Trang chính » Sáng Tác, Truyện ngắn Email bài này

Sĩ khí


rụt rè gà phải cáo
Trần Tế Xương

Gần sáng, khi đứa con mới sinh được mấy tháng cựa quậy ho thì Đạo tỉnh giấc. Thân thế bải hoải, nặng nề và đầu óc đầy toan tính. Thoạt tiên, chàng ngạc nhiên tự hỏi tại sao nhưng lập tức mọi giác quan thức giấc nhắc cho chàng hoàn cảnh mới mẻ mà chàng phải đương đầu. Phải ăn mặc thế nào đây, chàng tự hỏi. Cái quần ấy được, mầu xám, không sang mà cũng không hèn; còn sơ-mi? Thì áo trắng chứ gì nữa; chẳng lẽ lại chọn cái áo hoa xám nhạt trên nền mầu nâu rất nhã mới may để chúng nó cho là mình cao bồi nhố nhăng. Còn giày? Hay là mình mang dép? Đã có nhiều người mang dép lắm rồi, không biết ai vẽ cho mà bắt chước nhau nhanh thế. Không, không nên, trông nó thất cơ lỡ vận làm sao ấy. Đôi giày đen da sần ít bóng chắc là được. Còn hồ sơ? Giấy tờ cá nhân? Và gì nữa nhỉ… Chắc phải có một tập giấy trắng phòng khi có ghi chép gì chăng.

Thấy cứ phải nằm mà trong trí thì rối rắm, tim đập một cách khác thường, tay chân thì mỏi rã, còn lưng đẫm mồ hôi, Đạo không chịu nổi nữa nên vụt ngồi lên, đưa hai tay vuốt tóc rồi lần ra bóp hai thái dương, lắc đầu luôn mấy cái cho tỉnh. Khi đã đánh răng súc miệng xong, ra đứng trước gương chải đầu chàng bỗng nhớ lại rằng tất cả những điệu bộ chàng từ nãy đến giờ rặt phường tuồng. Chàng đóng kịch, đúng ra chàng bắt chước một số cử chỉ ước lệ của những tài tử xi-nê vì chàng luôn ở cái tư thế đứng trên bục, tư thế làm bia cho mọi con mắt nhìn của đám học trò trong đó có bọn nữ sinh xinh đẹp và tò mò; không phải chàng làm dáng vì yêu cô nào nhưng chàng chỉ muốn che dấu những vụng về xấu xí nơi mình và có lẽ vì vậy thói quen đó trở thành bản chất. Cho nên điệu bộ ban nãy là điệu bộ mà anh đạo diễn điện ảnh sẽ gà cho diễn viên đóng vai tên cướp vừa vượt ngục đêm trước, chận xe quá giang qua những dặm đường dài rồi ghé ngủ tạm trong một căn nhà hoang. Sáng hôm sau khi thức dậy, tên cướp ấy cũng có những cử chỉ như chàng đã làm ban nãy. Chàng bực bội thấy rằng trong hoàn cảnh như thế này mà mình còn có thể… Nhưng hoàn cảnh như thế này là sao? Có gì đâu. Mình có làm gì nên nỗi: nhỏ đi học, học xong đi dạy, chấm hết. Nghề dạy học hiền như con kiến. A, con kiến không hiền đâu nhé, nó cắn người ta, nhất là khi có bầy. Tập thể! Mình đã không gia nhập vào một tập thể nào hết, may quá. Mình chỉ làm việc ấy có một lần, trong những ngày tàn của ông Diệm. Nhưng bây giờ không chừng việc ấy lại hóa ra tốt. Không, mình làm hai lần. Lần sau, chà, lần sau mệt đấy. Tại bác Tấn bác ấy mời mà mình hễ nghe ai nói nhiều thì đâm mềm lòng, bụng đàn bà dạ con nít. Mình là một thứ đàn bà… Chậc… chậc… đừng lan man, phải… nghiêm túc. Đánh thót. Cái chữ nghiêm túc làm thót người. Mình không ưa danh từ ấy. Ghê ghê. Như dao cứa vào thép.

Trở lại vấn đề chính: không hiểu hồ sơ cũ ở các nơi người ta có kịp thiêu hủy không nhỉ? Nghe bảo Mỹ nó có nhiều phương tiện thiêu hủy hồ sơ nhanh lắm. Mình nghe Donahue nó nói một lần trong đêm lãnh sự mời đến xem một phim tài liệu về giáo dục tại các trường trung học Hoa-Kỳ. Donahue, anh chàng có tước là tùy viên văn hóa ở tòa lãnh sự. Buổi cuối, anh ta cũng còn tình nghĩa, gọi phôn sang: “Anh định ở lại đón chúng nó à?” -“Đừng đùa, Don, nhưng phi trường đang bị pháo?” “Chậc, pháo cũng phải đi. Nhanh lên. Nếu OK thì tôi cho ghi tên anh lên liste: chuyến chót hai giờ rưỡi chiều dành cho các anh và bên y tế, và bên Phượng Hoàng. Nhớ nhé. Tôi đi trước đây. Bye bye, Đạo” (Hắn phát âm tên mình: Đa và ô; đoc nhanh: Đa-ô)… Phiền! Giá mình từ chối thì giờ này cũng về được đến nhà mà khỏi có tên trên danh sách chuyến bay ấy. Bọn Air America cũng thiết lập một danh sách hành khách chứ? Nếu chúng ném ra đấy mà chạy. Rồi các ngài vớ được, các ngài vốn đa nghi như Tào Tháo ấy, biết Air America là của CIA, vậy là đứa nào cũng bị buộc tội là người của CIA cả. Phiền !

