Trang chính » Biên Khảo, Nhận Định Email bài này

Don Quixote – hành trình của một người Việt vào thế giới văn chương tiếng Tây Ban Nha

0 bình luận ♦ 29.01.2021

 

clip_image002

 

Ngày xưa còn bé, thỉnh thoảng tôi vẫn được má tôi mua sách cho đọc, ngoài những cuốn tự tôi mua lấy. Một trong những cuốn sách mà bà mua cho tôi có nhan đề trông khá lạ mắt, mặc dù bằng tiếng Việt: Đồng Ký-Khốt – Hiệp-sĩ Phiêu-lưu. Hoá ra đây là một tác phẩm dịch thuật mà tác giả là người Tây Ban Nha, Miguel de Cervantes, và dịch giả là Bùi Đức Sinh. Tôi còn nhớ cuốn sách đó khá dày, bìa cứng và có phần minh hoạ trông có vẻ xa lạ. Đã mấy mươi năm qua rồi, nhưng đến bây giờ tôi vẫn còn nhớ mơ hồ cái cảm giác sờ sợ khi lần đầu tiên trong đời được đọc một cuốn truyện dịch. Đặc biệt là nhân vật chính cũng không phải là người bình thường. Đọc đến chỗ chàng hiệp sĩ khác người đang đấu kiếm với cái cối xay gió, tôi lại càng thấy hoang mang hơn. Ở tuổi vừa lớn, cũng như bao đứa trẻ khác, tôi đang khám phá thế giới thật chung quanh mình. Thế mà cuốn tiểu thuyết hương xa này lại đem đến cho tôi một thế giới lạ lẫm, bất toàn, bảo sao tôi không sợ cho được.

Một ấn tượng khác mà cuốn sách này đã ghi lại trong tôi là cái tên Ký-Khốt, vừa xa lạ, vừa quen thuộc của anh chàng hiệp sĩ ngông cuồng đó. Xa lạ, tất nhiên vì đó không giống như bất cứ cái tên Việt Nam nào khác; nhưng lại quen thuộc, vì trong trí óc non nớt của tôi, cái âm “kh” trong chữ “Khốt” cũng là một phụ âm trong tiếng Việt. Trong khoảng thời gian đó, tôi đang học tiếng Anh và tiếng Pháp, và không thấy hai thứ tiếng này có âm “kh” như tiếng Tây Ban Nha và tiếng Việt. Có lẽ điều này đã làm cho tôi thấy một chút gì đó gần gũi với cuốn sách mới mẻ này. Đó là cũng là cảm tưởng tốt đẹp đầu tiên của tôi về tiếng Tây Ban Nha, thứ tiếng mà tôi chỉ mới làm quen qua tên của những nhân vật trong bản dịch của cuốn truyện. Thời gian đó là khoảng cuối thập niên 60.

clip_image004

Bẵng đi một thời gian dài, khi tôi tìm đến với tiếng Tây Ban Nha một lần nữa, đất nước đã đổi thay. Như trong một khoảnh khắc, tất cả sách vở của miền Nam tự do đã biến đi đâu mất hết khi những người cộng sản dán cái nhãn “đồi truỵ” lên từng cuốn sách. Thế là ngoài một ít sách còn may mắn sót lại, tôi chỉ còn biết tìm đến loại sách dạy ngoại ngữ mà chính quyền vô sản không đụng đến. Thuở đó, tôi ở Nha Trang. Tôi còn nhớ trên góc đường Yersin và Đinh Tiên Hoàng có người đàn bà trạc băm mấy, bốn mươi tuổi đứng bán sách cũ chất đầy trên một chiếc xe ba-gác cũ kỹ mà tôi rất thường đến để tìm mua những cuốn sách quý của một thời vàng son cũ. Mỗi lần có dịp vào Sài Gòn, tôi lại la cà đến những chợ sách cũ nổi tiếng, nơi có những cuốn sách còn hiếm hoi và quý báu hơn là những cuốn tôi có thể tìm thấy ở Nha Trang. Từ những nguồn sách cũ đó, cuối cùng tôi đã mua được ít nhất là hai cuốn đã đặt nền tảng cho mối duyên của tôi với ngôn ngữ của anh chàng hiệp sĩ Don Quixote; đó là hai cuốn “Spanish for Beginners” và “L’Espagnol sans peine”.

