Trang chính » Câu chuyện Nghệ thuật, Nghệ Thuật, Phóng Sự, Tạo hình Email bài này

Nghệ sĩ gốc Việt góp mặt trong bộ sưu tập nghệ phẩm tại toà nhà Vanport, Portland, Oregon

♦ 1 bình luận ♦ 23.05.2022

Ngày của Mẹ năm nay, con gái không tặng hoa mà đưa mẹ đi thăm tác phẩm của mình trưng bầy thường trực trên bức tường phía nam của toà nhà Vanport vừa hoàn tất và mới khánh thành cuối năm ngoái, tại trung tâm Portland, Oregon, nơi cô định cư từ trên 10 năm qua.

Tác phẩm, với cái tựa thật dài, “We breathe & breathing is (an) a|synchronous music, every body needs the air” (tạm dịch: “Ta thở & thở là một đồng nhạc, ai cũng cần dưỡng khí”), là một bài thơ khắc trên bảng bằng thiếc mầu bạc, vừa bằng tiếng Anh và tiếng Việt. Các chữ có thân rỗng để buổi tối đèn rọi xuyên suốt từ phía sau khiến có thể đọc được chữ.

Tác phẩm “We breath & breathing is (an) a synchronous music every body needs the air” gắn trên tường phía nam của Vanport Buidling, Portland, OR. (Ảnh Trùng Dương, 5/2022)

Tác giả Dao Strom chụp trước tác phẩm của mình. (Ảnh Trùng Dương, 5/2022)

Chợt nhìn thấy các chữ Việt có dấu hẳn hoi khắc tỉ mỉ trên bảng thiếc mầu bạc gắn trên bức tường phía nam của Toà nhà Vanport cao bẩy tầng ngay giữa trung tâm thành phố Portland khiến tôi không khỏi cảm động.

Cảm động hơn nữa là việc con gái mình là tác giả của bài thơ bằng hai ngôn ngữ được khắc trên bảng thiếc được trưng bầy thường trực như một tác phẩm nghệ thuật công chúng (public art). Bạn đọc có thể nghe bài thơ bằng tiếng Anh do chính tác giả đọc, cùng bản dịch tiếng Việt do cô bạn đồng lứa Vi Khi Nao dịch và đọc tại đây, hay tại đây.

Bộ tác phẩm nghệ thuật Vanport 

Tác phẩm “Ta thở & thở là một bản đồng nhạc, ai cũng cần dưỡng khí” là một trong số 28 tác phẩm nghệ thuật công chúng/public art do Hội đồng Nghệ thuật Tiểu bang Oregon tuyển chọn và trưng bầy các nơi trong Tòa nhà Vanport, đặt theo tên của thị trấn Vanport, một thị trấn ra đời và cũng chóng vánh tan biến trong vỏn vẹn chưa tới một thập niên ở Oregon.

Thị trấn Vanport, tồn tại vỏn vẹn có sáu năm, từ 1942 tới 1948, nguyên thủy nằm trên bờ sông Columbia dọc theo biên giới với tiểu bang Washington, vốn là nơi tập trung lần đầu tiên đủ các sắc dân, da trắng lẫn da mầu, thuộc tiểu bang Oregon có tiếng trong quá khứ là kỳ thị da mầu, đặc biệt người da đen. Vào đầu thập niên 1940, hàng chục ngàn người từ tứ xứ tới đây làm việc trong các xưởng đóng tầu để cung ứng cho cuộc Thế Chiến thứ hai. Thị trấn Vanport được thiết lập vội vã tạm bợ để đáp ứng nhu cầu nhà cửa cho đám nhân công này và gia đình họ, nhưng dân da trắng ở riêng một khu khác với người da mầu. Tuy nhiên, con cái của họ theo học cùng lớp cùng trường. Nhiều đứa trẻ lớn lên không có ý niệm về sự khác biệt chủng tộc cũng do sự chung đụng này.

