Trang chính » Biên Khảo, Nghiên Cứu, Nhận Định Email bài này

‘The Monuments Men’: Chuyện những chiến sĩ bảo tồn di sản văn hoá, nghệ thuật của Âu Châu trong Đệ nhị Thế chiến

 

 

Li gii thiu: Ngày 2 tháng 9, 2022 va qua nht báo The New York Times loan tin các điu tra viên ca văn phòng Lut sư thành ph New York đã tch thu 27 c vt tr giá 13 triu M kim t vin bo tàng Metropolitan Museum of Arts vì nhng ngh phm c La Mã, Hy Lp và Ai Cp này đã b thung. Các c vt này, gm 21 vt thuc Ý và sáu thuc Ai Cp, s đưc trao tr cho chính quyn ca hai quc gia này trong mt bui l s din ra vào tun ti. Các biến c này là kết qu ca n lc ca các cơ quan công lc nhm đy mnh cuc hi hương các c vt b tht thoát, phn ln t sau Đ nh Thế chiến vào lúc vô cùng hn lon nhiu nhương. Nhng c vt tiếp thu t vin bo tàng New York hoc do vin mua hoc đưc tng, và mc dù đã đưc nghiên cu kng v ngun gc ca chúng, đôi khi cũng không tránh khi có sơ sut. Khó mà biết chúng có nm trong hàng ngàn ngh phm vn còn tht thoát trong và c sau thi đ nh Thế chiến.

Bn tin trên t NYT làm gi nh ti hot đng ca mt đơn v rt nh, mà trang b duy nht là kiến thc v kiến trúc và ngh thut, trong quân lc Đng Minh. Trên 300 nhân s trong đơn v mang tên là Monuments, Fine Arts, and Archives Section, viết tt là MFAA, đã làm vic không ngng ngh đ bo tn các công trình kiến trúc và ngh thut ca Âu Châu c trong lúc chiến s đang din ra và tiếp tc nhiu năm sau khi chiến cuc đã chm dt. Nhóm này có tên nôm na là The Monuments Men (Nhng ngưi lo cu vãn tung đài).

Vì còn vô s ngh phm tht thoát, k c nhiu b sưu tm ngh thut và đ gia bo ca ngưi gc Do Thái b lùa đi tri tp trung, do Đc Quc Xã tch thu hay các cá nhân đánh cp làm ca riêng, vn còn lưu lc nhiu nơi, k c ti các vin bo tng do vô tình tiếp thu đưc, hoc nhn lưu tr giùm trong lúc ch kh ch hay hu du ca h xin nhn, nên t trên 10 năm nay công trình truy tìm các ngh phm hin li đưc tiếp tc qua s tiếp tay ca mt cơ quan tư nhân vô v li, The Monuments Men and Women Foundation, do Robert M. Edsel thiết lp. Ông Edsel là tác gi ca nhiu cun sách v đ tài này, trong đó có hai cun “The Monuments Men” (2009) và “Saving Italy” (2013). Đo din kiêm din viên George Clooney cũng đã dng thành phim cùng ta “Monuments Men”, da vào các thông tin ca tác gi Edsel, nhưng li tiu thuyết hoá, thay đi c tên các nhân vt có tht. Tuy nhiên, các dàn dng ca phim khá công phu, nht là cnh tu vin Milan nơi cha bc tranh tưng lng danh “The Last Supper” ca danh ho Leonardo da Vinci.

Bài bên dưi tôi viết các đây tám năm, có hiu đính li chút đnh. Mi bn đc cùng theo dõi.

 

 

Nhiều người đã du lịch Âu Châu và thăm các bảo tàng viện nơi này, đặc biệt tại Pháp và Ý, và đã từng ngây ngất trước những tác phẩm nghệ thuật và kiến trúc cổ. Tuy nhiên, ít người—trong đó có tôi trước khi có dịp xem phim “The Rape of Europa” (*) và sau đó đã tìm đọc thêm—biết đến công lao của một đơn vị rất nhỏ, khoảng vài ba trăm người, trong quân đội Đồng Minh, đã giúp bảo vệ và trùng tu di sản kiến trúc và nghệ thuật của Âu châu vào thời Đệ nhị Thế chiến cho chúng ta có dịp thưởng thức những công trình văn hoá nghệ thuật tuyệt vời của nhân loại. Không những thế, nhóm vài trăm người này còn tiếp tục công tác nhiều năm sau khi chiến tranh kết thúc để truy tìm và hoàn trả lại chủ nhân nhiều tác phẩm nghệ thuật cũng như bảo vật gia đình của họ đã bị quân Đức Quốc Xã cướp bóc trong thời kỳ chiếm đóng. Có ít ra hai thành viên của đạo quân độc đáo này đã bị tử trận trong lúc thi hành phận sự.