Tờ giấy mầu đất sét, khổ vở học trò còn bị xé làm đôi cho đỡ phí, nằm mở ngửa:

Cộng Hòa Miền Nam Việt-Nam
Độc lập – Tự do – Hòa bình – Thống nhất

GIẤY TRIỆU TẬP

Yêu cầu (sau chữ yêu cầu có viết hai chữ tắt: đ/c có nghĩa là đồng chí, bị gạch bỏ và thay bằng chữ Anh) Đỗ đình Đạo, giáo viên trường Trung học đệ nhị cấp (Ngụy) Nguyễn Huệ đến trình diện tại cơ quan phục vụ cũ vào lúc …giờ…ngày…tháng năm 1975.

Lý do: cho biết sau

Một con dấu và một chữ ký với chức vụ: Trưởng ty Giáo dục

Thư đưa tay, không dán tem, đến nhà khoảng bảy giờ tối hôm qua. Thấy chàng về, thằng con trao bao thư: “Người ta gửi thư cho bố đây này”. Đạo giật lấy, xé bao, đọc ngấu nghiến. “Ai đưa cho con đây? Đưa lúc nào?” Thằng bé bảo mới tức thì, có nghĩa là lúc xẩm tối. Xẩm tối là bảy giờ. Phương tiện nhanh nhỉ. Chàng phân tích tờ giấy chỉ bằng bàn tay ấy với non mươi giòng chữ và tìm ra một số vấn đề tồn đọng sau khi đã tự mình giải đáp được ít nhiều: lời lẽ tuy lạnh nhạt nhưng chữ anh thay thế cho chữ đồng chí bị gạch bỏ chứng tỏ rằng đó là một formulaire thông thường; nhưng tại sao lại lý do cho biết sau? Nói gì thì nói toạc mẹ nó ra lại cứ ấm ớ. Dù sao chỉ là thư mời về việc chuyên môn: bàn giao chẳng hạn, hoặc mời tiếp tục làm việc.

Chàng bước ra khỏi nhà, thoăn thoắt đi, vẫn nôn nao một cách bất thường, tuy bụng bảo dạ việc đâu còn có đó, hạ hồi phân giải. Khi tới cổng trường, Đạo muốn vào văn phòng thật nhanh làm như là mọi giải đáp cho những vấn nạn đều có ở đấy, chàng chỉ việc nhìn thì rõ, tựa như chú thí sinh nhìn vào bảng danh sách trúng tuyển để biết có tên mình hay không; nhưng liền đó chân chàng khựng lại, chàng nghĩ đừng nên, mình phải tỏ ra khoan thai, mình có làm gì nên tội. Nghĩ đến chữ tội chàng nóng bừng mặt, tự xấu hổ với mình: chưa chi mà đã đánh mất cả… khí tiết rồi. Nào, chậm lại đi, thẳng người lên một chút. Chàng thấy mọi người đều quay ra nhìn mình, chắc họ thấy mình khác trong cách phục sức xuềnh xoàng này. Bậy, giá lúc nãy mình đừng… bấn loạn; thêm một cái cravate thì đã chết ai? Ai bắt lỗi mình? Họ, mặc họ, cái cốt cách họ như thế; ngay cả lãnh tụ của họ nữa -hơi démagogique một chút nhưng cần thiết (ô hay, ông bênh vực họ đấy à?) Tiếp tục ý nghĩ: vả lại, như thế (ăn mặc đàng hoàng) để làm cho bõ ghét mấy anh chàng phù thịnh. Như Cao Thế Long, việc chi mà nện một chiếc mũ cối trơ trẽn thế kia? Bộ hắn muốn tỏ ra là cách mạng hơn mọi người. Mình biết hồi đó hắn có viết cho Bách Khoa và kè kè với VH. Mà VH lộ mặt nằm vùng rồi, chắc hắn cũng vậy. Mình với hắn vẫn anh anh tôi tôi ngọt ngào, chẳng thân thiết chi lắm. Huề, không ân oán. Còn Hoàng đình Chí, cái gì mà tíu tít quá vậy?

Thoáng thấy bóng Thái Phỉ đứng một mình ở đầu hiên chàng bước vội đến chào, nghĩ bụng lúc này mà chơi với các cô chắc dễ chịu hơn, họ thường có thái độ chính trị hơi dửng dưng, hơi neutre nên mình ít bị khó thở. Thái Phỉ mặc chiếc pull đen và jean nhạt màu, mặt không son phấn, trông hay hay. Chàng làm ra bộ vui vẻ:

– Sáng nay Thái Phỉ đẹp như một cành hoa dại.

– Vậy những bận khác Phỉ là một cành hoa khôn, phải không thầy?

(Tuy là đồng nghiệp, các cô bao giờ cũng tâng bốc một thầy hai thầy, làm cứ như còn là học sinh; thêm vào đấy, khi gọi cánh đàn ông bằng thầy có lẽ các cô cảm thấy trẻ hơn). Bị Phỉ kê tủ đứng, chàng bối rối không biết đáp sao bèn quay qua Tước bắt tay, đánh trống lãng. Mọi người kéo nhau đến chào Đạo ngoại trừ nụ cười nửa miệng của Long và dáng điệu vờ-như-không-để-ý-vì-quá-bận-bịu của Chí. Họ nói cười ồn ào như vậy mà Đạo chợt nhận ra tức khắc một dáng người lạ đang hướng về phía chàng. Dường như từ nãy đến giờ người ấy ngồi trong văn phòng của chàng. Chàng bảo dường như vì chàng đã không nhìn vào trong ấy; không nhìn nhưng chàng thấy. Tại sao vậy? Tại vì chàng là cậu thí sinh muốn tìm bảng kết quả! Kẻ lạ mặt đi rất nhanh rồi dừng cũng rất nhanh, trước mặt chàng:

– Anh Đạo phải không?

– Vâng. Chính tôi.

