Trang chính » Biên Khảo, Giới thiệu tác phẩm Email bài này

L’Art francais de la Guerre: Cuốn sách được trao giải văn chương Goncourt 2011

  

Lart-francais-de-la-Guerre

 

Thú thật là nhiều lần duyệt hàng sách tôi đã nhìn thấy nó nhưng nhìn tựa tôi cứ đinh ninh là cuốn sách khảo cứu về Thuật chiến tranh của Pháp (L’Art français de la Guerre) nên đã không những không đụng đến mà còn cười thầm trong bụng, tự nhủ : anh Tây mà đánh đấm ai, chỉ toàn bỏ chạy! Nói như vậy nhưng không phải chê. May thay còn có những kẻ bỏ chạy. Thế giới ngày nay không cần kẻ giết người, chỉ cần kẻ biết yêu con người.

Tác giả cuốn sách là Alexis Jenni, một ông giáo dạy sinh vật và chỉ viết văn lúc rảnh rỗi, nói theo kiểu bây giờ là nhà văn nghiệp dư. Một điểm đặc biệt khác: đây là tác phẩm đầu tay của ông. Thế mà được chọn. Ông tỏ ra khiêm tốn: nội việc được nhà xuất bản Gallimard nhận in đã là ngoài sức tưởng tượng lại được chọn trao giải Goncourt thì càng ngạc nhiên hơn.

 

alexis-jenni

Nhà văn Alexis Jenni

Nhưng chúng ta hãy bước ngay vào tác phẩm cho được việc. Kẻ xưng tôi trong truyện là một kẻ lười. Anh ta có công việc làm nhưng tìm mọi lý do để nằm nhà. Hôm ấy tức là hôm anh bắt đầu kể truyện là một ngày mùa đông, nhìn truyền hình anh ta thấy tuyết ngập thành phố Lyon, nơi mà các đồng nghiệp của anh nhất là những cấp trên của anh đều biết đó là quê của anh, nhờ vậy anh tìm được lý do để ở nhà, nại cớ là tuyết ngập xe cộ không di chuyển được. Anh gọi điện thoại đến sở xin phép nghỉ trong khi anh chỉ cách sở có ba trăm thước nhưng dối rằng mình ở cách tám trăm cây số, nơi quê Lyon. Sống lâu trong xã hội Pháp, bạn chỉ cần nghe một phác họa sơ sài về nhân vật, vài thói quen vài toan tính là bạn có thể xếp loại chính kiến của hắn được; và bắt đầu bằng chính kiến bạn cũng sẽ đoán ra thái độ hắn xuyên qua sinh hoạt thường ngày, phản ứng của hắn trước các vấn đề thuộc về thời sự từ tầm địa phương sang tầm quốc gia rồi tới cả tầm quốc tế. Từ một quan niệm hết sức đơn giản về ý thức đấu tranh giai cấp, phần nhiều những người gọi là tả khuynh ở Pháp coi sự lơ là trong công việc như phương cách chống đối; nhân vật xưng tôi trong cuốn truyện là một người như vậy. Được nghỉ một cách hợp pháp, anh ta mò đến nhà cô bồ, lên giường đắp chăn chung. Sau những hoạt động tự nhiên giữa vụ nam nữ gặp nhau, anh chui đầu khỏi chăn, nhìn màn ảnh truyền hình, đúng vào ngày mở đầu chiến tranh vùng vịnh giữa quân đội của Saddam Hussein và các lực lượng đồng minh tây phương. Nhân đấy anh bày tỏ một số ý nghĩ về chiến tranh, về tính vô nhân của phe tây phương, và về chính lực lượng vũ trang của Pháp. Bắt đầu từ chỗ này thì câu chuyện quay về quá khứ. Dễ hiểu, bởi người viết trẻ tuổi làm sao có thể biết rõ chuyện xưa nên đã giới thiệu một nhân vật khác mà ông ta làm quen trong những ngày đi bỏ quảng cáo mướn mỗi sáng sớm, sau đó vào quán café làm ly vang trắng cùng với những khách quen của quán, trong đó có một cựu quân nhân từng tham gia hai cuộc chiến tranh thuộc địa, Đông Dương và Algérie, vào cuối thập niên 50 và đầu 60, tên là Victorien Salagnon. Đối chiếu với hiện tại do kẻ xưng tôi kể, có quá khứ qua thuật sự của cựu chiến binh Salagnon. Bắt đầu từ những ngày cuối ở trường trung học năm 1944 và bởi ảnh hưởng của tư tưởng người bác, Salagnon ra bưng tham gia kháng chiến chống Đức. Cấu trúc của truyện được xây dựng xen kẽ bằng phần tự thuật về quá khứ của cựu chiến binh Salagnon tương giao với suy tưởng của kẻ xưng tôi qua hiện thực xã hội Pháp khoảng cuối thế kỷ XX, cụ thể là bắt đầu từ năm 1991 khi khởi sự cuộc chiến tranh vùng vịnh.