Đầu tháng 2 [2014] vừa qua các rạp chiếu bóng tại Mỹ đã trình chiếu cuốn phim mang tựa đề “The Monuments Men”, do tài tử George Clooney viết, đạo diễn và đồng thời thủ một trong các vai chính, với sự góp mặt của một số diễn viên tên tuổi như Matt Damon, Bill Murray, John Goodman, và Cate Blanchett. Phim dài 2 tiếng, dựa vào cuốn sách cùng tên của Robert M. Edsel. Đây là lần đầu tiên một cuốn phim được thực hiện kể lại công việc rất thầm lặng của đạo quân độc đáo này của quân đội Đồng Minh, có tên là Monuments, Fine Arts, and Archives Section, viết tắt là MFAA, được những người địa phương đã từng tiếp xúc với họ gọi tắt một cách trìu mến là “Monuments Men”. Thực ra trong quá khứ vào năm 1964 cũng có một phim khai thác đề tài tương tự nhưng thu hẹp hơn, về một đoàn xe lửa của Đức Quốc Xã chở toàn đồ nghệ thuật cướp được của các viện bảo tàng và tư gia ở Pháp, “The Train”, do Burt Lancaster, Paul Scofield và Jeanne Moreau đóng. Tuy nhiên phim này không bao gồm toàn chiến dịch bảo toàn di sản văn hoá và nghệ thuật của đạo quân MFAA như trong “The Monuments Men”.

Tôi chưa có dịp xem phim của Clooney, song có đọc vài bài điểm phim, và hai cuốn sách của Edsel, “The Monuments Men” và “Saving Italy” (**). Không rõ vì lý do gì mà đạo diễn-tài tử-nhà viết truyện phim Clooney đổi tên các nhân vật thật mà ông dựa vào đó để xây dựng thành nhân vật phim truyện, một điều khiến người đã đọc sách của Edsel hơi thất vọng, nếu không nói là cảm thấy lộn xộn. Có thể là Clooney muốn được rộng tay phóng tác và xây dựng nhân vật cho phù hợp với nhu cầu của một phim truyện nhắm vào một thành phần khán giả có tính cách quần chúng hơn, không vậy làm sao thu lại cho đủ vốn đã bỏ ra cho một phim đòi hỏi dàn dựng nhiều cảnh đổ nát của thời Đệ nhị Thế chiến. Dầu sao đấy chỉ là một chi tiết nhỏ. Bài viết dưới đây dựa vào sách của Edsel hơn là phim.

 

Ti sao Monuments Men và gic mng ngh thut ca Hitler

Khi cuộc đại chiến thế giới thứ hai đang diễn ra với những phá hoại khủng khiếp, và trước khi Hoa Kỳ nhẩy vào vòng chiến sau vụ Nhật tấn công Pearl Harbor ngày 7 tháng 12, 1942, các chuyên viên bảo tàng viện tại Mỹ đã thường xuyên trao đổi với các đồng nghiệp của họ bên Âu châu với niềm lo ngại về những tác phẩm nghệ thuật, kiến trúc cổ kính bị hư hại hoặc tàn phá bởi chiến tranh. Song điều quan ngại nhất của họ là việc quân Đức Quốc Xã đã, một cách có hệ thống và dưới lệnh của Adolf Hitler, tịch thu những danh họa, điêu khắc và cổ vật tại các bảo tàng viện, nhà thờ, tu viện và cả tư gia tại những quốc gia họ chiếm đóng rồi chở đầy từng chuyến xe hoả đem đi cất giấu, với hy vọng trong tương lai trưng bầy trong viện bảo tàng do chính Hitler vẽ. Hitler còn thành lập nguyên một bộ phận, The Reichsleiter Rosenberg Institute for the Occupied Territories, viết tắt từ tên Đức là ERR, để quản lý việc này. Điểm tập trung các đồ ăn cướp được là Bảo tàng viện Jeu de Paume, kế cận Le Louvre, tại Paris. Tại đây giới lãnh đạo Nazis phân phối, đóng thùng và gửi đi cất đâu đó trên những chuyến xe lửa khởi hành từ Paris.