Trong thời gian đó, tôi đang là sinh viên khoa tiếng Anh của trường Cao Đẳng Sư Phạm Nha Trang. Tiếng Tây Ban Nha còn khá xa lạ đối với người Việt trong thời kỳ đó. Trong khi ở Hà Nội và Sài Gòn thứ tiếng này đã được dạy trong một số trường đại học hay nhiều trung tâm ngoại ngữ tư nhân, ở Nha Trang không có nơi nào giảng dạy tiếng Tây Ban Nha. Thế là tôi quyết định tự học thứ tiếng này. Trong khi đó, tủ sách tiếng Tây Ban Nha của tôi lớn lên dần theo năm tháng. Một người bạn là giáo sư toán của trường CĐSP, anh C., đã tặng tôi cuốn từ điển mà anh mua được trong lần đi Hà Nội, đến bây giờ vẫn còn nằm trong tủ sách của tôi ở Mỹ; đó là cuốn “Diccionario español-vietnamita”, xuất bản tại Cuba năm 1971.

Những ai đã từng tự học một ngoại ngữ như tôi chắc đã biết được có biết bao nhiêu thử thách trong việc học khi không có ai hướng dẫn về văn phạm hay cách dùng chữ, không được nghe những âm thanh chính gốc của thứ tiếng mình đang tìm hiểu nó ra thế nào. Tôi lại phải mày mò đi tìm những tài liệu ghi âm như cassette và dĩa hát để bù đắp vào chuyện thiếu một người thầy. Giải pháp này cũng không giúp gì được nhiều vì phương tiện kỹ thuật thiếu thốn trong những năm đầu tiên sau ngày mất nước. Cassette và dĩa (tất nhiên là đồ cũ) tôi đã mua rồi, nhưng cái máy cassette (cũng cũ) mà tôi mua chỉ dùng được vài lần thì đứt mất cái dây cu-roa, tôi không có tiền thay dây mới mà cũng chẳng mua nổi một cái máy cũ khác. Trong nhà kho của ông ngoại, tôi tìm được một cái máy quay dĩa, chắc là từ thời vua Bảo Đại còn mặc tã, đã hư từ lâu. Tôi có một cô bạn cũng mê học ngoại ngữ như tôi (bây giờ ở bên Úc) mà ba làm nghề sửa máy móc tài tử. Ông nhận sửa giúp tôi cái máy mà không tính tiền; tôi chỉ phải xuất tiền túi ra để nhờ ông mua một cái kim mới gắn vào máy. Cùng chung số phận với cái máy cassette, chỉ một thời gian ngắn sau đó, cái máy quay dĩa của tôi cũng không chạy được nữa. Vậy là từ đó về sau tôi đành phải ngậm ngùi học “chay”, áp dụng những kiến thức ngữ âm về tiếng Anh và tiếng Pháp ít ỏi của mình vào việc học tiếng Tây Ban Nha, chỉ mong sao có nhiều điểm trùng hợp trong các thứ tiếng này có thể mang lại một số kết quả cho thứ tiếng mới mình đang học.

clip_image006

Thế rồi một hôm tình cờ tôi khám phá ra rằng vợ của thầy hiệu trưởng trường CĐSP mà tôi đang theo học đã có một thời gian đi Cuba, một trong những nước nói tiếng Tây Ban Nha. Trong một lần gặp gỡ, tôi hỏi bà về một chi tiết phát âm mà tôi rất muốn biết; đó là chữ “s” ở cuối từ ngữ có được phát âm hay không, hay cũng “câm” như chữ “s” trong tiếng Pháp. Tôi nhớ hôm ấy bà giải thích loanh quanh, không rõ ràng, nên khi ra về, tôi vẫn không biết được chữ “s” ở cuối từ ngữ có được phát âm hay không! Mãi về sau này, khi theo học tiếng Tây Ban Nha ở Mỹ, học qua lớp Dialectology về các giọng địa phương khác nhau của tiếng Tây Ban Nha, tôi mới hiểu tại sao ngày xưa bà hiệu trưởng không có một câu trả lời dứt khoát cho tôi. Hoá ra là chữ”s” ở cuối từ ngữ trong tiếng Tây Ban Nha ở Cuba (và trong một vài nước khác) thường được phát âm thành âm “h”, và có khi còn biến mất luôn trong nhiều ngữ cảnh khác.

