Trang chính » Biên Khảo, Đọc và Đọc lại, Giới thiệu tác giả, Giới thiệu tác phẩm Email bài này

đọc Milan Kundera

 

 

 

la plaisanterie cover

 

Tôi đến xứ này như một tình cờ mầu nhiệm. Những thiếu thốn vật chất trước đó đã khiến tôi hơn một lần hẹn với mình là khi bước chân tới đất người sẽ uống một cốc bia (nên thân!) và đọc vài tờ báo, cuốn sách (nên thân!), hay nói theo kiểu ông Chế Lan Viên, có “thịt gà và hoa hồng” cùng một lúc. Tôi đã quên không nghĩ đến chuyện nhập xứ người là cùng lúc có bao nhiêu thủ tục phải làm trước khi được tự do tung tăng. Do vậy, khi vừa đặt chân xuống vuông xi măng đầu tiên của phi trường Charles De Gaulle thì bọn tôi bị lùa đi như bầy bò vào cánh cổng hẹp của trại quá cảnh thuộc ngoại ô Sarcelles. Phải mấy ngày sau cổng chuồng bò mới được mở ra và chúng tôi ùa lên Paris kiểu ngày trước từ Thủ đức ùa về Sàigòn chiều thứ bảy. Đến một nơi lạ người ta thường nhìn phong cảnh đất trời; riêng tôi, tôi nhìn tiệm sách. Và hôm ấy, tôi nhìn thấy Kundera. Người ta không bày ông trên quầy, họ dựng đứng ông, trịnh trọng, trong tủ kính. Những ai từng đọc sách đều biết những nhà xuất bản lớn ở Pháp luôn giữ cách trình bày bìa giống nhau chừng như muốn nói rằng uy tín của một nhà xuất bản dính liền với uy tín của tác giả được chọn lựa. Không phải trường hợp hôm ấy của Kundera và cuốn La Lenteur của ông. Mặc dù sách Kundera do nhà Gallimard giữ bản quyền, cuốn sách của ông hôm đó có mẫu bìa lòe loẹt dành riêng cho một collection đặc biệt, le Grand Livre du mois. Giữa rừng sách, lại là một kẻ xa lạ với văn học xứ người, tôi chỉ biết chọn cuốn sách có chỗ ngồi trịnh trọng nhất.

Và Kundera quả thật đã không phụ lòng chúng ta! Đó cũng là cuốn sách đầu ông viết thẳng bằng Pháp văn (những cuốn trước của ông viết tiếng Tiệp khắc, sau mới được dịch ra Pháp văn dù ông có tham gia trực tiếp vào việc coi sóc dịch thuật và ghi chú cẩn thận dưới tên dịch giả là có cả ông xem lại và chứng nhận bản dịch chính thức) mà cũng là tác phẩm có nhiều thay đổi so với các cuốn trước đó. Có thể bảo rằng có một sự chuyển hướng trong cách cấu tạo và văn phong so với “truyền thống Kundera” lâu nay; cũng có thể do hoàn cảnh đổi khác, môi trường sống đổi khác mà cách suy nghĩ của ông cũng thay đổi chăng. Theo nhận xét của một số các nhà phân tích và phê bình văn học hầu hết đồng ý chia quá trình sáng tác của Milan Kundera thành hai giai đoạn, giai đoạn viết bằng tiếng Tiệp (và sống trong khung cảnh Tiệp khắc, hay nói khác đi, dưới chế độ Cộng sản) và giai đoạn sau, viết bằng Pháp văn (và sống trong thế giới tự do). Đó là chuyện cây quít Giang nam mang về trồng nơi Giang bắc, cũng giống quít ấy đã cho quả khác, vị khác. Ớ đây chúng ta không so sánh phẩm chất, chỉ nhấn mạnh về sự khác biệt.

Tuy nhiên chỉ nói về sự khác biệt mà một Kundera sẽ không là một Soljenitsyne dù cả hai đều đã từng sống dưới chế độ Cộng sản, cùng tỏ ra là những công dân mẫu mực cho đến khi không còn chịu đựng nổi, đưa đến bứt phá. Và ngay mực độ bứt phá của người này cũng chẳng hề giống kẻ kia. Vì lý do đó, có lẽ chúng ta nên quay về hoàn cảnh của mỗi sản phẩm dù cùng được chế tạo từ một lò sản xuất.

