phấn, 2008)

 

Nghe Bùi Ngọc Tấn (BNT) nhận giải thưởng của Tây tôi bèn lục lạo số sách mình có xem thử có gì liên quan đến ông không. Gần như là không. Năm nọ có đọc một bài giới thiệu về Chuyện Kể Năm 2000 do Nguyễn thị Hải Hà viết tôi cũng có ý định tìm xem thêm nhưng có lẽ trong thâm tâm hơi chán nghe chuyện đàn áp, bắt bớ và tù tội xảy ra như chuyện-thường-ngày-ở-huyện nên dù tự nhủ vậy mà tôi đã lờ đi (do phần phản đối từ trong tiềm thức tôi chăng?) Do vậy mà tôi cứ đinh ninh BNT là “chuyên viên ở tù” kiểu nhà thơ Nguyễn Chí Thiện, cho đến hôm nay, nhân buổi vinh quang của ông (vừa nhận giải Henri Queffélec của Pháp với cuốn truyện Biển và chim bói cá) tôi mới xem qua tiểu sử và phát giác ra rằng ông chỉ “có thể” có ở tù (không chắc lắm) vài năm không rõ lý do. Và hiện nay thì ông vẫn sống đàng hoàng ở Việt-Nam, lại thêm được phép dong chơi hải ngoại. Thời đại này chỉ những người chính thức ngồi trong tù của Cộng Sản mới được xem là chống đối; những người ở ngoài vẫn phải mang cái ê-ti-két rất lờ mờ bởi họ sống dưới một chế độ lờ mờ có hành tung lờ mờ danh nghĩa lờ mờ…

Nhưng chúng ta đang nói chuyện văn chương, đâu phải chuyện chính trị thì chống đối hay không chống đối có nhằm nhò gì? Hơn nữa, những truyện của BNT mà tôi đã đọc thì phần nhiều là …chuyện tù. Chắc là ông phải ở tù mới kể được chuyện tù một cách sống động như vậy chứ!

 

Bui-Ngoc-Tn

Dấu tay in của Bùi Ngọc Tấn
(Nguồn:
Emprunt Empreinte – Trang Mượn Dấu Thời Gian của Phan Nguyên)

 

Lại phải “nhưng” một lần nữa rằng cuốn sách duy nhất của BNT mà tôi đã đọc chỉ là một cuốn truyện được dịch ra tiếng nước ngoài chứ không phải là nguyên bản. Truyện dịch có cái hay và cái dở của nó, đặc biệt là dịch từ Việt ngữ. Ngôn ngữ ta “hào nhoáng” quá nên đâm ra thiếu chính xác. Lại thêm cái tâm hồn thơ của người Việt nữa –bất cứ người Việt nào– nên viết văn thật chẳng khác làm thơ. Vì vậy chỉ riêng chúng ta thích văn ta chứ chưa chắc người ngoại quốc đã thích được. Nói vậy không có nghĩa là các nhà văn ngoại quốc không dùng mỹ từ nhưng họ chỉ sử dụng có giới hạn và cách diễn tả của họ thiên về ý tưởng nhiều hơn trong khi ta lại thiên về từ hơn là ý, do đó rất khó dịch trừ khi người viết có tinh thần viết văn giản dị nhưng súc tích. Câu văn việt ngữ hầu hết đọc lên nghe rất “kêu” nhưng nếu được chuyển ra một ngôn ngữ khác có khi nó trở nên trần truồng trơ khất đáng buồn, tựa bộ lông con công khi bị vặt trụi. Hãy tưởng tượng tới văn phong của một Mai Thảo chẳng hạn…