Khi còn trẻ, giấc mơ của Hilter là trở thành hoạ sĩ. Giấc mơ ấy tan vỡ khi ông bị đánh trượt trong một kỳ thi tuyển vào trường mỹ thuật ở Vienna. Nhưng cũng chính nó là một trong những động lực khiến ông khi thống lĩnh được Âu châu đã ra lệnh tịch thu những văn nghệ phẩm tại những quốc gia bị xâm chiếm mang cất để dùng cho bảo tàng viện của ông sau này tại thành phố Linz, nơi ông sinh ra ở Austria, quốc gia đã làm ông thất vọng khi bị đánh rớt kỳ thi tuyển dạo nào. Siêu viện bảo tàng này đã được Hitler đặt tên là Fuhrermuseum, do giáo sư – kiến trúc sư Hermann Giesler vẽ kiểu theo ý của Hitler.

Do Tổng thống F.D. Roosevelt thành lập vào ngày 23 tháng 6 năm 1943 và sự hỗ trợ của Tướng Dwight D. Eisenhower, đạo quân MFAA gồm trước sau khoảng 345 thành viên tình nguyện, với một số là phụ nữ phần lớn làm việc ở hậu trường, đến từ 13 quốc gia. Nhiều người trong số đó là giám đốc và chuyên viên bảo tàng viện, giáo sư lịch sử mỹ thuật, họa sĩ, kiến trúc sư, và nhà giáo dục. Nhiệm vụ của họ là bảo vệ hoặc giảm thiểu sự hư hại của các đền đài và bảo vật văn hóa do sự tàn phá của chiến tranh, cũng như truy lùng các nghệ phẩm và bảo vật bị quân Đức Quốc Xã ăn cướp mang đi giấu, để trao trả lại cho chủ nhân hoặc thừa kế của họ nếu họ đã chết.

Có thể nói là từ cổ chí kim chưa hề có một đơn vị quân đội nào được trao cho trách nhiệm bảo vệ các di sản văn hoá trong chiến tranh, như đơn vị MFAA này, nói lên quan tâm đầy tính nhân bản văn hoá của giới lãnh đạo, đặc biệt của Tổng thống Hoa Kỳ Roosevelt là người khởi xuớng, trong cuộc đại chiến thứ hai này.

 

Monuments Men là ai?

Một trong những nhân vật lãnh đạo của Monuments Men là George Stout (nhân vật Frank Stokes trong phim, do Clooney đóng). Ông Stout sinh quán tại tiểu bang Iowa, 47 tuổi khi khởi sự làm việc với MFAA. Là một chuyên viên bảo toàn và trùng tu nghệ thuật khi nghề này còn trong bóng tối ít người biết tới, Stout là một trong những người đầu tiên ở Mỹ quan tâm tới sự đe dọa của Đức Quốc Xã đối với di sản văn hoá của Âu Châu và đã thúc đẩy cộng đồng bảo tàng viện và quân đội tới chỗ thiết lập một bộ phận bảo toàn di sản này. Là một cựu quân nhân của Đệ nhất Thế chiến và mặc dù ở tuổi ông lúc ấy được miễn dịch, nhưng vì mối quan tâm tới các di sản văn hoá nghệ thuật vô giá của Âu châu, ông tình nguyện tái nhập ngũ với cấp bậc trung úy để đem chuyên môn của mình tham gia vào sứ mệnh cao quý của MFAA, bỏ lại vợ là Maggie và một đứa con trai còn nhỏ. Con trai lớn của ông lúc ấy đang phục vụ trong ngành Hải quân Hoa Kỳ.