Milan Kundera (MK) sinh ở Brno, vùng Moravia, nơi ông sống cho đến hết những năm trung học. Sinh trưởng trong một gia đình nghệ sĩ, bố của ông, Ludvik Kundera, một nhà âm nhạc học có tiềng và dương cầm thủ, giám đốc viện âm nhạc Brno, đã dạy dương cầm cho ông rất sớm. Ông đã lợi dụng việc hiểu biết này trong thời gian bị khai trừ khỏi đảng Cộng sản, để làm những công việc vặt kiếm sống, kế cả việc chơi dương cầm trong ban nhạc jazz. Âm nhạc có ảnh hưởng trong đời sống và cả trong tác phẩm của ông.. Một người bà con họ hàng, Ludvik Kundera (lại Ludvik?) là một thi sĩ danh tiếng. Năm 1948 Kundera vào học văn chương và mỹ thuật tại phân khoa nghệ thuật nhưng ông đã chuyển hướng sau hai tam cá nguyệt để xin vào học trường cao đẳng điện ảnh ở Prague. Mãn khóa năm 1952 dù bị gián đoạn một thời khi ông bị buộc tội hành động chống chính quyền và bị khai trừ khỏi đảng cộng sản. Mãi đến năm 1956 ông mới được tái nhập đảng cho đến năm 1970 thì bị khai trừ vĩnh viễn. Sang Pháp năm 1975, ông được nhập quốc tịch năm 1981. Tháng mười năm 2008, một tờ báo tiệp, Respekt, phổ biến một biên bản của cảnh sát Tiệp ghi ngày 14/3/1950 nói rằng Kundera đã tố giác một công dân Tiệp tên là Miroslav Dvoracek khiến người này bị kết án 22 năm tù. Một ngẫu nhiên là người đàn bà bạn của Dvoracek tên Iva Militka mà ông ta đã giao cho một chiếc va-li trước khi bị tố giác lại cũng chính là người bạn gái của Kundera. Tài liệu trên được công bố năm 2008 do Học viện nghiên cứu về các chính thể độc tài. Kundera đã phủ nhận nguồn tin và tỏ ra kinh ngạc trước sự tố cáo đó. Sử gia Zdenek Pesat cũng xác nhận rằng ông đã điều tra người bạn đường của bà Iva Militka là Miroslav Dlask, tự nhận mình là kẻ tố giác, chứng tỏ rằng biên bản của cảnh sát có sự nhầm lẫn. Trong khi đó, có nhiều người lên tiếng bênh vực Kundera trong đó có những nhà văn được giải Nobel văn chương như Coetzee, Marquez, Gordimer và Pamuk. (đoạn tiểu sử trên đây chúng tôi chép lại từ trang Wikipedia).

Trên kia, chúng tôi có nói đến La Lenteur, cuốn sách viết năm 1993 và xuất bản năm 1995, nhưng để thuận theo chiều hành trình trước tác của một cây bút lớn với những tác phẩm đồ sộ, chúng ta nên theo ông từ những bước đầu. Bước vào làng văn, Kundera làm thơ, viết kịch trước khi viết truyện. Những tác phẩm này được viết theo lập trường của chủ nghĩa Mác-xít nhưng đồng thời vẫn có khuynh hướng chỉ trích đường lối sáng tác theo tinh thần“hiện thực xã hội”. Đến năm 1967, MK cho ra mắt La Plaisanterie (Trò đùa) trong không khi tương đối cởi mở như chính lời ông viết ở trang chót cuốn sách dịch được xuất bản tại Pháp: trong thập niên sáu mươi, bởi sức mạnh của một sự truyền nhiễm (contagion : lây bệnh), tính chất tự do đã làm thối rữa chế độ, chính quyền mang mặc cảm tội lỗi đến nỗi kẻ có nhiệm vụ kiểm duyệt không chịu kiểm duyệt đúng cách. Cho nên, trước nỗi kinh ngạc của mọi người, cuốn sách được gửi đến nhà xuất bản và được in ra đúng như vậy, không chịu qua một cuộc biên tập [1]nào. Một năm sau, xảy ra vụ xâm lăng Nga xô viết còn gọi là mùa xuân Prague, cuốn sách nhất loạt bị tấn công tứ phía bởi một chiến dịch truyền thông ồ ạt và sau đó sách bị thu hồi và cấm chỉ hẳn. Bởi quá nhiều lý do thúc đẩy sự tò mò của chúng ta, xin hãy làm cuộc cảo thơm lần giở trước đèn