Bởi lẽ tôi đọc văn BNT bằng tiếng nước ngoài nên tôi sẽ dịch sai hoặc gần gần chứ không đúng chóc tựa các truyện, xin bạn đọc bỏ qua cho. Tập truyện của ông tôi đồ rằng nó mang tên là “Kiếp Chó” vì những mẫu nhân vật toàn chịu đựng điêu đứng khổ nhục như … chó, trừ truyện đầu tác phẩm mà tôi cho là đẹp nhất, có tên là “Khói” (sợi khói, đám khói?) nhẹ nhàng hơn hết và không thành… truyện vì không nhiều sự việc, thiếu kịch tính, chỉ để mô tả một trạng thái tâm hồn. Nhân vật Thân, mười chín tuổi là trưởng toán bảo vệ có nhiệm vụ canh gác đám tù thường phạm. Truyện xảy ra khi một người tù bị kết án tám năm vì tội đánh lộn (!) bỏ trốn trong khi anh ta chỉ còn một năm nữa là ra tù. Thân và cả toán đổ ra truy nã kẻ trốn thoát. Đôi mắt quan sát của nhà văn chỉ dồn vào có mỗi Thân chứ không hề đả động đến những người khác. Không gian là cánh rừng nơi đội tù chịu hình phạt cải tạo lao động. Nói đến rừng, nói đến buổi trời chiều, đến cái lạnh, cái trơ vơ mênh mông, người đọc đã thông cảm ngay được tâm trạng của chàng tuổi trẻ tên Thân ấy. May mắn trời không mưa hôm ấy, nhưng những hôm khác thì tầm tã, đội bảo vệ ướt sũng, đỉa vắt bấu lên da, lạnh và đói khiến người chỉ huy cáu kỉnh, chàng nguyện sẽ bắt tên trốn thoát trả giá cho những ngày dò tìm khốn khổ này. Vì trách nhiệm chàng phải cố gắng tìm kiếm kẻ vượt ngục nhưng trong không gian ấy, vào thời điểm ấy, con ngưòi rồi sẽ hành động khác đi, nếu không hoàn toàn tắc trách thì cũng có chút lơ là chễnh mãng. Chàng lần dò trong tiếng róc rách luôn lỉ của những giòng suối, mắt đưa tìm tia sáng cuối của mặt trời bị cắt bởi hình dáng thon thả của ngọn núi nhô cao (như chiếc vú mẩy! –mối liên tưởng của thân xác rạo rực đôi mươi), chợt nhận ra một sợi khói vươn lên hòa mình vào làn sương chiều tỏa ra từ những chòm cây. Một dấu hiệu hiện diện của con người nhưng chắc không phải là kẻ tẩu thoát; không ai trên đường tẩu thoát lại dại dột đốt lửa khi ngày chưa tắt. Nhưng biết đâu. Chàng lần theo. Và nghĩ về mối đam mê nhóm lửa của bọn tù, thắc mắc không hiểu tại sao chúng thích nhóm lửa đến thế. Sao chàng lại không tự hỏi chính mình vì chàng cũng đang thèm ngọn lửa mà? Chàng tiến về phía ngọn lửa, có người ăn mặc quần áo tù ngồi quay lưng lại nhưng không phải là kẻ chàng tìm kiếm. Đây là tên tù được hưởng ưu quyền chăn bò cho trại. Y nhóm lửa không để làm gì, chỉ để sưởi ấm. Đột nhiên chàng cũng thèm sưởi ấm thèm chuyện trò với một người. Chàng đến bên, trao đổi vài câu với người tù, muốn thăm hỏi bày tỏ đôi điều nhưng vị trí của chàng trong trường hợp này không cho phép chàng gần gũi. Tên tù sau vài câu đối đáp đứng lên sửa soạn về trại khi nghe tiếng còi báo hiệu của trại giam. Còn một mình chàng ngồi lại chất củi cho ngọn lửa cao thêm, mặt dấu vào hai bàn tay, nghĩ đến quá khứ ấu thơ, nhớ gia đình, nhớ bè bạn …