 
Trẻ em thuộc mọi chủng tộc cùng học chung lớp tại thị trấn Vanport, Oregon (1942-1948). Nhiều em lớn lên không có ý niệm về sự khác biệt chủng tộc. (Ảnh trích từ phim tài liệu “Vanport”, OPB)

Và đặc tính đa chủng đó chính là di sản của Vanport, thể hiện qua bộ sưu tập nghệ thuật của 28 nghệ sĩ thuộc đủ mọi sắc dân, hiện được trưng bầy thường trực tại Toà nhà Vanport, toạ lạc tại số 1810 SW 5th Ave Portland, OR 97201, trong khuôn viên Đại học Tiểu bang tại Portland (Portland State University).

“Tôi tin là các tác phẩm nghệ thuật có đối thoại với nhau,” bà Ella Ray, phối trí viên của bộ sưu tập nghệ thuật Vanport, viết trong bài giới thiệu bộ sưu tập này. “Gần đây tôi bắt đầu thắc mắc làm thế nào các đồ vật này, đặc biệt những món trưng bầy nơi công cộng, tồn tại giữa chúng nó với nhau trong khi chờ đợi thế giới [loài người] mở ra [và đến với nhau].”

Nằm trong khuôn khổ đồ án Percent for Art in Public Places Program của tiểu bang do Hội đồng Nghệ Thuật Oregon điều hành và đã thiết lập hơn 2,400 tác phẩm nghệ thuật dựng tại các nơi công cộng, bộ sưu tập nghệ thuật hiện đại cho toà nhà Vanport thực hiện “như một mời gọi người qua lại tham gia vào cuộc đối thoại với các tác phẩm,” bà Ray viết. Ngoài ra, việc chọn các tác phẩm của các nghệ sĩ đa chủng này còn là “một phản ảnh của các cộng đồng sinh sống tại Portland.”

Tiền sảnh tòa nhà Vanport, nơi trưng bầy một số trong 28 tác phẩm nghệ thuật trong bộ sưu tập nghệ phẩm Vanport. (Ảnh Trùng Dương, 5/2022)

Ý niệm nền tảng cho tác phẩm “We breathe”

Con gái cho biết bài thơ cô viết cho tác phẩm trưng bầy tại toà nhà Vanport diễn ra vào tháng Sáu năm 2020. Đó là thời gian xẩy ra nhiều xáo trộn, bất an, và lo âu tại Mỹ cũng như trên toàn thế giới vì đại dịch Covid-19, và các cuộc biểu tình của phong trào Black Lives Matter đối với sự tàn bạo của cảnh sát sau khi xẩy ra vụ giết hại George Floyd. Những cuộc biểu tình chống lại sự bất bình đẳng chủng tộc cũng đồng thời đã diễn ra tại các nơi tại Mỹ và trên thế giới chống lại chủ nghĩa thực dân, dẫn tới việc gỡ bỏ các tượng đài dựng lên nhằm tôn vinh các nhân vật hỗ trợ chế độ nô lệ hoặc làm giầu bằng việc mua bán nô lệ.

“Bài thơ là một suy ngẫm về sự phong phú và việc tập hợp và yếu tố không khí,” cô viết trong đề án nạp cho Oregon Art Commission. “Trong khi suy nghĩ làm thế nào mà các biến cố này lại đồng thời diễn ra, tôi bắt đầu thấy yếu tố dưỡng khí–sự hít thở: những rủi ro và quyền hít thở–giữ vai trò quyết định. Người ta có thể nói là trong các hệ thống của quốc gia chúng ta không có được sự hít thở tự do và hữu hiệu, rằng yếu tố quyết định là dưỡng khí đang bị tắc nghẽn, nhiễm độc, bị khước từ tới độ nguy hiểm. Dưỡng khí đồng thời cũng là yếu tố chính của sức khoẻ môi trường và sự bền vững. Bài thơ này [được trình bầy] như một tác phẩm nghệ thuật là để suy ngẫm về một sự hít thở hợp lưu, và để khơi dậy một giòng nhạc tuy không đồng bộ nhưng cùng hoà nhập.