Thời điểm khởi đầu cuốn truyện có ý nghĩa như là cơ hội cho tác giả (kẻ xưng tôi) suy nghĩ về chiến tranh và cách người Pháp “xử lý” cuộc chiến. Victorien Salagnon còn trong tuổi niên thiếu khi Đức quốc xã chiếm Pháp. Năm 1944, Salagnon gia nhập hàng ngũ kháng chiến chống Đức, lúc thế cờ đã thay đổi, lực lượng Hitler yếu dần và quân đồng minh bắt đầu phản công chiếm lại các phần đất đã mất, trong đó có sự tham gia nhỏ của lực lượng kháng chiến Pháp. Dù với tinh thần đó, Salagnon không tỏ ra hồ hởi lắm. Anh ta luôn so sánh Pháp với Đức, chẳng hạn cây súng FM mỏng mảnh mà anh sử dụng với loại súng Đức ; chiếc xe tăng Pháp với chiếc Tigre của binh đoàn thiết kỵ Panzer. Chiến tranh kết thúc, anh ta trôi nổi sang Algérie, gặp lại Eurydice, cô nữ khán hộ con ông bác sĩ Kaloyannis người con gái anh yêu hồi mới vào bưng và cũng là kẻ săn sóc anh khi anh bị thương nhưng họ đã không kết thúc chuyện tình bằng hôn nhân. Sau đó anh sang Đông Dương, đúng ra chỉ ở Sài-gòn và Hà-nội, và đánh giặc trên miền thượng du bắc Việt. Sau Đông Dương thì đến Algérie. Xuyên qua ba cuộc chiến, anh đại úy Salagnon (cấp bậc cuối cùng của nhân vật trước khi giải ngũ) có cầm súng có bắn súng nhưng hêt sức miễn cưỡng, nhằm tự vệ nhiều hơn. Thái độ anh bị nhem nhọ từ quan điểm tác giả; chiếc áo của anh đã bị ngâm chung với chiếc áo màu thâm của tác giả nên nó chẳng còn ra màu gì nhưng cũng chẳng giữ được màu cũ.

Nhưng có lẽ tôi –kẻ đọc sách– phải bạo gan nói lên điều mình nhìn thấy. Trước nhất, phương diện văn chương, tức giá trị nghệ thuật của cuốn sách. Theo thiển ý, khó mà tách rời văn chương với tư tưởng, cho dù phần tư tưởng trong tác phẩm “cao” hay “thấp”–cao hay thấp theo cách nghĩ của tôi là nặng hay nhẹ, chiếm phần chủ đạo tác phẩm hay chỉ là những ý nghĩ riêng lẻ đi theo từng sinh hoạt của nhân vật trong sách. Anh lính Salagnon, khi trẻ và trong buổi đầu vào bưng tham gia kháng chiến còn có đôi khi hăng hái dù không nhiều. Người đọc sẽ lấy làm lạ cho hình tượng kẻ khoác chiến binh mà uể oải như anh ta. Tôi tin là tôi hiểu anh ta. Hơn ba mươi năm sống ở Pháp, tôi hiểu được phần nào thái độ chính trị của người dân Pháp, chung chung. Cái chung chung đó rất xa lạ, so với truyền thống những tác phẩm có dấu máu và tiếng nổ của súng đạn trong văn chương xứ này ngày trước, điển hình là Voyage au bout de la nuit của Céline hay nhiều cuốn của Lartéguy hay không khí chiến tranh Tây Ban Nha trong Malraux. Với Céline, ông ghê tởm chiến tranh, ghê tởm một cách tích cực, với Lartéguy, tùy hoàn cảnh, khi ủng hộ khi phản đối, nhưng dù sao cũng có sinh khí, kiểu như Phan Nhật Nam của chúng ta. Ý thức hệ cộng sản do đảng Cộng Sản Pháp nhập cảng từ Liên Xô đã có ảnh hưởng to lớn trên nhiều thế hệ Pháp mãi cho đến ngày nay. Tôi muốn nói rằng cái văn hóa mác xít ấy đã khiến tinh thần quốc gia nơi này bị nhòa nhạt. Là bởi đảng Cộng Sản Pháp đã đóng một vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Đức, từ chỗ hòa hợp theo lệnh Kremlin khi nơi này ký với Đức quốc xã hiệp ước bất tương xâm, rồi bỗng vùng lên khi hiệp ước bị phản bội. Người ta quên mất sự phản bội của người đảng viên cộng sản Pháp thời kỳ đầu cuộc chiến mà chỉ nhớ giai đoạn phản công mà, than ôi, lực lượng quân sự Pháp chẳng làm được gì lớn trong công cuộc giải phóng đất nước khỏi tay Đức quốc xã. Ấy thế nhưng ảnh hưởng của đảng rất lớn nhất là đối với giai cấp dưới đến nỗi thời kỳ ấy lá phiếu của thành phần thiên cộng đã lên đến 30% ; còn các giai cấp trên tuy họ sáng suốt hơn nhưng vì để lôi kéo quần chúng họ sử dụng ngôn ngữ mị dân, cái gọi là lưỡi gỗ (langue de bois) đến độ chính họ cũng lây bệnh. Kết quả là những người mang danh hiệu tả khuynh đã đánh mất hẳn ý thức dân tộc, họ rất hờ hững với quốc gia, chỉ nghĩ tới quyền lợi quốc tế, cái bóng ma thành trì xã hội chủ nghĩa ngày xưa. Chưa có đất nước nào mà lực lượng phòng thủ quốc gia bị người dân coi thường như vậy.