LA PLAISANTERIE là tác phẩm đầu, ít nhiều mang chất tự truyện. Nhân vật chính tên là Ludvik Jahn. Xoay quanh nhân vật này chúng ta sẽ làm quen với Kostka, bác sĩ, bạn Jahn ; cặp vợ chồng Pavel Zemanek và Helena, Jaroslav và Vlasta ; những khuôn mặt đàn bà dính líu với Jahn như Marketa và Lucie. Câu chuyện trình bày một số sự kiện dập dồn đưa đến kết thúc nhưng đồng thời gồm những đoạn flashback khá dài giải thích những mối liên hệ giữa các nhân vật và những biến cố đẩy đưa họ xa nhau và cuối cùng gặp lại nhau. MK ưa dùng nhân vật ở ngôi thứ nhất, vừa kể với nhân vật đại danh tự “tôi”và vừa có những đoạn độc thoại. Có một điều ngộ nghĩnh là ông thường chia truyện của ông làm bảy phần (part/partie) [2]trong đó có những phần chỉ gồm một chương. Với cuốn này, ông dùng tên nhân vật làm tựa cho mỗi phần, thí dụ Ludvik, Helena, Jaroslav…

Ludvik Jahn là một sinh viên trẻ, có đảng tịch và giữ một chức vụ trong ban bí thư đảng ủy của phân khoa khoa học. Xem ra đấy cũng là một sinh viên thông minh, nhanh nhẹn đang muốn có một người bạn gái trước thời gian hè để cùng …chia xẻ những gì có thể chia xẻ. Mục tiêu nhằm tới của anh là Marketa, cô gái đẹp mọi người ai cũng thích chiếm hữu, mười chín tuổi, đảng viên trẻ mà sự cả tin được Ludvik xếp sang phần ưu điểm thay vì chê là dại dột. Nhưng sự cả tin không có gì nguy hiểm, ít ra là đối với Ludvik với điều kiện là anh ta đừng lợi dụng để đùa cợt. Người ta đã nói rất nhiều đến tính nghiêm túc trong xã hội cộng sản. Ta có thể thiết lập một tam đoạn luận như thế này : Tất cả những người CS đều nghiêm túc ; Marketa là một đảng viên cộng sản, vậy Marketa nhất định phải nghiêm túc. Điều đó không áp dụng cho Ludvik Jahn, anh ta là đảng viên, lại giữ một vai trò trong ban chấp hành chi bộ của phân khoa khoa học, nhưng anh ta lại ưa cà rỡn. Coi thường cái đức tính quí báu đó –có thể bảo là đức tính thiết yếu của một người cộng sản, thì trước sau gì Ludvik Jahn cũng sẽ phải nhận những hậu quả xấu, khó lường. Chính các bạn học của anh ta đôi khi cũng lấy làm khó chịu về cái cười của anh, cho là những rơi rớt của “chủ nghĩa cá nhân”; đòi cho chứng cớ cụ thể, họ không trưng ra được, nhưng giải thích: – Tại vì đồng chí có thái độ như vậy  – Như vậy nghĩa là thế nào? – Đồng chí luôn luôn có một nụ cười kỳ cục. – Thế thì đã sao? Tôi diễn đạt niềm vui nơi tôi. – Không, đồng chí cười như thể đồng chí nghĩ về một điều gì mà đồng chí muốn giữ riêng cho mình. Tương quan giữa đảng và cá nhân là tương quan bất xứng, phải chấp nhận như vậy nếu muốn trở thành đảng viên : bạn không có quyền riêng tư, ngược lại đảng có quyền biết tất cả những gì riêng tư, nếu có, trong đầu bạn. Trong khi Ludvik tìm mọi cách để được gần Marketa thì đảng ủy lại quyết định gửi nàng đi dự khóa học tập trong ba tháng hè và điều làm trái ý Ludvik hơn cả là nàng hết sức hãnh diện được dự khóa học. Nàng gửi thư cho chàng kể chuyện học tập, tất cả mọi điều đều tốt đẹp từ mười lăm phút thể dục sáng đến những cuộc thảo luận, những bài hát, không khí cuộc học tập được nàng đánh giá trong tinh thần trong sạch và nàng còn hăng hái hơn trong niềm tin là các quốc gia Tây Âu rồi đây cũng sẽ có những cuộc cách mạng (vô sản) tương tự. Ludvik cũng có niềm tin tưởng trong sáng như nàng, có điều là nàng thì vui vẻ, nhiệt tình trong khi chàng thì đang đau khổ vì cách ngăn. Chàng bèn gửi lại cho nàng tấm thiệp cố ý nói ngược lại với những điều làm nàng phấn khởi: “Lạc quan là thuốc phiện của quần chúng. Tinh thần trong sạch um cả mùi ngu đần. Trotski vạn tuế!  Ludvik” [3] Và như vậy, vì đùa cợt vô ý thức, Ludvik đã tự ký cho mình bản án. Anh bị khai trừ khỏi đảng, đình chỉ trách nhiệm trong đảng ủy, bị đuổi khỏi phân khoa khoa học, và gửi đi lao động trong hầm mõ ở quê anh vùng Moravia, với tư cách quân nhân bất phục tùng trong thời hạn hai năm. Trong thời gian đen tối đó, Ludvik và các bạn đồng đội được ra ngoài ngày chủ nhật mỗi tháng hai lần. Nhờ làm việc nặng nhọc họ được lãnh món tiền phụ cấp nhỏ nhưng vì chẳng có dịp tiêu pha, họ dồn lại cho những lúc được ra ngoài, uống rượu và tìm gái làng chơi. Khi đã đủ lợm vì môn giải trí ấy, Ludvik thơ thẩn dạo chơi một mình, tìm xem phim ở các rạp hát và ngẫu nhiên làm quen được với một cô gái tên Lucie, hiền lành, ít học nhưng tính tình của nàng đã chinh phục được Ludvik. Nàng trọ trong khu dành cho công nhân nơi nàng làm việc với nhiều bạn gái khác nên họ không có nơi gặp nhau ngoài những con đường phố. Hai lần Ludvik ép Lucie nhưng đều bị nàng cự tuyệt. Lần sau vì bị ép uổng gay gắt quá, Lucie trốn Ludvik và bỏ việc làm. Sau hơn hai năm lao động (Ludvik có lần phạm lỗi nên bị đày thêm sáu tháng) anh trở về Prague xoay xở xin vào học lại khoa học, ra trường và kiếm được việc làm. Phần thứ nhất của cuốn sách bắt đầu từ thời gian này khi Ludvik đã ra làm việc, một công tác khoa học nào đó tại thủ đô.