“Chủ ý của tôi là viết bài thơ này từ thời điểm hiện tại lúc này, [với] ý thức về những bất bình đẳng và thảm hoạ của quá khứ, trong khi đề xuớng một câu hỏi hướng tới tương lai và làm sao ‘đọc’ [bài thơ] và sáng tạo nên tác phẩm; sự kiện [bài thơ] không có kết thúc nhất định là do cố tình như thế, với hy vọng là [bài thơ] mời mọc chúng ta suy ngẫm về một tương lai trong đó chúng ta cùng được hít thở dưỡng khí một cách lành mạnh hơn.”

Về bố cục như có vẻ rời rạc của những cụm chữ có khi lẫn lộn giữa tiếng Anh và Việt, tác giả “We breathe” cho biết là để người xem/đọc có thể tùy nghi sắp xếp lại và tạo nên những ý nghĩa và giải thích khác nhau tùy nghi. “Hy vọng của tôi là cách [trình bầy] đó gợi ý cho độc giả hay người xem về tính khả thể và phát hiện là ngôn ngữ–dù chỉ một giòng hay một cụm từ–có thể chuyên chở nhiều ý nghĩa có khi trái ngược nhau. […] Chủ ý là bài thơ trình bầy như một nghệ phẩm này là nhằm khuyến khích nhiều cách đọc, nghĩ và thấy khác nhau,” cô viết trong đề án.

Tại sao là những mẫu tự rỗng ruột, ban ngày nhìn vào là những lỗ đen đủ hình dạng của bộ mẫu tự và cả các dấu tiếng Việt; và tối đến khi đèn rọi xuyên qua những lỗ hổng đó thì cả chữ lẫn nghĩa như có được dưỡng khí làm bừng sống lại? Đó cũng chính là chủ điểm của tác phẩm “We breathe” vậy, tác giả giải thích.

Bên dưới là nguyên văn bài thơ, với bản dịch Việt ngữ xen kẽ của nhà văn cùng thế hệ với tác giả, Vi Khi Nao:

we breathe & breathing is (an) a|synchronous music, every
body needs the air

we breathe & breathing is
                         (an) a|synchronous music, yet every
            body needs the air

[we are] riven
tender              &
                       tender-
                                   riven

asked to know/ hear our roots—
              we dove
                          into the revolving
polyphonic
                                                {tender {timbre
                           {ether

my response is to sing
to the inevictable terror
shake the terrible terrific
          ] air

             harness the
ineluctable

                                      ) i fill the rift with river
                                      ) i feel the rift
                                                      with river

–

mình thở & sự thở là
                           (một) à| đồng nhạc, tuy nhiên
          ai cũng cần không khí

[mình] đinh tán
âu yếm                                            &
                                                       âu yếm-
                                                                       tán đinh

hỏi để biết / nghe nguồn gốc của mình
             mình nhảy vào
                                      xoay quanh
đa âm
                                                           {âu yếm {đà
                                 {hóa ê the

phản ứng của tôi là hát
cho đến nỗi kinh hoàng không thể tránh khỏi
rung chuyển sự khủng khiếp tuyệt vời
           ] không khí

                        khai thác sự
o tránh khỏi

 

                                                    ) tôi đắp rạn nứt với con sông
                                                    ) tôi cãm giác rạn nứt
                                                                         với con sông

–

we breathe and breathing is an a|synchronous music yet every body needs the air

                           mình thở & sự thở là à một|đồng nhạc tuy nhiên ai cũng cần không khí

yet the air needs a| music breathing and we synchronous breathe an every body (is)