Hãy nghe Jenni viết những trang đầu khi ông nằm với người tình nhin lên màn ảnh theo dõi phút khởi đầu cuộc chiến vùng vịnh và mối liên hệ của người dân Pháp (đại diện là những kẻ “khuynh tả” như ông) với chính lực lượng vũ trang giữ nước của họ: “Quân đội Pháp, một đề tài bực mình. Ta không biết nghĩ sao về những kẻ đó, và nhất là không biết xử sao với họ. Họ làm rộn ta với những chiếc mũ nồi, với những truyền thống quân sự mà ta chẳng thèm biết đến và những trang bị đắt giá đã gặm đi một góc đồng tiền thu thuế. Quân đội Pháp câm nín, ngoan ngoãn vâng lệnh ông thống soái là anh chàng dân sự do dân bầu ra chẳng hiểu gì về họ, đã bao căng mọi việc và để cho họ tự do hành động theo ý họ. Ở Pháp, ta không biết nghĩ sao về những người lính ấy, thậm chí không dám sử dụng một sở hữu từ hình dung rằng họ là của chúng ta: ta làm ngơ họ, ta ngán họ, ta chế nhạo họ. Ta tự hỏi tại sao họ làm điều đó, cái nghề nghiệp không trong sạch quá gần gụi với máu, với cái chết; ta nghi ngờ những âm mưu, những tình cảm thiếu trong sạch, những hạn chế về tầm tri thức. Những chàng lính ấy, tốt hơn họ nên giang xa, sống với nhau trong những căn cứ đóng kín ở miền nam Pháp hay lòng vòng trên thế giới canh chừng những mảnh vụn của vương quốc, dạo chơi nơi hải ngoại như đã từng làm trước kia, mặc những bộ quân phục trắng lấp lánh vàng trên những chiếc tàu lớn sạch bóng dưới ánh mặt trời. Ta muốn họ ở xa, họ mất dạng; họ chẳng dính gì đến ta. Tốt hơn là họ mang bạo lực đi chỗ khác, trong những lãnh thổ xa lắc nơi những dân tộc ít tương đồng với ta những giống người chỉ mới hơi hơi là người” [i] Hiểu được như vậy người ta sẽ không lấy làm lạ lối đánh giặc của người Pháp, bất kẻ cuộc kháng chiến giữ nước hay chiến tranh xâm lược.