Câu hỏi của một kẻ trên đối với người dưới, chàng hơi bực. Ngay cả một người trên cũng không nên hỏi như thế: “Xin lỗi, có phải anh là anh Đạo không?” Thế chứ. Dù sao tôi cũng. Mình cũng là gi? Mình không là gì cả. Hàng thần lơ láo…

Y mặc áo cộc tay màu ô liu (mầu của tập thể, của độc điệu, của một xã hội buồn) chân mang dép nhựa, túi áo giắt đến ba cây bút nguyên tử mầu khác nhau. Nhưng tại sao mình lại nhìn túi áo anh ta? Vì anh ta cao hơn mình chăng? (Cô bồ bảo chàng tình nhân: “anh hiểu tại sao anh chỉ nhìn nút cà vạt của ông ta không? Tại anh sợ ông ta; tại anh có mặc cảm tự ti trước ông ta. Anh kém thớ ông ta”… Những nhân vật ấy tên gì nhỉ? Hugo, Hoderer và gì gì nữa, quên rồi. Giờ thì đã xa lăng lắc. Từ một môi trường này bước sang một môi trường khác, tôi co rúm, tôi gãy gập, như cái que đặt trong chậu nước của thí nghiệm quang học sơ đẳng. Tôi túng quẩn như một nhân vật của Sartre đái ra quần vì sợ; còn tệ hơn hắn là không cười được đến chảy nước mắt.)

– Anh Đạo, sáng nay công tác đầu tiên của chúng ta là học tập về một số tài liệu. Có đại diện của trung ương về dự. Phải khẩn trương một tị.

Thuyết trình viên là Cao thế Long và Hoàng đình Chí. Mình đã có dự cảm ấy từ đầu, Đạo nghĩ. Không phải vì hắn là giáo sư triết (tuy xuất thân ngay khóa đầu đại học sư phạm triết Đà lạt, nhưng nói ẹ thấy mồ!) nhưng vì hắn đội mủ cối, dấu hiệu của sự chường mặt sau thời hoạt động kín. Lúc chàng được bộ chọn đi du học một năm ở Hoa-Kÿ là lúc cu cậu lồng lộn hơn hết. Sau, thấy hòa hoãn trở lại, nhưng loại người ấy sâu lắm, hắn không cho qua dễ dàng đâu. Cơ hội tính sổ là lúc này đây. Thằng kia thì còn tệ hơn. Chỉ mới năm thứ hai thứ ba gì đó bên Vạn Hạnh, làm một tờ báo, viết lếu láo thế nào mật vụ nó tóm cho vào tù. Ở đấy gặp một thị đồng chí móc nối rồi theo thị vào bưng sau khi ra tù. Giờ thì vượt vũ môn rồi nhé.

Hai người chia nhau điều khiển buổi học tập có chủ đề là “Bài trừ văn hóa, văn nghệ đồi trụy và phản động”. Sau phần học tổng quát là phần chia thành tổ để thảo luận. Tổ của Đạo do Chí hướng dẫn. Mọi người đều cố gắng theo dõi và góp ý rất đều. Chính chàng cũng cố gắng phát biểu vài lần để Chí khỏi chú ý. Dù vậy chàng vẫn thấy mắt Chí hiếm khi rời khỏi mình.Chàng nhột nhạt. Chí tỏ ra là một thuyết trình viên đầy nhiệt tình. Lúc hắn phẫn nộ nói về âm mưu thâm độc của Mỹ Thiệu, khi mỉa mai châm biếm đề cập đến thái độ giới trí thức Sài gòn, và có một lúc rõ ràng là mắt hắn có ngấn lệ khi tả cảnh tra tấn độc ác của lực lượng cảnh sát mật vụ. Đạo băn khoăn không biết đâu là ranh giới giữa sự thật và sân khấu, chàng đánh một dấu hỏi lên trang giấy ghi chép và tô đi tô lại dấu hỏi ấy cho đến lúc cảm thấy mắt Chí đưa về phía mình thì vội ngồi ngay ngắn lại và nhìn lên, thái độ y hệt thái độ của mấy đứa học trò lười nghịch hồi trước mỗi lần bắt gặp chàng nhìn chúng. Bổng dưng thay bậc đổi ngôi. Đạo chờ cho Chí quay nhìn nơi khác, chàng lật một trang giấy che cái dấu hỏi quá lộ liễu nọ.

Buổi chiều, mọi người tình cờ phát giác ra một khổ não mới: đúng vào lúc thuyết trình viên sắp chấm dứt phần bài học cuối ngày, xoa tay nhìn đám đông hỏi có ý kiến, đề nghị hoặc thắc mắc gì không thì một tên ngu xuẩn nào đấy đặt một câu hỏi (tất nhiên cũng ngu xuẩn nhưng lại rất có ích vì ít ra giúp cho mọi người chuẩn bị tinh thần để chịu đựng) rằng dường như thuyết trình viên có vẻ đi hơi chậm và hắn lo là sẽ không thảo luận xong trong vài ngày, lập tức Chí lấy vẻ nghiêm trang mà nhấn mạnh rằng thời gian không phải là vấn đề. Vấn đề, theo Chí, là mọi người, sau thời gian học tập có thấm nhuần tư tưởng cách mạng không. Thay vì là họ sắp được ra về, một cán bộ ngồi lầm lầm lì lì suốt ngày trong góc cuối lớp giờ bỗng bước lên bục, hậu quả của sự phát biểu lo lắng ngu xuẩn kia. Kẻ lầm lầm lì lì mở một nụ cười, nhắc lại lời Bác Hồ của anh ta khuyên, đại khái là phải học tập, học tập mãi để tiến bộ và để phục vụ nhân dân. Sau đó anh ta không thèm cười nữa mà đanh mặt lại để nhắc mọi người chú ý để hết tinh thần vào cuộc học tập đầu tiên đó, theo anh, là để đánh giá trình độ, ý thức và sự giác ngộ (một danh từ mượn của Phật giáo gợi nơi người nghe một mặc cảm tội lỗi) của tất cả. Anh ta nói dài lắm, lập đi lập lại nhiều lần đến độ Đạo tự nhủ giá mình có khả năng lập lại như anh ta hẳn học trò mình sẽ giỏi hơn nhiều lắm.