                                       tuy nhiên không khí cần một| nhạc thở và mình đồng thở một mỗi người (là)

is every music a| body breathing needs

                           là mỗi nhạc một| thân hình                   sự thở cần

is every body a| synchronous and yet we

             là mỗi người một| đồng bộ và tuy nhiên mình

every air we music needs a| synchronous breathing body

                                      mỗi không khí mình nhạc cần là một| đồng cơ thể thở

we the air music body

                         mình không khí nhạc cơ thể

needs breathe breathing is

                                    cần thở sự thở là

yet the an &
                         tuy nhiên một các &

the air yet is every body a| breathing music and we breathe an synchronous

            không khí tuy nhiên là mỗi người một| nhạc thở và mình thở một đồng bộ

                       mỗi nhạc cần một| cơ thể đồng bộ

                                  every music needs a| body synchronous

            mỗi không khí cần một| nhạc thở

                                                every air needs a| breathing music

mình không khí nhạc cơ thể

                         we the air music body

cần thở sự thở là

             needs breathe breathing is

                         tuy nhiên một các &

                                    yet the an &

breathing is breathing is breathing is and
                       sự thở là sự thở là sự thở là và
breathing is breathing is breathing is and
              sự thở là sự thở là sự thở là và
breathing is breathing is breathing is and
sự thở là sự thở là sự thở là và

                                                           & và
                                                           & và
                                                           & và

] phản ứng của tôi là hát [
] my response is to sing [

 

~
Poem by Dao Strom
Vietnamese translation by Vi Khi Nao
(2021)

 

Ảnh bên lề

Trong khi lang thang xem các tác phẩm qua mấy tầng lầu toà nhà Vanport, tôi dừng lại bên một khung cửa kính nhìn xuống dẫy phố bên kia đường, bắt gặp hình ảnh bên duới. Nhớ tới câu trong bài giới thiệu bộ sưu tập nghệ phẩm Vanport “như một mời gọi người qua lại tham gia vào cuộc đối thoại với các tác phẩm,” nên đặt tên cho bức ảnh là “Đợi chờ”.

Đợi chờ (Ảnh Trùng Dương, 5/2022)

[TD, 5/2022]

Một số Web links đề cập tới trong bài:

Vanport Building
https://www.pcc.edu/locations/vanport/

Vanport Building Art Collection
https://www.pdx.edu/museum-of-art/vanport-building-art-collection

we breathe & breathing is (an) a|synchronous music, every body needs the air – Dao Strom
https://www.pdx.edu/museum-of-art/vanport-building-art-collection/we-breathe-and-breathing-synchronous-music-every-body-needs-air

https://www.youtube.com/watch?v=PWX3HFj9VEU

The story of Vanport
https://www.opb.org/television/programs/oregon-experience/article/vanport-2/

Oregon black exclusion laws
https://en.wikipedia.org/wiki/Oregon_black_exclusion_laws

Dao Strom
https://www.daostrom.com/

Vi Khi Nao
https://www.vikhinao.com/

Sự thật đằng sau việc tháo gỡ các tượng đài
https://damau.org/64935/su-that-dang-sau-viec-tho-go-cc-tuong-di

Why activists are vandalizing statues to colonialism
https://theconversation.com/why-activists-are-vandalizing-statues-to-colonialism-129750

 

bài đã đăng của Trùng Dương

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

1 Bình luận

  • Long Nguyen says:
    25/05/2022 at 11:09 pm

    Phiên dịch, vấn đề
    Translation, issue

    [mình] đinh tán là gì vậy ta?

    trích:

    [we are] riven
    tender &
    tender-
    riven

    [mình] đinh tán
    âu yếm &
    âu yếm-
    tán đinh

    Ý kiến:

    Chữ ‘riven’ (adj) split apart chia cắt. Còn, đinh tán là cây đinh sắt. Có lẽ dịch giả đã nhầm với chữ ‘rivet’ (n) a headed pin or bolt of metal là cây đinh tán. It’s so funny in Vietnamese language and so confusing. It need to be fixed, doesn’t it?

    Trả lời »
@2006-2025 damau.org ♦ Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)