Tôi học rất kỹ hai cuốn sách vỡ lòng tiếng Tây Ban Nha đã tìm mua được. Đối với cuốn “L’Espagnol sans peine”, tôi ê a học thuộc lòng từng chữ, từng câu, từng bài trong đó vào ban đêm, khi đã nệm ấm chăn êm trên giường. Tôi có đọc ở đâu đó nói rằng trí nhớ ghi nhận nhiều nhất lúc con người đang ở trạng thái lơ mơ trước khi ngủ. Có khi cuốn sách rớt xuống giường một cái độp vì tôi đã chìm vào giấc ngủ khi đang đọc các mẫu đối thoại. Sáng hôm sau, khi đang ngồi trong lớp học tiếng Anh, tôi lén lấy giấy bút ra ghi lại toàn bài mà mình đã học thuộc lòng đêm trước rồi so lại trong sách xem mình có viết chỗ nào sai không. Tôi rất thích cuốn sách này vì nó cũng giúp cho tôi ôn lại và trau dồi thêm tiếng Pháp, vì tất cả những lời giải thích đều bằng thứ tiếng này.

clip_image008

Với cuốn “Spanish for Beginners”, tôi cũng có dịp ôn và học thêm tiếng Anh trong khi học tiếng Tây Ban Nha. Cuốn này thì tôi không học thuộc lòng mà chỉ đọc đi đọc lại rất kỹ phần giải thích văn phạm. Tuy nhiên, tôi lại làm một điều khác, mới mẻ: Tôi chọn tất cả những phần ngữ vựng và các thành ngữ hay câu nói thông thường trong sách, dịch phần tiếng Anh qua tiếng Việt và “xuất bản” thành một cuốn sách cho riêng mình. “Cuốn sách” với một bản duy nhất này đã được tôi cẩn thận đánh máy từ đầu đến cuối, lại còn kèm thêm ba tờ phụ lục thực hiện tỉ mỉ bằng tay và viết màu mà nguyên bản không có (bìa sách cũng do chính tay tôi trình bày). Đó là bản đồ nước Tây Ban Nha và Châu Mỹ La-tinh, cùng các lá cờ của những nước nói tiếng Tây Ban Nha. Cuốn sách rất riêng tư này, rất may mắn, mười năm sau đã được ba tôi mang qua Mỹ cho tôi khi ông đi định cư với diện thân nhân bảo lãnh.

“Sự nghiệp” và thành quả học tiếng Tây Ban Nha của tôi đã lên đến “cao điểm” vào dịp hai khoa ngoại ngữ của trường Cao Đẳng Sư Phạm vào thời ấy là tiếng Anh và tiếng Nga cùng tổ chức một đêm văn nghệ. Tiết mục của lớp Anh Văn năm thứ ba của chúng tôi là một vũ khúc trên nền bài hát “Rico Vacilón”, theo vũ điệu truyền thống cha-cha-cha của Cuba, do tôi đề nghị và dàn dựng. Sự lựa chọn bài hát này là hoàn toàn hữu ý, vì trong thời kỳ đó bất cứ điều gì có liên quan đến Liên Xô hay các nước “xã hội chủ nghĩa anh em” khác đều được hoan nghênh hết mình. Màn trình diễn của lớp chúng tôi, với tất cả sự khiêm nhường cần có, phải nói là khá công phu. Chúng tôi là một phái đoàn nghệ sĩ từ Cuba đến “thăm hữu nghị” Việt Nam. Tôi đại diện cả đoàn đứng ra đọc một bài diễn văn ngắn để chào mừng “nhân dân Việt Nam” (tất nhiên là bằng tiếng Tây Ban Nha). Sau mỗi câu tôi đọc, một cô trong lớp tôi dịch ra tiếng Anh, rồi một anh khác dịch ra tiếng Việt. Trong hàng khán giả, chỉ có một người duy nhất là giáo sư T. dạy tiếng Nga, nhưng biết tiếng Tây Ban Nha, ngồi ở hàng đầu, là hiểu hết những gì tôi nói nên tỏ ra thích thú lắm. Bài diễn văn chấm dứt, tôi quay vào hoà nhập với các bạn đứng chờ phía sau để cùng trình bày vũ khúc cha-cha-cha vui nhộn và hào hứng trong đêm văn nghệ đáng nhớ đó.