Nhưng Ludvik lại đi về vùng quê mình ở Moravia. Anh thuê một căn phòng trong khách sạn tồi, nhìn ngắm nó qua loa, rồi khóa cửa xuống đường, đi tìm một người bạn, Kostka, làm việc tại nhà thương. Người bạn này có được công việc là nhờ anh giới thiệu và anh tìm người ấy mục đích mượn căn nhà tạm một buổi chiều, vì vừa tán được một người đàn bà ký giả làm ở đài truyền thanh nhân đến phỏng vấn công việc của anh cho một bài phóng sự, một người đàn bà đã có chồng. Nàng không biết anh nhưng anh biết chồng nàng, Pavel Zemanek, chính là người sinh viên thay thế anh trong chức vụ ở đảng ủy phân khoa khoa học khi anh bị đuổi. Người nữ ký giả, Helena, tiết lộ rằng sẽ xuống vùng Moravia làm phóng sự cho cuộc lễ truyền thống trong vùng nên Ludvik quyết định hẹn gặp nàng ở đấy. Người đọc thấy rằng sự sắp xếp câu chuyện của Kundera có kỹ thuật của sân khấu, ngay màn đầu người ta đã thấy xuất hiện tuần tự những nhân vật chính trong truyện và dần dần mọi giải quyết ló dạng. Quá khứ đan chéo với hiện tại và từng bước mọi gút mắc sẽ tự nhiên được tháo gở. Ngay một hành động tưởng như không quan trọng là việc Ludvik cần đến thợ cạo vì bộ râu lởm chởm, Kostka đưa anh đến một nơi quen chọn người đàn bà làm công việc ấy lại chính là người đàn bà mà Ludvik mong đợi gặp lại hơn hết : Lucie, cô gái quê mùa đã bỏ trốn vì bị anh ép làm tình khi anh làm việc ở mõ. Và kẻ dính dáng đến Lucie lại không phải ai xa lạ mà chính Kostka!