Ngoài Trung úy George Stout, còn có những thành viên quan trọng khác trong đơn vị MFAA, như Thiếu tá Ronald Edmund Balfour của quân lực Canada, nguyên là một giáo sư chuyên về lịch sử mỹ thuật, 40 tuổi khi tham gia MFAA, là một trong hai Monuments Men bị tử trận. Binh nhì Harry Ettlinger, thuộc Sư đòan 7 Bộ Binh Hoa Kỳ, 18 tuổi, một người Đức gốc Do Thái đã chạy thoát khỏi Đức năm 1938, bị động viên sau khi hoàn tất trung học năm 1944, và được biệt phái sang công tác với MFAA năm 1945. Ettlinger đã giúp đắc lực các Monuments Men nhờ khả năng tiếng Đức của mình. Đại úy Walker Hancock, Sư đoàn 1 Bộ Binh Hoa Kỳ, 43 tuổi, thuộc tiểu bang Missouri, một điêu khắc gia tên tuổi đã từng đọat giải sáng giá Prix de Rome. Đại úy Walter “Hutch” Huchthausen, Sư đoàn 9 Bộ Binh Hoa Kỳ, 40 tuổi, đến từ tiểu bang Oklahoma, một kiến trúc sư và giáo sư tại Đại học Minnesota, đóng tại thành phố Aachen, Germany. Huchthausen lãnh trách nhiệm vùng tây bắc nước Đức. Cũng tại vùng này, ông bị tử thương trong khi thi hành nghĩa vụ vào ngày 4 tháng 4 năm 1945. Binh nhất Lincoln Kirstein, Sư đòan 3 Bộ Binh, 37 tuổi, một người yêu mỹ thuật và là sáng lập viên nổi tiếng của đoàn vũ ballet của thành phố New York, nhưng ông quyết định nhập ngũ và trở thành người cấp bực thấp nhất trong MFAA, song lại là phụ tá đắc lực của Đại uý Robert Posey. Đại úy Robert Posey, Sư đoàn 3 Bộ Binh, 40 tuổi, thuộc tiểu bang Alabama, tốt nghiệp kiến trúc nhờ học bổng của Reserve Officer’s Training Corps (ROTC). Thiếu úy James J. Rorimer, Sư đòan 7 Bộ Binh, 39 tuổi, thuộc tiểu bang Ohio, chuyên viên về nghệ thuật trung cổ, người mà sau chiến tranh đã trở thành curator của Viện Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York.

Được biệt phái tới công tác ở Paris, Monuments Man Thiếu úy Rorimer (trong phim là nhân vật James Granger do Matt Damon đóng) với niềm yêu thích tất cả những gì thuộc về Pháp, do đấy đã gây được cảm tình và tín cậy của bà Rose Valland (trong phim là nhân vật Claire Simone, do Cate Blanchett đóng), quản lý tạm thời của Viện Bảo tàng Jeu de Paume, Paris. Viện bảo tàng này là nơi được Đức Quốc Xã chọn làm điểm tập trung các đồ cướp được ở khắp nơi trước khi chúng được chọn lọc, phân phối, đóng thùng và chở đi bằng tàu hoả đến những nơi cất giấu ở khắp nơi tại Âu châu. Tại Jeu de Paume, giả vờ không biết tiếng Đức, bà Valland, đồng thời cũng bí mật làm việc cho kháng chiến quân Pháp, đã nghe lóng và ghi lại, trong suốt bốn năm chiếm đóng của Đức, những trao đổi giữa các sĩ quan Đức về những tranh tượng bị quân Đức mang đi cất giấu ở những đâu. Nhờ những ghi chú này của Valland mà Rorimer đi truy tìm lấy lại được nhiều tác phẩm nghệ thuật bị Đức Quốc Xã cướp. (***) Cùng phối hợp với bà Valland còn có ông Jacques Jaujard, tổng giám đốc của các Viện Bảo tàng tại Pháp, 49 tuổi, xếp của Valland. Ông Jaujard có trách nhiệm về sự an toàn của các bộ sưu tầm mỹ thuật quốc gia.