Họ ra về khi đèn đường đã bật sáng.

*

Bản năng tự vệ lộ rõ khi con người cảm thấy một đe dọa nào đó. Bình thường, trong sinh hoạt, con người dù ít dù nhiều đều muốn ghi dấu bản sắc, cá tính của mình. Việc đó, xã hội đôi khi cũng khuyến khích, nhưng trong ý nghĩa là muốn bạn nhận trách nhiệm hoặc bạn tôn trọng những cam kết, những ràng buộc phòng khi bạn có ý đồ muốn trốn tránh chối bỏ. Chẳng hạn chữ ký của bạn (đôi khi còn kèm theo vài giòng chữ do chính bạn viết ra theo một mô thức có sẵn) dưới một văn tự thiếu nợ hoặc trong biên bản khai cung ở ty công an… Ôi, mà nói chi những chuyện ấy nghe ghê thấy mẹ! Tôi muốn trở lại với khuynh hướng muốn ghi dấu ấn của mình trên con đường đi của cuộc đời của bất cứ ai trong chúng ta. Có thể bạn là kẻ khiêm tốn, kín đáo, bạn không ưa phô trương kiểu đó; nhưng bạn tin tôi đi, đa số đám nhân loại còn lại (trừ bạn) đều không nhiều thì ít có khuynh hướng đó. Này nhé, bạn ra Hòn Chồng mà xem. Hòn Chồng ở Nha trang, thì lấy thí dụ cho vui vậy thôi chứ ở đâu mà bạn không tìm thấy những sự việc tương tự. Một cô hoặc một cậu, hoặc cả cô lẫn cậu, một ngày đến Hòn Chồng tắm biển, móc hàu lên ăn với chút chanh chút muối là chuyện tầm thường quá dưới con mắt của bạn. Nhưng dưới con mắt đương sự thì chuyện đó không thể là chuyện tầm thường. Bằng chứng? Chàng cố trèo lên một chỗ cao nhất, khó khăn nhất, lấy mũi nhọn con dao khắc cho được trên đá tên chàng và tên nàng, làm như đó là đỉnh Hy mã lạp sơn và chàng là người thứ nhất đã mò lên đến đấy! Tùy theo tuổi tác, tùy địa vị xã hội, tùy trình độ kiến thức, mỗi người có một cách thể hiện riêng “chữ ký” của mình qua phục sức, qua ngôn ngữ, qua lối xử sự… Tóm lại đó là dấu ấn của cái Tôi (viết hoa) vì sợ rằng mai kia mốt nọ không còn ai biết đến …mình nữa!. Đối với tuổi trẻ nhu cầu ấy có vẻ khẩn thiết hơn và đôi lúc bị đẩy tới chỗ cực đoan. Chẳng hạn cách ăn mặc. Mốt lúc ấy là cái áo sơ mi chật, cái quần rộng. Chàng tuổi trẻ mặc áo bó sát người, chưa đủ, chàng làm cho nó sát hơn bằng cách chít hai cái “ben” hai bên hông và chọn loại hàng có tính co dãn. Đôi lúc người ta có cảm tưởng thân chàng là khúc bánh tét, là đòn chả mà bà nội trợ siết thẳng cánh với bốn năm vòng dây luộc. Quần chàng có tên là ống voi không phải chỉ có tính tượng trưng tương đối mà quả thật nếu đo đạc hẳn hoi thì có lẽ nó không xa mấy với bàn chân ông tượng. Giày của chàng gót cao bốn phân rưỡi, thô tháp như đôi giày trận nhà binh. Còn phía các cô? Khuynh hướng của chiếc quần hoàn toàn đồng tình với quần phái nam, nghĩa là dài và rộng. Tỷ lệ nghịch với quần, chiếc áo dài của nàng qua thời gian càng lúc càng ngắn và chỗ xẻ hai tà thì càng lúc càng lên cao. Đấy là cách phục sức. Còn bộ điệu? Cô cậu nào cũng nghễu nghến, cũng thậm thượt, cũng tà tà; còn làm ra vẻ tà tà nhiều hơn nếu biết rằng ai đó đang nhìn chúng. Có nên kết luận rằng dấu hiệu của tuổi trẻ ở một xã hội tự do gồm trong thái độ khiêu khích thách đố của họ? Họ khiêu, họ thách trong phục sức, trong ngôn ngữ, trong cách đối xử với cha mẹ, với người trên. Họ tin rằng những biểu hiện đó tạo cho họ cá tính, nhân cách, cái nhân cách của một thành viên xã hội mà càng ngày cá thể càng muốn bành trướng, càng muốn phủ nhận tập thể. Vai trò tập thể chìm khi vai trò cá nhân nổi. Điều nghịch lý là con người càng vùng vằng chừng nào thì xã hội càng khoan dung chừng nấy, khoan dung để chứng tỏ sự tôn trọng quyền sống của mỗi thành viên, sự chấp nhận không cò kè trả giá của những khác biệt nơi mỗi sản phẩm duy nhất do Thượng đế tạo ra đó.