Người ta sẽ tự hỏi khi xếp cuốn sách rằng ý tưởng chính dựa trên nó Kundera xây dựng truyện là điều ông gọi là trò đùa. Trò đùa vô ý thức của tuổi trẻ chỉ nhìn thấy có mình mà quên không đặt mình vào hoàn cảnh chung của xã hội, nơi đó cái nhân danh là tập thể sẽ nghiến nát cá thể trừ kẻ đứng bên trên giật dây. Nhưng bên cạnh đó, một ý tưởng khác cũng rất quan trọng mà trong phần chót thuộc chương 17, tác giả đã giao cho Ludvik nghiền ngẫm khi anh chàng đã quyến rủ được Helena, làm tình cùng bà với thái độ khinh miệt, cho rằng đấy là cái tát trả cho Pavel Zemanek, chồng bà. Nhưng rốt cuộc, khi ngồi trong quán ăn và sau khi đã ngấu nghiến miếng escalope bò non anh ta có thì giờ suy ngẫm và cảm thấy mọi hành động của mình đều vô nghĩa, có lẽ do ở điểm này mà hồi ấy báo chí đã xem cuốn truyện như một diễn dịch chống lại Sartre của tiểu thuyết hiện sinh (une version anti-sartrienne du roman existentiel). Ludvik lý luận : “Đa số chúng ta tin vào tính trường tồn của ký ức và cái khả thể của sự sửa đổi. Cả hai điều đều sai cả hai. Sự thật nằm ngay ở đối cực : tất cả rồi sẽ được lãng quên và chẳng ai sửa đổi được gì. Vai trò của sửa đổị (hoặc bởi sự trả thù hoặc bởi sự tha thứ) sẽ được thay bằng lãng quên. Chẳng ai sửa đổi được những lỗi lầm đã phạm, nhưng tất cả lỗi lầm rồi sẽ được quên đi”.[4] Phải chăng đấy là cái nhìn về lịch sử mà chỉ những nạn nhân của nó mới hiểu thấm thía hơn bất cứ ai khác?

Một cuốn truyện cho dù dựa lên những sự kiện có thật, trong trường hợp này là nước Tiệp khắc của những năm đầu mở vòng tay đón chào chủ nghĩa cộng sản, vẫn không thể được xem như một báo cáo chính trị ; điều mà Kundera hy vọng khi cuốn sách đến tay người đọc là nó phải được đọc trong tinh thần văn chương –là cuốn tiểu thuyết. Duy nhất là một cuốn tiểu thuyết. Tương tự với nền văn học ở miền nam Việt-Nam từ 1954 đến 1975 phải được xem là những sản phẩm văn chương dù chống cộng, dù chống chiến tranh, dù mang mầu sắc nào đi nữa!


[1] Nếu vị nào chưa quen với từ này thì xin hiểu đấy là một từ có tính hồ đồ (ambigu) dùng để chỉ một hình thức kiểm duyệt gồm cắt xén, sửa sai… dù trên nguyên tắc, văn bản đã được sự chấp thuận của giới chức trách nhiệm

[2] Có thể kể vài cuốn gồm 7 chương như vậy : l’Insoutenable légèreté de l’être, l’Immortalité, la Vie est ailleurs,

[3] Chỉ là sự ngỗ ngáo của tuổi trẻ, nhưng ở đây Ludvik nhằm vào Marketa vì thấy nàng ngây thơ nên muốn nói trái với ý nàng trong mục đích trêu chọc. Câu nói nhại lại lời Lenine khi ông tấn công tôn giáo, cho rằng tôn giáo là thuốc phiện nhằm đầu độc tinh thần quần chúng. Trotski trước là đồng chí cộng sự của Lenine, sau vì tranh giành quyền lực, Lenine cho lệnh ám sát ông này, nên từ đó về sau ai có khuynh hướng Trotski bị coi là kẻ thù của đảng

[4] La plupart des gens… croient à la pérennité de la mémoire et à la possibilité de réparer. L’une est aussi fausse que l’autre. La vérité se situe juste à l’opposé : tout sera oublié et rien ne sera réparé. Le rôle de la réparation(et par la vengeance et par le pardon) sera tenu par l’oubli. Personne ne réparera les torts commis mais tous les torts seront oubliés

bài đã đăng của Đặng Đình Túy


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)