Tất nhiên còn nhiều nhân vật khác phục vụ với MFAA, thúc đẩy bởi mối quan tâm đến số phận của các tác phẩm nghệ thuật trong thời chiến. Các thành viên của MFAA thường làm việc trong đơn độc. Số người hoạt động trực tiếp nơi chiến tuyến có lẽ chỉ đếm được trên 10 đầu ngón tay. Chỉ một nhúm người lúc đầu chia nhau ra làm việc ở mỗi vùng đã được quân Đồng Minh giải phóng, nhiều khi không biết mặt nhau mà chỉ biết tên nhau qua những bản báo cáo. Họ không có cả một cái xe riêng, mà phải đón xe của các đơn vị tác chiến để đi quá giang tới những nơi cần tới. Và tất nhiên là không mang vũ khí, có lẽ trừ một khẩu súng lục tùy thân. Tuy nhiên, họ được dân địa phương quý mến khi biết họ tới để ước định tổn thất của những đền đài, nhà thờ, tranh tượng, đồng thời là huấn luyện người địa phương cách bảo toàn cấp thời để tránh hư hại trở nên trầm trọng thêm trước khi có thể tái thiết hoặc trùng tu.

 

Cuộc truy tìm và phục hồi các văn nghệ phẩm bị cướp

Đặc biệt hơn cả là khi các Monuments Men này đi truy tìm và hoàn trả những di sản văn hoá hay tôn giáo vô giá của một làng hay thành phố nào đó vừa được quân Đồng Minh giải phóng. Danh xưng Monuments Men là tên gọi người địa phương đã ưu ái đặt cho họ vậy. Có thể nói đây là một chiến dịch giao tế (public relations) rất thành công của quân lực Đồng Minh, mặc dù những người khởi xướng và thi hành công tác này hoàn toàn do lòng yêu quý các tác phẩm nghệ thuật, kể cả những đền đài và di sản văn hoá của Đức quốc, và thiết tha muốn bảo toàn di sản của nhân loại này cho các thế hệ sau.

Mặc dù chiến tranh chấm dứt ở Âu châu từ giữa năm 1944, nhưng MFAA tiếp tục hoạt động cho tới năm 1951. Tổng kết, theo tác giả Edsel, lực lượng Đồng Minh khám phá ra hơn một ngàn nơi cất giấu văn nghệ phẩm và cổ vật chỉ riêng ở miền nam nước Đức, chứa hàng triệu tác phẩm nghệ thuật và văn hoá, gồm cả chuông nhà thờ, kính mầu (stained glass), các đồ tế tự, hồ sơ của các thành phố, bản thảo, sách vở, thư viện, rượu, vàng, kim cương, và cả nhiều bộ sưu tập côn trùng. Nguyên việc đóng thùng, chuyên chở, làm bảng liệt kê mục lục, sao chụp, làm văn khố, và trả những đồ bị cướp này về cho quốc gia nguyên quán để các chính phủ này trao trả lại cho các cá nhân sở hữu chủ cũng nằm trong trách nhiệm của MFAA. Các công việc này đòi hỏi thêm sáu năm nữa mới coi như kết thúc.

Mặc dù những nỗ lực của các thành viên trong MFAA, hàng trăm ngàn tác phẩm, tài liệu, sách vở vẫn chưa được khôi phục. Nổi tiếng nhất là bức “Chân dung của một Thiếu niên” của danh hoạ Raphael, đánh cắp từ Viện Bảo tàng Czartoryski ở Cracow, Poland, nghe nói còn hiện hữu nhưng không ai biết ở đâu, ai giữ. Hàng chục ngàn tác phẩm bị thiêu hủy, trong đó có bộ sưu tập của chùm SS Heinrich Himmler đã bị đốt trước khi quân Anh tới kịp.

Hiện [lúc bài này đuợc soạn] có cả ngàn bức tranh và các tác phẩm nghệ thuật khác không có ai tới nhận, có thể vì chủ nhân đã bị giết hại trong các lò hoả thiêu của quân đội của Hitler, không còn thừa kế hoặc thừa kế không hay biết gì về những tác phẩm này. Nhiều tác phẩm vô thừa nhận này hiện trưng tại các viện Bảo tàng danh tiếng như Metropolitan Museum of Art ở New York, Le Louvre tại Paris, Art of Institute of Chicago, chưa kể tại các bảo tàng viện ở Nga. Viện bảo tàng nghệ thuật tại San Diego và Los Angeles đã đưa lên Internet danh sách những tác phẩm nghệ thuật hiện lưu trữ tại viện bảo tàng của họ để mọi người xem và quyết định tác phẩm nào là thuộc loại bị đánh cắp bởi quân Đức Quốc Xã.

