Trang chính » Biên Khảo, Nghiên Cứu Email bài này

Dịch một bài thơ của Kipling

0 bình luận ♦ 15.02.2022
clip_image002_thumb.gif

 

Bài này nói về những bước dịch bài thơ Rudyard Kipling dùng để mở đầu truyện ngắn “Servants of the Queen”, còn có tên là “Her Majesty’s Servants”, trong tập The Jungle Book. Tương tự như Lục súc tranh công của người Việt, Kipling kể các con thú – lạc đà, ngựa, la, voi, bò – trong trại lính Anh ở Ấn Độ cuối thế kỷ 19 tranh nhau nói rằng chỉ có cách của chúng phục vụ Nữ hoàng là hiệu quả nhất và mang lại nhiều công trạng nhất.

Bài thơ tiếng Anh như sau:

You can work it out by Fractions or by simple Rule of Three,
But the way of Tweedle-dum is not the way of Tweedle-dee.
You can twist it, you can turn it, you can plait it till you drop,
But the way of Pilly-Winky’s not the way of Winkie-Pop!

Bài thơ bốn câu, chia làm hai cặp, mỗi câu có 15 âm tiết. Ý nghĩa sâu xa (và hài hước) của bài thơ là mỗi kẻ có một cách làm việc riêng, khó có thể nói cách của ai hay hơn, cũng như mỗi loài thú trong truyện có một cách riêng để phục vụ Nữ hoàng hợp với khả năng của chúng nhất.

 

clip_image002

Tranh minh hoạ của John Lockwood Kipling cho truyện ngắn
“Servants of the Queen” trong cuốn The Jungle Book

 

Nghĩa từng chữ và vần điệu trong bài thơ tiếng Anh:

– “Rule of Three” là thuật toán quy tắc tam suất. Nhóm chữ “Rule of Three” vần với giai điệu “Tweedle-dee” ở câu sau.

– Tweedle-dum và Tweedle-dee là hai nhân vật được nói là xuất hiện lần đầu trong một bài thơ trào phúng của John Byrom (1692-1763). Về sau, Lewis Carroll (1832-1898) dùng lại trong loạt truyện phiêu lưu của cô bé Alice (chẳng hạn trong cuốn Alice’s Adventures in Wonderland), từ đó rất nhiều trẻ mẫu giáo trong các nước nói tiếng Anh biết đến hai nhân vật này.

– Pilly-Winky và Winkie-Pop là hai chữ do Kipling đặt ra, và ba âm tiết “Winkie-Pop” vần với ba âm “till you drop” ở câu trước. Trước đó Kipling đã dùng một nhóm chữ tương tự để tạo âm, Pilly-willy-winky-winky-popp, trong một bài thơ khác, “The Song of the Banjo”.

Ý nghĩa dí dỏm của bài thơ hiện lên qua âm của chữ và nhịp điệu của chữ. Ngay cả những danh từ toán học khô khan và những nhóm chữ có vẻ căng thẳng như “work it out” và lặp đi lặp lại một cách nghiêm nghị “you can twist/turn/plait it” hay “not the way of”, cũng trở thành hài hước. Bài thơ này nên đọc thành tiếng, và nếu có thể nên… dõng dạc ngâm lên, hơn là đọc trong im lặng.

Ngoài việc cần diễn lại nghĩa của nguyên tác, người dịch thơ còn bị sự chi phối của thể thơ, của ngẫu hứng và thậm chí đôi lúc có ý dùng nguyên tác như một cái cớ để tạo ra bài thơ riêng của mình. Có lẽ vì thế, đôi khi chuyển ngữ một bài thơ có nhiều cách hơn dịch văn xuôi.

Dịch tương đối sát nghĩa, mỗi câu có 16 âm tiết, gieo vần cuối câu:

Bạn có thể giải bằng phân số hay giải bằng quy tắc tam suất giản dị,
Nhưng cách của Tweedle-dum đâu có phải là cách của Tweedle-dee.
Bạn có thể bẻ, có thể vặn, có thể bện cho đến khi té cái độp,
Nhưng cách của Pilly-Winky đâu có phải là cách của Winkie-Pop!

Dịch thoát hơn, mỗi câu còn 12 âm:

Bạn có thể giải bằng phân số hay quy tắc tam suất,
Nhưng cách của Giông-giống chẳng phải là cách của Từa-tựa.
Bạn có thể vặn, bạn có thể vẹo, bạn có thể cào,
Nhưng cách của Na-ná chẳng phải là cách của Hao-hao!

Diễn xa hơn nữa, mỗi câu 13 âm, gieo vần cuối câu, và đưa nhân vật ông Ninh, ông Nang quen thuộc với người Việt vào bài thơ:

Bạn cứ phép phân số, hoặc quy tắc tam suất mà tính toán
Nhưng cách của ông Nỉnh đâu có phải là kiểu của ông Nang.
Bạn có thể cộng, có thể trừ, hay có thể chia hết mình,
Nhưng cách của ông Nảng đâu có phải là kiểu của ông Ninh!

Hoặc như người biên tập cuốn Chuyện Rừng Xanh đã có nhã ý chuyển giúp tất cả bài thơ của Kipling trong tác phẩm thành lục bát hay song thất lục bát cho dễ đọc và quen thuộc với người Việt. Đề nghị đó khiến chúng tôi nhiều lần muốn đổi nó thành một bài hát nói – một tham vọng đến nay vẫn chưa thực hiện được! Dù vậy, chúng tôi đã thử biến nó thành một bài giông giống như haiku nhịp 5-7-5, một thể thơ dường như rất trang nghiêm.

Phân số hay tam suất,
Không na ná mà chẳng hao hao,
Kìa, bồ nông bay cao!

Có lẽ như Kipling ngụ ý trong câu chuyện của ông về các con thú, mỗi con cứ làm cho trọn nhiệm vụ trong khả năng của mình là được. Tương tự, và nói một cách rất ba phải, dùng thể thơ văn hoặc hát xướng kiểu nào để dịch bài thơ của Kipling cũng xong, miễn là nói lên được cái ý mình hiểu – thơ Tàu, thơ Tây, thơ ta, có vần, tự do, hò, vè, hát sẩm, vọng cổ, opera… đều có chỗ được và không của nó.
 

3/2014 – 11/2021
Phạm Văn

bài đã đăng của Phạm Văn

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc.
Đăng nhập | Entries (RSS) | Comments (RSS)