Đã nhiều lần đứng trong văn phòng sau hồi chuông báo hiệu vào lớp, Đạo quan sát thái độ các học sinh đến trễ. Cái ung dung tự tại, thái độ bất cần của chúng làm chàng điên tiết. Chàng thử một vài biện pháp nhằm ngăn chận hành động đó, thí dụ ra thông cáo báo cho các học sinh nếu đến trễ quá mười lăm phút sẽ phải ở ngoài cổng trường vì lúc ấy bác cai trường đã được lệnh khóa cổng. Chẳng nhằm nhò gì! Chúng vẫn tiếp tục đi trễ và nếu không vào được thì chúng sang quán bi-da đối diện cổng trường, hút thuốc tán gẫu chờ giờ học sau. Cuối cùng chẳng lẽ chịu dằn vặt bởi chút khó chịu nhỏ mọn ấy trong khi chàng có hàng trăm hàng ngàn chì chiết lo âu lớn hơn, Đạo phải đổi giận làm lành. Làm lành nhưng trong thâm tâm vẫn hậm hực. Nhiều khi chàng kể lại cho vợ nghe rồi liên hệ đến tình trạng của cả một xã hội miền Nam buông tuồng lộn xộn vô kỷ luật và chép miệng kết luận: “Ngữ ấy thì tóm hết rồi mang thả dù ra ngoài Bến Hải là vừa” hoặc “Mai kia cộng sản nó đến thì tha hồ mà”…

Bây giờ thì họ đến thật. Chỉ vài ngày sau khi lá cờ nửa đỏ nửa xanh có ngôi sao vàng được cắm lên dinh Độc lập thì không ai còn thấy những hiện tượng ấy ngoài phố. Mọi sinh hoạt đều đặn nhịp nhàng như theo lệnh. Không thấy lòi xòi không thấy lỗi nhịp. Ai cũng muốn hòa tan vào đám đông, lẫn trong cái lúc nhúc để khỏi bị nhòm ngó. Dễ hiểu, vì đó là bản năng tự vệ. Khi sợ hãi, con người thấy cần được che chở bốn bề, nó sợ một mình vì một mình nó sẽ trở thành tấm bia, thành mục tiêu của sự quan sát, tìm tòi và cuối cùng (tất nhiên!) là bị phát giác. Những thằng học trò đầu bò đầu bướu ngày trước, trở lại trường với dáng điệu hiền ngoan bất ngờ. Mười tám hai mươi tuổi, lớn lên giữa trời tự do, xem sự ngang ngạnh xấc xược như phẩm cách, lý do gì khiến chúng khước từ đường lối xử sự đã chọn nếu không giải thích rằng con người rốt cục cũng chỉ là con thú với bản năng man dã giúp nó đánh mùi nguy hiểm mà không cần được chỉ dạy? Chú hươu non nhận mùi sư tử như mùi thần chết ngay lần đầu chưa đứng vững trên bốn chân. Đừng tưởng quần chúng nhẹ dạ ngây thơ. Ngày trước mạnh cho các chính trị gia, các nhân sĩ ưu thời mẫn thế lên tiếng cảnh giác trong mỗi cuộc tiếp xúc với đám đông, ta tưởng chừng người dân vẫn bất chấp vẫn tảng lờ. Sai, họ có nghe đấy, nhưng họ lõi hơn các chính khách nhiều. Nước chưa tới trôn thì chưa nhảy, có vậy thôi. Nhảy sớm cũng chẳng vớt vát được gì hơn.

Bây giờ chẳng ai bảo ai, mọi người đều ngoan ngoãn, kể cả Đạo. Chàng ngoan ngoãn một cách khác thường. Vốn là một kẻ trọng kỷ luật vì ảnh hưởng của giáo dục gia đình, vì có ý thức qua một số sở đắc văn hóa, từ đó nảy sinh tinh thần tự trọng, Đạo tránh mọi hành vi có thể khiến xúc phạm đến tha nhân đưa đến thái độ chống đối lại chàng dưới bất cứ hình thức nào. Lâu dần thái độ ấy biến chàng thành ù lì, mềm mỏng, và hơn thế nữa, hèn nhát. Nhóm giáo chức cũ gồm tất cả mọi người; nhóm giáo chức mới gồm …tân hiệu trưởng và Hoàng đình Chí. Riêng Cao thế Long là giáo chức cũ nhưng lại thuộc nhóm mới, thôi thì cho hắn về với nhóm mới cho đỡ tẻ. Tuy chỉ gồm nhiều lắm là ba người nhưng họ có quyền giải quyết mọi sự. Như vậy là đa số phục tùng thiểu số, ngược với nguyên tắc căn bản của tinh thần dân chủ! Cùng lúc với những cuộc học tập chính trị không bao giờ dứt, họ còn có những buổi họp chuyên môn chuẩn bị cho ngày khai trường; mọi quyết định tối hậu đều do nhóm thiểu số kia đưa ra. Và như vậy, mọi người đều bất mãn. Thái Phỉ bất mãn vì cô vừa bị cảnh cáo không nên mặc jean; trước nhất jean là một sản phẩm của đế quốc, tất nhiên, đồi trụy, đồi trụy ở chỗ không hở hang mà như hở hang vì dán sát vào đùi (mà Phỉ có đến ba bốn cái quần như vậy, nếu ném đi còn gì để mặc đi dạy ngoài mấy chiếc quần lụa mặc với áo dài?). Tước bất mãn vì mỗi ngày phải học thêm, ngoài giờ dạy, và học chính trị, và họp chuyên môn, hai giờ Nga ngữ (còn khó hơn cả latin, theo ý anh) để từng bước một, chuyển qua dạy môn này thay thế Anh văn. Lâm, giáo sư toán, bất mãn vì không tìm được nhà thuê gần trường để khỏi phải dùng Honda, chiếc Honda phải khai báo ở Ty Vật tư nhưng không được cấp phiếu mua xăng. Hóa, giáo sư văn chương, chúa lười, không bao giờ soạn bài mà chỉ nói theo cơn hứng, bất mãn vì phải viết bài tỉ mỉ và “trình” cho tân hiệu trưởng xem trước khi mang ra giảng dạy. Long (mà bất mãn ư?) đang băn khoăn không biết sẽ phải phụ trách môn gì khi môn triết học bị xóa bỏ trong chương trình lớp mười hai. Chỉ mình chàng là không bất mãn vì hai lý do: thứ nhất, nếu nói đến bất mãn thì Đạo có quá nhiều đến nổi không kể xiết; mà vì, chàng có dám phản đối đâu nên cứ tạm coi như không có; thứ hai là đang khi tìm cách tránh né những bất mãn tràn đầy ấy chàng bỗng trực nhớ đến lối phân tích rất tinh tế của A. Zinoviev rằng xã hội cộng sản là một xã hội chứa toàn những kẻ bất mãn đã chấp nhận chế độ vì lý do đơn giản họ là sản phẩm của chế độ; và một nhận xét khác của chính một cán bộ cộng sản: “xã hội chúng tôi là một khối đồng nhất trong khi mỗi người là một dị biệt”. Như vậy, rõ ràng lối xử sự của chàng là lối xử sự khôn ngoan hơn cả.