Cuốn “The Monuments Man” ra đời năm 2009, tuy là sách bán chạy nhất trên danh sách của tờ New York Times, nhưng có lẽ chỉ được biết tới trong một số không nhiều những người còn bỏ thì giờ ra đọc một cuốn sách dầy trên 450 trang. Hy vọng cuốn phim của đạo diễn Clooney sẽ lôi cuốn nhiều người xem hơn để biết tới công trình của các thành viên cả nam lẫn nữ trong đơn vị quân đội độc đáo MFAA này của phe Đồng Minh, để khi thăm viếng lại những công trình kiến trúc nghệ thuật ở Âu Châu ta sẽ có thể thưởng ngoạn chúng hơn nữa với lòng biết ơn các chiến sĩ nghệ thuật. [TD, 02/2014, 09/2022]

 

Chú thích:

(*) “The Rape of Europa”, một phim tài liệu dựa vào cuốn sách cùng tên của Lynn H. Nicholas, kể lại về việc đánh cướp một cách có hệ thống của quân đội Đức Quốc Xã (Nazi) theo lệnh của Hitler. Phim do Richard Berge, Nicole Newnham và Bonni Cohen thực hiện vào năm 2006. Đòan quay phim đưa khán giả qua bẩy nước Âu châu nạn nhân của chiến dịch cướp bóc nghệ phẩm kéo dài suốt 12 năm có một không hai trong lích sử. Để chống lại nạn cướp bóc này của quân Đức Quốc Xã, các sử gia nghệ thuật và chuyên viên bảo tàng viện từ Mỹ qua Âu chấu đã tổ chức một chiến dịch khác thường để vãn hồi hàng triệu những nghệ phẩm bị cướp để hoàn lại cho chủ nhân. Phim dài 117 phút, do Joan Allen tường thuật, hiện có thể xem trên Netflix, hoặc mua trên Amazon.com.

(**) Toàn tựa cuốn sách là “The Monuments Men – Allied Heroes, Nazi Thieves, and the Greatest Treasure Hunt in History”, do Robert M. Edsel soạn chung với Bret Witter, Center Street/Hachette Book Group, N.Y. xuất bản, 2009. Cuốn này ghi chép việc làm của Monuments Men ở vùng đông bắc Ấu châu. Còn cuốn “Saving Italy – The Race to Rescue a Nation’s treasures from the Nazis”, do WW. Norton & Company, New York & London, xuất bản, 2013, thì đặt trọng tâm vào nước Ý. Khi Edsel ra mắt cuốn “Saving Italy” tại Getty Center ở Los Angeles vào mùa hè năm rồi, tôi có dịp đi dự, song vì vô ý không dành chỗ trước ở online, nên tới nơi giảng đường đã đầy, tôi và một số ngươì khác bị dồn sang một phòng xem trực tiếp truyền hình buổi sinh hoạt ra mắt sách trên màn ảnh lớn. Edsel cũng là tác giả cuốn “Rescuing da Vinci”, Laurel Publishing, LLC, 2006.

(***) Riêng về Rose Valland đã có vài cuốn sách viết về bà. Có thể tìm hiểu thêm về người nữ anh hùng có công rất lớn trong việc phục hồi những văn nghệ phẩm di sản của nhân loại này tại http://en.wikipedia.org/wiki/Rose_Valland

 