Sau khi vượt biên đến Mỹ, tôi tạm dẹp những giấc mơ, những đam mê về ngoại ngữ để lao vào kiếm sống trên mảnh đất tạm dung mới mẻ này trong lãnh vực ngân hàng và bảo hiểm. Không ngờ, cuối cùng tôi cũng quay về với tiếng Tây Ban Nha trong trường đại học. Lớp tiếng Tây Ban Nha đầu tiên tôi học là lớp Spanish 102. Nhờ có chút vốn liếng tự học của mình khi còn ở Việt Nam, tôi đã bỏ qua được lớp đầu tiên là lớp 101. Sau đó, tôi chọn học chương trình cử nhân tiếng Tây Ban Nha với trọng tâm là ngôn ngữ học (hai trọng tâm khác là văn chương và sư phạm). Trong chương trình đó, ngoài những lớp ngôn ngữ học là chính, tôi còn phải lấy thêm một lớp nhập môn cho mỗi lãnh vực trong văn chương bằng tiếng Tây Ban Nha như thi ca, văn xuôi, kịch nghệ. Đây là dịp tôi được làm quen với nền văn học của nhiều nước nói tiếng Tây Ban Nha qua những tác phẩm kinh điển (ngoài Don Quixote) mà bất cứ sinh viên nào theo học ngành tiếng Tây Ban Nha đều phải đọc như “Cien años de soledad”, “Crónica de una muerte anuniada” của nhà văn người Colombia Gabriel García Márquez, “Los de abajo” của nhà văn Mexico Mariano Azuela, “Doña Perfecta” của nhà văn Tây Ban Nha Benito Bérez Galdós, v.v. Bên cạnh đó tôi còn được thưởng thức những bài thơ hay của nhiều nhà thơ danh tiếng như Pablo Neruda (Chile), Octvio Paz (Mexico), Jorge Luis Borges (Argentina), Federico García Lorca (Tây Ban Nha), v.v.

SÁCH TÂY BAN NHA

Tuy nhiên, càng học lên cao với chương trình tiếng Tây Ban Nha, tôi càng đi sâu vào ngành ngôn ngữ học, và càng xa rời thế giới văn chương, rồi sau khi ra trường lại lo sinh kế bằng nghề dạy học. Nếu trong thập niên 80, 90, tôi vẫn dịch thuật lai rai và viết văn khá đều đặn, thì trong gần 20 năm sau đó tôi chỉ cầm đến cây bút đỏ để chấm bài chứ không cầm cây bút đen để sáng tác nữa. Cho mãi đến cuối năm 2018, do một cơ duyên tốt đẹp, tôi đã đến với tạp chí Da Màu và tiếp nối lại giấc mơ cầm bút của mình. Ngoài những truyện ngắn bằng tiếng Việt, tôi bắt đầu chọn dịch một số truyện ngắn tiếng Tây Ban Nha, đắm mình lại trong thế giới chữ nghĩa của thứ tiếng mà tôi đã tự học cách đây hơn 30 năm. Truyện dịch từ tiếng Tây Ban Nha đầu tiên của tôi, tuy vậy, lại theo “đơn đặt hàng” của nhà văn Đặng Thơ Thơ. Đó là một chương trong truyện vừa “La historia de mis dientes” của nhà văn nữ Mexico Valería Luiselli. Cũng chính cô Thơ Thơ đã ưu ái chọn giùm tôi tựa đề tiếng Việt là “Hàm Răng Kể Chuyện” mà tôi rất lấy làm ưng ý.