Có thể nào định mệnh của một cá nhân lại trùng hợp khít khao với định mệnh của một dân tộc? Chàng tưởng như nhìn thấy hai đường cong song song nhau trên biểu đồ của bảng thống kê, một của chính chàng và một của đám người chung quanh chàng, nếu không muốn nói là của 14 triệu người miền Nam. Hai đường cong đang xuống thấp như trên triền một con dốc đổ, chẳng những đổ dốc mà còn run rẫy li ti những cơn chấn động. Mỗi buổi sáng thưc dậy tưởng như nhìn thấy ngay tức khắc đám mây đen sà ngang cửa sổ. Sáng nay đám mây đen ấy là nét mặt nặng nề của Cẩm Đoài. Hai đứa xục rục cả đêm cộng thêm cơn ho khan của con bé út và những tiếng khóc khắc khoải của nó tưởng như mỗi lần ho là cuống họng nó bị xé rách toạc ra một đoạn. Chiều hôm qua chàng về nhà trễ không lý do chính đáng. Con bé thức giấc ngủ chiều không có bố mẹ bên cạnh, khóc vì đói sữa mẹ và vì cơ thể bệnh hoạn không yên. Nó khóc dữ dội và nôn mửa. Giữa lúc ấy mẹ nó về đến. Cẩm Đoài đau đớn vỗ về con, vạch vú cho con nhai tạm bầu sữa khô vì chính nàng cũng đang đói, chưa kịp làm cơm tối. Lúc Đạo vào nhà, chàng nhìn thấy nàng ngồi xổm, kẹp con giữa đùi để rảnh hai tay lặt rau. Nàng cúi mặt lau mắt vào đầu gối. Chàng xót xa cho nàng nhưng cùng một lúc nhận ra rằng Cẩm Đoài đang khoa đại tình trạng thất thế hẩm hiu bằng cách chùi nước mắt nơi ống quần để cảnh tượng thêm phần tiều tụy. Trong tinh thần tương liên chồng vợ nỗi đau của kẻ này sẽ làm vết nhức cho người kia. Nhưng chàng chẳng biết phải làm gì hơn là thủ thế chờ cuộc tấn công của vợ. Chàng hiểu trong những trường hợp như thế này không có cách vớt vát dù dịu ngọt đến đâu. Và tuy Cẩm Đoài chưa tỏ thái độ rõ ràng chàng đã tự nhủ là nàng bất công. Nàng bất công vì nàng không chịu tìm hiểu nỗi khó khăn của riêng chàng. Đã có tin là người ta sẽ điều chàng về Phan đình Phùng, một trường tư thục vừa bị, bị gì nhỉ, chàng băn khoăn giữa nhiều từ không chỉnh: tịch thu? sung công? hay trưng dụng? Chỉ là một trường trung học đệ nhất cấp với một lớp đệ tứ, hai đệ ngũ, ba đệ lục và ba đệ thất. Chính Lăng, người bạn chàng quen trong đám giáo sư Phan đình Phùng đã tung tin đó ngày hôm qua, và vì nhận ra là chàng quá quan tâm đến sự việc ấy nên hắn đã mời chàng về nhà nói chuyện chơi, nhân thể chia nhau chai ông Johnny đi bộ đã vơi quá nửa. Chuyện đó cũng được coi là một đám mây đen: chàng sợ phải làm hiệu trưởng, vì trường nhỏ thế này người ta dám để cho chàng chịu trách nhiệm lắm! Trong tình trạng hỗn quân hỗn quan như thế này ôm trách nhiệm là ôm họa. Vì tinh thần không ổn, chỉ cần chút rượu vào đủ làm chàng lao đao. Và càng lao đao thì chàng càng muốn uống thêm. Vì thế mà về nhà muộn. Vì thế mà không có lý do chính đáng để tự bào chữa. Và, vì thế (biết đâu được!) mà Cẩm Đoài càng có lý do để giận chàng; mũi nàng tinh, nàng đánh được mùi rượu ngay và sẽ cho rằng chàng bê tha rượu chè trong khi con đau vợ ốm. Nàng đâu biết rằng sáng nay, trước khi dự cuộc họp giáo giới toàn tỉnh, chàng đã chứng kiến một cảnh tượng xốn xang khác (khiến chàng có cảm giác nhột nhạt nửa như đau đớn nửa như chán nản như lúc nãy trông thấy nàng lau mắt vào đầu gối), cảnh tượng mọi người nhận phần gạo tháng, cộng với bột mì Liên Xô và đường cát Cuba. Trong văn phòng, đám