Hình nh:

clip_image002 clip_image004 clip_image006

Trái, bìa cuốn sách “The Monuments Men” của Robert M. Edsel, xuất bản năm 2009. Giữa, Tướng Dwight D. Eisenhower, phải, đang xem xét những bức tranh quân Đức Quốc Xã cướp và dấu, cùng với rất nhiều vàng thỏi, trong một cái mỏ muối ở vùng Merkers, Đức Quốc, vào tháng 4-1945. Cùng với ông là Tướng Omar N. Bradley, trái, và Tướng George S. Patton, giữa. Phải, các quân nhân Mỹ bê từng bức tranh tìm được trong lâu đài Neuschwanstein ở Đức. Đứng ở hậu cảnh đang ghi chép là Monuments Man Thiếu úy James Rorimer. (Ảnh: National Archives and Records Administration / Public Domain)

clip_image008 clip_image010

Trái, một trong những nơi quân Đức Quốc Xã cất giấu văn nghệ phẩm ăn cướp được. Kho chứa loại này ở rải rác khắp Âu châu. Hình trên cho thấy hàng đống hộp, hồ sơ và cả quần áo, do một người lính GI đứng canh. (Ảnh: NARA) Những người lính Mỹ đang chiêm ngưỡng bức tranh “In the Conservatory” của Edouard Manet. Bức tranh này thuộc Viện Bảo tàng Kaiser-Friderich ở Berlin, được đưa vào đây cho an toàn. (Ảnh: NARA)

clip_image012 clip_image014

Trái, một trong những phòng trong mỏ muối ở Altaussee, Austria trong đó quân Nazis đóng những kệ bằng gỗ để chứa đồ ăn cướp được. Để có một ý niệm về diện tích của căn hầm này, hãy so sánh với cái thang dài 9 feet, tức 3m, trong hình. (Ảnh: Robert Posey Collection) Phải, tòa lâu đài ở Neuschwanstein, Germany, là một kho chứa văn nghệ phẩm rất quan trọng. Xây vào thế kỷ 19, toà lâu đài này chứa vô số các văn nghệ phẩm quân Nazis cướp được đến độ các Monuments Men phải mất sáu ngày mới khuân đi hết được, một phần vì tòa lâu đài cao và không có thang máy nên phải khiêng các văn nghệ phẩm xuống vô số những bậc thang. (Ảnh: NARA)

clip_image016 clip_image018

Trong trận đánh tại Bulge, Belgium, ngôi nhà thờ La Gleize bị hư hại trầm trọng. Trái, pho tượng Đức Mẹ đứng không còn mái che giữa mùa đông băng giá. Do đấy Monuments Man Walker Hancock đề nghị khiêng tượng tới một nơi an toàn hơn. Trong hình bên phải, Hancock, trái và đội mũ sắt, giúp dân làng khiêng tượng đi cất. Hình chụp ngày 1 tháng 2, 1945. (Ảnh: Walker Hancock Collection)

clip_image020 clip_image022

Trái, đem những văn nghệ phẩm vô giá ra khỏi mỏ muối ở Altaussen, Austria là cả một vấn đề nan giải đối với Monuments Man George Stout. Ông phải tạo ra một cái cần để kéo bức tượng Đức Mẹ thành Bruges đặt vào một cái xe chở muối để bắt đầu cuộc hành trình dài về nguyên quán Belgium. Bên trái của hình đằng sau pho tượng là Monuments Man Steve Kovalyak, một chuyên viên về đóng kiện hàng, là một phụ tá đắc lực của Stout. Hình chụp vào ngày 10 tháng 7, 1945. (Ảnh: National Gallery, Washington, D.C., Gallery Archives) Phải, vào cuối tháng 5, 1944 Monuments Man Trung tá Ernest T. Dewald, giữa, đi lên thăm tu viện Monte Cassino đã bị quân Đồng Minh dội bom tan tành từ hơn ba tháng trước đó. Chính vì cuộc dội bom rất tai tiếng này (vì bên Đồng Minh tưởng lính Nazis trú đóng trong đó bắn ngăn quân Đồng Minh tiến từ dưới lên, và sau một tháng cầm cự không tiến thêm được chút nào nên họ ra lệnh bỏ bom tu viện), mà giới lãnh đạo lực lượng Đồng Minh chấp thuận việc để Monuments Man Đại úy Deane Keller, đi theo Sư doàn 5 Bộ Binh. Keller nguyên là một hoạ sĩ, giáo sư, chuyên viên phục hồi nghệ phẩm, và đã từng theo học mỹ thuật tại Ý. (Ảnh: NARA)