Từ đó đến nay, tôi vẫn đều đặn chuyển ngữ thêm nhiều truyện ngắn và kịch của một số tác giả chọn lọc trong thế giới nói tiếng Tây Ban Nha. Tổng cộng, có 21 nước dùng tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính thức, kể theo thứ tự chữ cái (và bằng tiếng Tây Ban Nha cho đồng nhất) như sau: Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Costa Rica, Cuba, Dominicana (República), Ecuador, El Salvador, España, Guatemala, Guinea Ecuatorial, Honduras, México, Nicaragua, Panamá, Paraguay, Perú, Puerto Rico, Uruguay và Venezuela. Trong số này, Puerto Rico không phải là một nước, tính về mặt hành chính, mà chỉ là một lãnh thổ thuộc Hoa Kỳ. Tuy nhiên, về mặt địa lý, lịch sử, ngôn ngữ và văn hoá thì Puerto Rico chẳng khác gì các nước nói tiếng Tây Ban Nha còn lại cả.

Tính ra tôi đã dịch một số truyện ngắn và kịch quá nửa con số nêu trên, với ước mong một ngày nào đó sẽ có dịp cho ra mắt tuyển tập kịch và truyện của những tác giả chọn lọc từ 21 nước đó. Càng làm công việc dịch thuật văn chương, tôi càng thấy tràn đầy cảm hứng. Tôi chắc những ai cùng làm một việc này như tôi cũng đồng ý rằng dịch thuật tức là sáng tạo thêm một lần nữa. Và rằng công việc này chẳng hề dễ dàng chút nào, như bất cứ công việc nào khác nếu chúng ta cho đó là một nghệ thuật. Nói tổng quát, một truyện dịch vừa không được “quá Việt Nam”, vừa không được “quá hương xa”, mà phải lửng lơ một cách khéo léo giữa hai thái cực đó. Có nhiều độc giả không thích đọc truyện dịch (trong số đó có cả nội tướng của tôi), cho rằng lời văn và lời đối thoại thường cứng nhắc, xa lạ, thậm chí có khi còn khó hiểu. Vậy thì phải chuyển ngữ làm sao để ít ra là thỉnh thoảng những vị độc giả khó tính đó cũng thấy thích được một vài truyện thì mới tạm gọi là thành công.

Khi dạy học trò về ngôn ngữ ở trường, tôi vẫn thường nhắc đi nhắc lại với các em là ngôn ngữ và văn hoá lúc nào cũng đi song song với nhau và bổ túc, làm thăng hoa cho nhau. Tôi đã thấy rõ điều đó hơn bao giờ hết trong việc dịch thuật văn chương của mình. Thế giới nói tiếng Tây Ban Nha quả là một thế giới rộng lớn, trải dài từ châu Âu, qua châu Phi rồi sang châu Mỹ. Bước vào một truyện ngắn hay một vở kịch của một nước là vào hẳn một thế giới nhỏ trong cái thế giới lớn đó, một thế giới đầy màu sắc độc đáo của ngôn ngữ, phong tục, cách suy nghĩ và hành động của từng dân tộc. Rồi những thế giới nhỏ đó giao hoà với tiếng Việt và văn hoá Việt, trong đó người dịch có một sứ mạng tế nhị là làm sao tìm kiếm được một tiếng nói chung, từ đó thoát ra khỏi hàng rào ngôn ngữ để đến một chỗ quan trọng và đầy ý nghĩa hơn: đó là diễn tả tâm tư của những người dùng ngòi bút để nói lên thân phận con người và thế giới mà tất cả chúng ta đang cùng hiện hữu trong đó.

bài đã đăng của Trần C. Trí

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

  • Phương Nguyễn says:

    Thành thật kính nể cho sự kiên nhẫn, bền chí của tác gỉa đã có cơ duyên đến với ngôn ngữ học và vẫn tiếp tục theo đuổi lòng đam mê “tiền định” của mình. Cầu mong tác gỉa sẽ thành công cho tuyển tập 21 truyện dịch và hy vọng hôm ra sách mắt sẽ cùng lúc cho triển lãm toàn bộ các sách đã ấn bản và đặc biệt nhất là “cuốn sách” chỉ có ấn bản duy nhất.

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)