người vây quanh, giữa là người cai trường, mặt mày mốc thếch vì bột trắng. Chàng nghe tiếng ông ta gần như thét: “Khoan đã, cho tôi ghi xong tên những người đã nhận phần…” Dạo này ông ta quyền uy hơn trước, chàng tự bảo, giai cấp tiền phong mà. Đến phiên Long, vừa gọi tên, ông ta vừa ném bị gạo 12 ký về phía anh ta, vừa trao bao bột mì và nửa ky-lô đường cát. Long lúng túng rồi ngã mũ cối ra đón lấy phần bột mì và đường cát. Thì ra công dụng của chiếc nón cối là như vậy. Hành động của kẻ sử dụng chiếc mũ hoặc chiếc nón đón nhận vật ném ra hoàn toàn là ấn tượng của sự hành khất. Chàng áy náy cho Long đến độ quay ngoắt ra, đi như chạy khiến người cai trường lên tiếng réo gọi: “Thầy hiệu trưởng, phần của thấyy đây, xin đến nhận để tôi còn dọn dẹp”. Tước hiểu ý, dành phần: “Phần thầy Đạo bác để đấy tôi, tôi mang về cho”. Khi đã ngồi yên trong cuộc họp, trí chàng vẫn mãi chạy theo hình ảnh Long nhận phần lương thực trong lòng chiếc nón cối. Chàng cũng nghĩ đến Thái Phỉ và không tưởng tượng được dáng điệu của nàng tôn nữ khi nhận lương tháng dưới hình thức ấy. Mãi băn khoăn về những khó chịu tuy vụn vặt nhưng choáng ngập cả trí não, Đạo không nhận ra mình đã vô tình chen vào ngồi giữa Lăng một bên và Thu một bên. Thu-cánh-bướm-chớp-dịu-dàng là một người con gái chàng làm quen trong dịp đám cưới một người bạn. Đêm đen, ánh đèn màu và chiếc áo dài nhung thẫm khiến Thu như cánh bướm. Nàng chớp chớp mắt mỗi lần nhìn về phía Đạo, do đó Đạo bèn đặt tên nàng theo cảm giác bắt chợp được lúc ấy. Hôm nay cũng vậy, khi chàng nhận ra vị thế mình ngồi thì cũng là lúc Thu chớp chớp mắt. Đạo nghiêng đầu sang chào nàng. Trước mặt mọi người là cuốn tập dùng để ghi chép. Đàng trước đàng sau đông nghẹt người. Trên bục, một thuyết trình viên đang thao thao bất tuyệt. Không ai thèm để ý đến họ, nhưng chàng vẫn giữ ý khi đáp lời Thu thì thào: “Nghe bảo anh sắp về trường tụi em?”. Chàng viết một chữ “có lẽ” trên trang vở và ra dấu bảo Thu cũng dùng cách trao đổi ấy. Không hoàn toàn hiểu được ý chàng, Thu nghiêng về phía Đạo, ngực đè lên cánh tay trần của chàng, nguệch ngoạc: “Chưa nhận được lệnh chính thức ư?” Đạo nhìn nàng lắc đầu thay câu trả lời và chỉ vào tập vở của nàng ra ý bảo nên viết lên trên vở của chính nàng thì tiện hơn. Bắt đầu từ đó họ làm cuộc bút đàm với cảm tưởng hai người trẻ tuổi lần đầu tình tự. Từ ngày lấy vợ đến nay đã bảy tám năm, chàng chưa bao giờ ngoại tình. Và chắc chắn là chàng sẽ không bao giờ ngoại tình. Nhưng lăm le toan tính ngoại tình thì vô số kể. Chàng giật nhẹ mình không phải vì khối ngực mềm mại đè lên tay nhưng vì chất hàng mát của chiếc áo nàng mặc. Tiết trời nóng, không khí của đám người nồng nực, thân thể chàng cũng hâm hấp mồ hôi, sao nàng lại tươi mát làm vậy? Chàng xích lại gần nàng hơn cho đến khi vai chàng chạm nhẹ vào vai nàng. Phải hiểu rằng sự lôi cuốn ấy không dính dáng gì đến ham muốn dục tình. Có lẽ là một phản ứng sinh lý, rõ hơn là một phản ứng có tác dụng điều chỉnh để thích ứng với môi trường mới tựa như khi đang từ nơi có quá nhiều ánh sáng bước vào chỗ tối ta nhấp nháy mắt, hay khi gặp lạnh ta rùn vai. Mà cũng có lẽ là một phản ứng vô thức có tính cách tâm lý: chàng đang tránh những đám mây đen…