clip_image024 clip_image026 clip_image028

Trái, Rose Valland, quản thủ thư viện tạm thời tại Viện Bảo tàng Jeu de Paume sát bên cạnh Le Louvre, Paris. Bà Valland 46 tuổi, độc thân khi Paris bị Nazis chiếm đóng. Họ giữ bà lại làm việc, không ngờ là bà nghe hiểu được tiếng Đức nên họ thản nhiên bàn chuyện ăn cướp tranh ảnh và tượng và cất giấu đi đâu trước sự hiện diện của bà. Valland ghi lại hết trong trí nhớ, đêm về thì viết xuống giấy cất kỹ, và nhờ đó mà sau chiến tranh, bà đã giúp các Monuments Men đi truy tìm và thu hồi lại được nhiều văn nghệ phẩm bị đánh cướp từ các bảo tàng viện, tư gia của người Do Thái khắp Âu Châu. (Ảnh: Archives des Musées Nationaux, Pháp) Giữa, Monuments Man Trung tá Ronald Edmund Balfour thuộc First Canadian Army. Ông nguyên là giáo sư lịch sử mỹ thuật, 40 tuổi và độc thân. Ông là một trong hai Monuments Men bị tử trận trong khi thi hành nhiệm vụ. (Ảnh: King’s College Archive Centre, Cambridge, The Papers of Ronald Edmund Balfour, Misc. 5.) Phải, Đại úy Walter “Hutch” Huchthausen, thuộc Sư đoàn 9 Bộ binh Hoa Kỳ, 40 tuổi, nguyên là kiến trúc sư và giáo sư tại Đại học Minnesota. Huchthausen trách nhiệm vùng tây bắc và đóng tại thành phố Aachen tại Đức. Ông là một trong hai Monuments Men bi tử trận trong khi đi công tác. (Ảnh: Harvard University Archives, no. UAV 874.1269)

clip_image030 clip_image032

Trái, bích chương của phim “The Monuments Men” (Ảnh www.impawards.com). Phải, The Monuments Men, từ trái, Dimitri Leonidas, John Goodman, George Clooney, Matt Damon và Bob Balaban trong một cảnh của phim “The Monuments Men” do Clooney viết truyện phim và đạo diễn, dựa vào cuốn sách cùng tên của Robert M. Edsel. (Ảnh Claudette/Columbia Pictures)

clip_image034

Đạo diễn kiêm tài tử George Clooney tại một cảnh dựng trong phim trường. Phía sau ông là phóng tác của bức tranh tường (mural) “The Last Supper” của danh họa Leonardo da Vinci vẽ vào cuối thế kỷ 15 trên tường trong phòng ăn của nữ tu viện Santa Maria delle Grazie ở Milan, Ý. Vào ngày 15 tháng 8, 1943, quân Đồng Minh từ Bắc Phi dội bom vùng này để mở đường đánh vào Âu châu. Nhờ được chuẩn bị chêm đệm bằng các bao cát, bức tranh tường nổi tiếng thế giới này chỉ bị hư hại nhẹ. Tác giả Robert Edsel đề cập tới trường hợp của bức “The Last Supper” trong cuốn “Saving Italy”. Phải nói là nguyên việc dàn dựng những cảnh đổ vỡ bởi chiến tranh như trên là cả một công trình điện ảnh lớn vậy. (Ảnh: Twentieth Century Fox Film Corp.)

bài đã đăng của Trùng Dương

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

1 Bình luận

  • Anna Nguyen viết:

    PBS Newshour có một phóng sự (https://youtu.be/vmDrz0YpQJc) về một chương trình huấn luyện các quân nhân cách thức bảo toàn các di sản văn hoá nghệ thuật trước đe doạ tàn phá của chiến tranh. Chuơng trình huấn luyện này do Viện Bảo tàng Smithsonian và quân dội Hoa Kỳ, dựa theo tinh thần của Monuments Men. Phần vụ của các chiến sĩ văn nghệ này là cố vấn các cấp chỉ huy trong binh chủng của họ cách thức làm sao giảm thiểu tác hại chiến tranh tới các nghệ phẩm và đền đài, đồng thời giúp các đơn vị đồng minh khi di sản của họ bị đe dọa.

@2006-2022 damau.org ♦ Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Đăng nhập | Entries (RSS) | Comments (RSS)