Tiếp đến là chuyện kể về mấy người bạn đồng lứa cùng làm việc với nhau ngày xưa ngoài Bắc, giờ tình cờ bắt được tin tức nhau vì cùng tình cờ có mặt ở Sài Gòn và ngay lý do của sự có mặt cũng tương tự: giúp đỡ con cái đang đi làm bằng cách chăm sóc các đứa cháu, nói khác đi là đóng vai con sen, người hầu cho con. Ngày xưa họ nghèo khổ, thiếu thốn; ngày nay lớp con cái họ lớn lên có công ăn việc làm tốt hơn, mực sống vật chất cao hơn nhưng phần họ thì vẫn tiếp tục vật lộn với những tủm mủn cuộc đời tuy tự cho rằng đấy là bổn phận của mình nhưng đã hoàn thành với cảm giác chua cay pha nhiều phần mỉa mai hý lộng. Có hai đối cực, một bên là thiếu thốn, khao khát ngày xưa, một bên là no chán thừa mứa bây giờ. Ông Hào ngày xưa thèm thịt lợn đến nỗi đánh cược với mọi người để ăn cả cân thịt mà không cần ướp mặn; cũng ông Hào đó ngày hôm nay ở với vợ chồng con trai không thèm gì hơn chút mắm cáy (?) chấm với rau dền.

Truyện “Kiếp Chó” kể về cuộc đời ngắn ngủi của con Kiki, rơi vào nhà của một ông làm nghề mật vụ bị thất sủng. Chính vì bị thất sủng nên chủ và tớ mới sống thân thương mật thiết và ngày ông chủ ra đi cố vận động cấp trên để tự minh oan cho mình nhưng thất bại ông bèn bỏ nhà luôn, con chó vì quá thương chủ đã lặn lội đi tìm và bị tai nạn. Nó lết về nhà khi hai chân sau đã quị và bị bán cho người xẻ thịt.

Có lẽ truyền thống sáng tác của các nhà văn được đào tạo dưới chế độ miền Bắc là ca tụng cuộc tranh đấu hào hùng của những chiến sĩ cộng sản, nếu không thì phải vẽ ra những bần hàn xã hội trong ý hướng kêu gọi san bằng giai cấp. BNT không thoát ra khỏi quan điểm đã học tập đó. Ông viết về đời cô Sỏi (?) một cô gái ăn sương có trái tim lớn. Sỏi lăn lộn với đám người mạt hạng của xã hội trong ngõ cụt, đàng sau là nhà vệ sinh công cộng. Cô vừa bán hàng vừa bán thân. Trong giao tiếp hàng ngày cô chinh phục được lòng tin cậy của một bà cụ ăn xin có gánh nặng là nuôi dưỡng hai đứa cháu gái còn dưới quê. Bà cụ kiếm được đồng nào là về đưa cô giữ dùm chờ khi có được khoản tiền lớn thì lại mang về cho hai cháu. Rồi một lần bà đi quá lâu không về nữa Sỏi tiên đoán bước cuối cuộc đời của bà cụ ăn xin người gập làm đôi trên chiếc gậy, nóng lòng, tự lãnh nhận trách nhiệm mang tiền đi dò tìm trao cho hai cô bé mặc kệ việc sáng hôm ấy người ta đến phá nhà vệ sinh, dấu hiệu cho thấy “sự nghiệp” làm ăn của cô sẽ sụp đổ. Một cử chỉ “hiệp sĩ” mà tất nhiên theo lý thuyết tiến bộ của giai cấp, chỉ có thể xảy ra nơi những người khốn khó nhưng lòng vàng.