Vì đó là đám mây đen thứ tư trong buổi sáng hôm nay. Chàng tân hiệu trưởng từ đâu bổng lù lù hiện đến, ghé tai chàng: “Bên công an gọi anh trình diện; lý do cho biết sau”. Lại cũng cái mững lý do cho biết sau, một thói quen hết sức Tào Tháo.

Đạo dắt chiếc xe đạp qua cổng, con đường từ cổng vào ngôi nhà chính còn xa lăng lắc. Chàng đi thêm một đoạn gặp chiếc rào cản. Trên chiếc rào cản có lủng lẳng tấm bảng ghi: “Cấm vượt qua ba-ri-e” (chép nguyên văn). Chàng phải đọc câu cảnh cáo ngắn ấy đến ba bốn lần mới hiểu. Cũng may là chàng có võ vẽ năm ba tiếng tây bồi! Làm thế nào để giải thích lối dùng ngoại ngữ lạ lùng và lố bịch như vậy trong khi hàng ngày chàng nghe những lời khuyến cáo tránh dùng những từ vay mượn. Tưởng tượng rằng bạn vào một buôn thượng ở Pleiku thay vì nhìn thấy nhà sàn nương rẫy người người ngậm tẩu và mang gùi thì bạn lại bắt gặp ngay một ông ngồi vắt chân chữ ngũ nhấm phó-mách và uống rượu vang, bạn phải ngỡ ngàng chứ! Vì ngỡ ngàng nên đâm ra chậm hiểu. Cuối cùng thì chàng cũng vỡ lẽ ra được, dựng xe đạp vào một góc và xăm xúi đi vào văn phòng ty công an. Đã có nhiều người ngồi chờ, một ông già, một bà sồn sồn, và hai cô gái. Những người lớn thì đăm chiêu nhưng hai cô gái thì không ngớt đùa giỡn. Chàng nhìn họ và thèm sự vô tư, dù trong lòng tự nhủ rằng “điếc không sợ sấm”. Chàng thầm đoán lý do mình bị gọi trình diện: một, chuyện du học Hoa-Kỳ; hai, có chân trong Việt-Nam quốc dân đảng; ba: di tản bằng Air America. Lạ, lúc nghe anh chàng tân hiệu trưởng báo tin, chàng bình tĩnh đứng lên ra đi, trên con đường từ trường đến đây chàng cũng chẳng băn khoăn gì nhiều, nhưng bây giờ trong thời gian chờ đợi càng lúc lo âu càng tăng. Cánh cửa bật mở, một ông trầm ngâm cúi đầu bước ra được tiễn bằng anh áo vàng mặt tươi như hoa khiến chàng khó đoán tình trạng. Nhưng chàng nhầm, anh áo vàng mặt tươi rói vì thấy hai cô bé nhí nhảnh: “Chờ anh có lâu không? Qua phòng này…” Anh kéo giật hai cô gái toan a vào căn phòng đầu tiên (chàng đoán là phòng thẩm vấn) và đưa họ vào căn thứ hai. Thì ra họ bồ bịch nhau, Đạo chợt hiểu, thảo nào mà cứ tươi như hoa. Bây giờ đến lượt bà sồn sồn cúi đầu (lại cúi đầu; hình như đó là dáng điệu bắt buộc phải có khi đến nơi này) bước vào. Chàng nhìn đồng hồ, đã gần mười một giờ; còn một ông kia nữa mới đến mình. Muốn bắt chuyện với ông kia để biết xem lý do gì người ta gọi ông đến nhưng chàng ngần ngừ: nỗi khổ đau nhiều khi rất riêng lẻ, khó thổ lộ. Như chàng vậy; thí dụ nếu ông ta hỏi chàng liệu chàng trả lời sao. Tất nhiên là chàng sẽ làm ra vẻ không có gì quan trọng… Chàng nhớ đến những cuốn sách, mẩu chuyện, những cuốn phim, những tin tức khi còn ở bên này bức màn sắt: Giờ thứ hăm lăm, Khu ung thư, Một ngày trong đời Ivan Denissovitch, Bác sĩ Jivago, Trại nuôi thú… Ở xã hội này người ta có thể mới múa hát phút trước nhưng phút sau đã trên đường ra pháp trường hoặc vào ngục tối, chẳng biết đâu được. Và ý tưởng chẳng biết đâu được đó làm Đạo lo âu. Chàng nhận ra miệng mình khô khốc vì cứ phải nuốt nước bọt liên hồi. Mười một giờ rưỡi đúng thì bà sồn sồn bước ra, vừa đi vừa cãi cọ: “Tôi phải làm đơn trình ủy ban thôi. Tại sao lại có chuyện tịch thu vô lý như vậy?” Tịch thu? Tài sản, nhà cửa, ruộng vườn; nhưng không thể tịch thu… tính mạng con người được. Như vậy bà vẫn còn phúc chán. Đến phiên ông già vào. Vào và ra liền tức khắc. Ông ta hân hoan ra mặt. Chưa kịp tìm hiểu tại sao ông ta hân hoan thì người nọ đã vẫy chàng vào. Nghiêm mặt vẫy chàng vào.

Bạn đã vào ty công an chưa? Nếu rồi thì tôi khỏi phải dạy bạn; nếu chưa, thì thế này: đừng có bộ mặt tươi như mấy cô gái chờ bồ bịch kia, chỉ tổ người ta nổi đoá mà vạch lá tìm sâu; nhưng cũng đừng mang bộ mặt quá đưa ma mà chúng nghi ngờ. Nhưng thôi, không còn thì giờ nói chuyện với bạn nữa. Tên nọ (ngồi ghế giữa) đã nhìn bạn trừng trừng. Bạn tự nhủ: “hãy tỉnh táo”. Bạn ngồi xuống ghế theo tay chỉ của hắn, ra vẻ ung dung nhưng vẫn không quá… mất dạy. –Anh Đỗ đình Đạo? -Thưa vâng. -Có người…(tay mở hồ sơ. Thì đoán vậy thôi: một tập giấy tờ có bao bên ngoài, có ghi vài chữ ngoằn ngoèo chẳng đọc được) tố cáo rằng… (đẩy tập hồ sơ trước mặt ra xa và loay hoay tìm một tập khác) anh chiếm đất bất hợp pháp ở số … (coi nào: lật liên tiếp nhiều trang giấy đánh máy có, viết tay có) 59, đường Lê Lợi… Chàng muốn reo lên, muốn nhảy cỡn, muốn múa may vì như thế thì không dính dáng gì đến chàng rồi: không du học Mỹ, không Việt-Nam quốc dân đảng, không Air America. Chàng cải chính. Phấn khởi cải chính, giọng như reo. Kẻ ngồi trước mặt ngỡ ngàng. Anh dạy học à? Thế thì không phải rồi. Ông Đạo này là …thợ mộc. Anh có chứng minh thư nhân dân không? Cho tôi xem.

Đạo ra khỏi ty công an lúc mười hai giờ trưa đúng. Còi hụ dài. Mọi người tất tả ra cửa cơ quan. Cũng giống như ta ngày xưa. Đột nhiên chàng hồ hỡi đến độ muốn tỏ rằng mình có thiện chí học tập, định quay về trường nhưng chợt nhớ rằng đã đúng ngọ chắc chẳng ai còn ngồi họp giờ này. Chàng đành quay về nhà. Đạp xe thong thả dù trời đứng bóng, nóng hừng hực. Bổng sực nhớ đến chất mát lạnh của hàng áo dài Thu mặc. Và cũng sực nhớ rằng chiều hôm qua, từ nhà Lăng trở về, chếnh choáng và bất cần, chàng ngâm to mấy câu thơ như thằng say rượu chính cống:

Cho tôi cạn nốt đêm trăng rằm
Rượu say tôi đốt đuốc tìm trăngThu

Đặng đình-Túy



Thơ Nguyên Sa (đến chữ thứ mười bốn, còn chữ thừa sau cùng là của Đạo)

bài đã đăng của Đặng Đình Túy


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)