Một đất nước trải qua sáu mươi sáu năm không chiến tranh, nghe kể chuyện súng đạn là một đề tài mới mẻ, hấp dẫn chăng? Hay tại các ông hàn chấm giải Goncourt đã ngán ngẩm đọc chuyện tình? Có ít nhất năm ông đã bỏ phiếu cho cuốn sách. Tôi nghĩ đây là một bài tham luận hơn là cuốn tiểu thuyết. Tác giả viết thật tỉ mỉ, thật chi tiết nhưng không hồn. Ông cũng sưu tầm tài liệu một cách thận trọng. Ít ra với tư cách một người Việt-Nam đọc ông, tôi thấy có rất ít sơ xuất khi viết về chiến tranh Việt-Nam –như hồi ký chiến tranh, không phải tiểu thuyết. Có người đề nghị một khám phá: hậu quả của chiến tranh có ảnh hưởng đến bộ mặt xã hội Pháp hôm nay. Có đấy. Tác giả, mô tả hai cuộc chiến tranh xâm lược ở Đông Dương và Algérie dưới hai khía cạnh khác nhau. Đông Dương: cuộc đụng độ giữa lực lượng xâm lược mà về mặt trang bị có nhích hơn phe kháng chiến chút đỉnh nhưng không nhiều lắm. Vài thí dụ: quân trú phòng ở vùng xa thiếu đạn thiếu xăng chạy xe. Trong sách, thời hoạt động còn ở hình thức du kích chiến và chấm dứt trước Điện biên phủ. Chiến tranh Algérie thì được mô tả dưới bộ mặt khủng bố phá hoại, quấy rối trong thành phố. Nhược điểm được nhấn mạnh là không nhận diện được khuôn mặt kẻ thù. Để đáp trả, lực lượng Pháp dùng chiến thuật đàn áp, bao vây. Không được tác giả nói thẳng thừng nhưng người đọc có thể thấy rằng hậu quả của những năm sau cùng ở Algérie là thực trạng xã hội không lành mạnh ngày nay tại các vùng tập trung của người Bắc Phi di cư. Ở đây người đọc cũng thấy được thái độ của tác giả, cũng là thái độ của chính giới tả phái: bênh vực thành phần di cư nhưng không có giải pháp giải quyết tệ nạn xã hội do họ gây ra. Ngày nay không chỉ riêng nước Pháp mà hầu hết các quốc gia Tây Âu giàu có đều bị tràn ngập bởi làn sóng di cư của những quốc gia láng giềng, ngưòi Thổ nhĩ kỳ ở Đức, người Ấn độ và Pakistan ở Anh, người Bắc Phi (Algérie, Tunisie, Maroc…) ở Pháp …Và công luận dần dần nghiêng về chủ trương của phe hữu, thậm chí ngay tại các quốc gia vẫn được tiếng là công bình và tiến bộ về vấn đề nhân quyền như các nước bắc Âu: Đan Mach, Na Uy, Thụy Điển…

Có vài điều bất thường chung quanh cuốn sách:

1/ Sách bán chạy một cách …lặng lẽ; ngay trước khi tác giả được chọn trao giải. Người ta loan tin số sách đã bán ra là 56,000 cuốn trước khi nó được quàng lên bìa chiếc băng đỏ ghi “Giải Goncourt 2011”. Con số dự trù tái bản sau này là 400,000, một con số thông thường dành cho tác phẩm trúng (hai năm trước, cuốn sách của Jonathan Littell được in đến 600,000, sách còn dày hơn cuốn này nữa).
2/ Mặc dù vinh quang như vậy, chẳng thấy nhà phê bình nào nói đến nó một cách tỉ mỉ. Các tuần san có phần dành cho văn học như L’Express, Le Point chỉ phổ biến những đoạn tin ngắn. Trên Magazine Littéraire của tháng 11/2011 chưa thấy nói đến. Lire cũng chỉ nói đại khái.

3/ Đọc xong cuốn sách, đã xếp lại mà người đọc con ngẩn ngơ không hiểu nổi chủ định của người viết. Ông ta kể ra nhiều điều, đơn cử nhiều thực trạng, nhiều chứng cứ lịch sử nhưng nhằm mục đích gì, khó mà nắm được. Một mình Frédéric Beigbeder trên trang ký văn học hàng tuần của tờ Figaro đã thử nêu vấn nạn: liệu cách can thiệp của các cường quốc dân chủ hiện nay, dưới chiêu bài ủng hộ và tán thành của LHQ, vào chủ quyền của nhiều quốc gia, có phải là một hình thức thực dân mới?


[i] Nguyên văn : L’Armée en France est un sujet qui fâche. On ne sait pas quoi penser d ces types, et surtout pas quoi en faire. Ils nous encombrent avec leurs bérets, avec leurs traditions régimentaires dont on ne voudrait rien savoir, et leurs couteuses machines qui écornent les impôts. L’armée en France est muette, elle obéit ostensiblement au chef des armées, ce civil élu qui n’y connait rien, qui s’occupe de tout et la laisse faire ce qu’elle veut. En France on ne sait pas quoi penser des militaires, on n’ose même pas employer un possessif qui laisserait penser que ce sont les nôtres : on les ignore, on les craint, on les moque. On se demande pourquoi ils font ça, ce métier impur si proche du sang et de la mort ; on soupçonne des complots, des sentiments malsains, de grosse limites intellectuelles. Ces militaires on les préfère à l’écart, entre eux dans leurs bases fermées de la France du sud, ou alors à parcourir le monde pour surveiller les miettes de l’empire, à se promener outre-mer comme iles le faisaient avant, en costume blanc à dorure sur de gros bateaux très propre qui brillent au soleil. On préfère qu’ils soient loin, qu’ils soient invisibles ; qu’ils ne nous concernent pas. On préfère qu’ils laissent aller leur violence ailleurs, dans ces territoires éloignés peuplés des gens si peu semblables à nous que ce sont à peine des gens… (pages 12-13)

bài đã đăng của Đặng Đình Túy


No Comment »

2 Pingbacks »

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)