Tôi gọi BNT là chuyên viên ở tù vì ông viết chuyện tù rất sống. “Người Chăn Kiến” (đầu đề không do tôi dịch mà do tôi bắt chước cô phóng viên trên BBC Việt ngữ) là câu chuyện của ông giám đốc xí nghiệp chẳng may bị tù oan. Đã bị tù oan ông còn là nạn nhân được tuyển chọn của tay anh chị trong đám tù. Thông thường một tay thảo khấu rơi lưới pháp luật chẳng hề chịu thất thế, ngoài đời nhờ liều lĩnh mà hắn sống thì vào tù hắn cũng dùng cái hung bạo nghề nghiệp đê xử sự. Vớ được tên tù mới nhập trại có vẻ công tử, tay anh chị thích thú nghĩ ngay ra cách hành hạ: ông ta có nhiệm vụ giả dạng nữ thần tự do cho sếp giải trí. Làm tượng nữ thần tự do thì phải ở truồng trùng trục, tay giữ một vật tượng trưng cây đuốc và đứng bất động trên cao. Với một người có địa vị và biết giữ nhân cách, không có sự sỉ nhục nào hơn. Vì vậy ngày mà ông ta thấy tay anh chị sau hồi xuất trại lao động trở về, mở gói thuốc lá rỗng tháo ra mấy con kiến, bày trò cho quần thần chăn bầy kiến, thay nhau gìữ kiến không cho chúng bò ra khỏi những vòng tròn vẽ trên giấy thì ông đâm thèm thuồng công tác ấy – tất nhiên là còn danh giá hơn làm tượng thần tự do nhiều– bèn nhân ra ngoài kiếm được con kiến về dâng lên cho chủ tướng tỏ lòng muốn tham gia công tác, nhưng tay anh chị kia thì diễn dịch ý kiến ông ra cách khác, bèn nổi giận ra lệnh phạt mới. Lần này ông không làm thần tự do nữa mà làm con chim đậu trên cành cao cho người ta bắn. Ông trèo lên thang vẫn trần truồng chờ cú đạn bắn tới và phải giả vờ ngã lăn xuống. Sợ té đau, ông không đóng trọn vai trò, bị bắt làm đi làm lại… cho kỳ đúng mới được. Cuối cùng được minh oan, ông giám đốc trở về giữ chức vụ mình tại một xí nghiệp khác ở miền Nam. Thế là qua cơn ác mộng chăng? –Không, trí óc ông hằn khắc dấu ấn của thời gian tù đày nên những buổi nghỉ trưa của xí nghiệp, ông giám đốc khóa trái cửa, sống một mình trong phòng với mấy con kiến mà ông dùng mấy tấm cartes de visite của khách hàng ngăn không cho chúng bò ra khỏi vòng vẽ bằng bút trên giấy. Có khi ông còn đánh truồng trèo lên bàn tay giang lên trần như thuở còn đóng vai tượng thần tư do dưới lệnh của tay anh chị trong tù! Có ai trong chúng ta tưởng tượng được vết chấn thương tâm hồn của kẻ khốn khổ ấy sâu đậm đến chừng kia không?

“Ngày Dài Bất Tận” cũng là một chuyện tù khác với cách khai thác tâm lý đậm đặc khiến câu chuyện kể thêm duyên dáng. Chỉ là cuộc chuyển tù từ trại tù này sang trại tù khác. Nhân vật tù duy nhất bị nhốt trong xe chịu sự căng thẳng tâm lý: y cố gắng dò đoán xem người ta sẽ mang mình đi đâu một cách bất lực vì xe chở kín bưng, chật ních; y đã phải trải qua một ngày rất mệt mỏi trong khi những kẻ canh tù chỉ lợi dụng công tác để đi bắn chim giải trí. Mối mâu thuẫn giữa lo âu tuyệt vọng của người tù và vẻ nhởn nhơ của mấy chàng bảo vệ ham hưởng thụ riêng được triệt để khai thác cho thấy số phận oái oăm của kẻ bị tước mất quyền làm người cùng vẻ “vô tâm” của các ông mật vụ hưởng thú “sa-đích” (sadisme) qua việc thi hành nhiệm vụ chuyển tù.

 

Bui-Ngoc-Tan_dau-tay

(Nguồn: Emprunt Empreinte – Trang Mượn Dấu Thời Gian của Phan Nguyên)

 

Chỉ đọc có độc một cuốn sách, lại là cuốn sách dịch, tôi chẳng dám nói gì nhiều hơn. Mục đích chỉ để gợi tí xíu về tác giả qua sự việc ông được trao tặng giải thưởng. Dù vậy cũng chắc rằng cách viết của BNT giản dị, minh bạch, thích hợp cho việc chuyển ngữ. Những chuyện tù của ông rất thú vị. Tôi tự hứa là khi thuận tiện sẽ tìm đọc tập Biển và Chim Bói Cá. Nghệ thuật viết và lách của những văn nghệ sĩ trong nước đôi khi đạt tới tầm cao, có lẽ nhờ những trăn trở lâu ngày trong cố gắng mô tả những điều không nói được, một thứ “ý tại ngôn ngoại” mà chỉ khi nào người ta có một tay bút già dặn mới mong đạt tới.

bài đã đăng của Đặng Đình Túy


1 Bình luận »

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)