Trang chính » Đọc và Đọc lại, Giới thiệu tác phẩm, Nhận Định Email bài này

The Grapes of Wrath, 80 năm sau

0 bình luận ♦ 24.07.2019



Murphy’s Law: Anything that can go wrong will go wrong.

Má Joad: Người ta làm điều người ta phải làm.

clip_image002

Câu chuyện xảy ra gần một thế kỷ trước: Gia đình Joad bỏ nhà cửa, ruộng đồng, mồ mả tổ tiên ở Oklahoma, tìm mọi cách chạy qua California để khỏi chết đói. Nhân vật chính là Má Joad; mở đầu truyện là Tom Joad – đứa con trai đi tù vì tội lỡ tay giết người và được tạm tha; kết thúc truyện là Rose of Sharon Joad – đứa con gái khờ dại đáng thương mất đứa bé sơ sinh nhưng bầu sữa của cô có lẽ sẽ cứu sống một người. Bối cảnh mở đầu truyện là cảnh hạn hán, bụi mù trời, và kết thúc là trận hồng thủy, mưa úng đất – con người lam lũ và cảnh vật hoang dã như thuở hồng hoang.

Câu chuyện rất buồn. Gia đình Joad có khuyết điểm như mọi người, nhưng họ cố sống tử tế khi có thể tử tế, cố thích nghi với những khắc nghiệt của cuộc sống mà không oán trách. Như Má Joad nói: Người ta làm điều người ta phải làm. Và họ cố làm điều họ phải làm theo phán đoán của họ, trong điều kiện của họ. Trên đường đi qua California họ gặp may, gặp vận rủi, bị ngược đãi, họ rơi rụng dần. Cái đói luôn luôn theo họ, không tha người già và trẻ con. Họ bị ngược đãi, vì người ta mất dần lòng trắc ẩn đối với kẻ khó, vì lòng tham của kẻ giàu thường lớn và mạnh hơn tính người, vì người ta dễ dàng tàn nhẫn bắt nạt kẻ yếu hơn mình. Câu chuyện rất buồn.

*

Nhân vật chính bàng bạc trong truyện là Má Joad. Bà là cột trụ của gia đình, nuôi dưỡng họ bằng bữa ăn, bằng lời khuyến khích, bằng lòng nhân ái sẵn sàng giúp đỡ kẻ kém may mắn hơn, và bà là người đầu tiên đón nhận Jim Casy vào chuyến đi gian khổ đến vùng đất hứa. Joad cũng như dân Jew đi tìm đất hứa. Như đa số phụ nữ thời ấy, Má Joad thu hẹp lo toan của bà trong gia đình, nhưng khi gặp hiểm nguy, bà sẽ theo bản năng bước ra giữ vai trò quyết định. Khi Tom đề nghị mọi người đi trước tới California để kiếm việc làm, bà cầm cây đội bánh xe quyết liệt phản đối, vì bà sợ gia đình phân tán. Khi bà sợ tên cảnh sát khiêu khích Tom đến mức Tom có thể giết hắn, bà cầm cái chảo lên doạ đánh hắn. Bà thúc giục gia đình rời trại Weedpatch của chính phủ để đi tìm việc làm, và cuối cùng bà dẫn gia đình đến khu đất cao hơn để tránh lụt, tránh trận đại hồng thủy. Khi Tom phải bỏ trốn, bà nhận ra rằng gia đình thực sự nằm trong một khái niệm lớn hơn, như Jim Casey dần dần hiểu ra bản chất linh hồn của mỗi người lớn hơn chính nó. Bà làm điều bà phải làm.

Jim Casy (J.C., như Jesus Christ) là kẻ giảng đạo đầy mặc cảm tội lỗi vì sự bất toàn của mình. Ông ngưng rao giảng và lang thang nơi hoang dã để tìm câu giải thích linh hồn là gì, tìm câu trả lời thế tục: Mỗi linh hồn là một phần nhỏ của một linh hồn tối cao, và phần nhỏ ấy phải chấp nhận tất cả các phần nhỏ khác để có thể trú trong linh hồn tối cao ấy. Và linh hồn tối cao không có tội lỗi cũng như không có sự cao cả, mà điều cốt lõi là mỗi người sẽ làm điều họ thấy phải làm. Casy biết suy nghĩ ấy khó được chấp nhận, ông không giảng đạo nữa. Nhưng Casy không chỉ suy nghĩ, ông dần dần hành động – vô thức hay hữu thức. Ông nhận tội thay cho Tom, để rồi kinh nghiệm tù đày đưa nhận thức của ông đi xa hơn. Ông tranh đấu cho kẻ bần cùng, và ông chết như kẻ tử đạo sau câu nói với kẻ giết ông: “Các anh không biết các anh đang làm gì”, như Jesus nói: “Xin Cha hãy tha thứ cho họ, vì họ không biết họ làm gì”. Casy là tổng hợp của nhà tiên tri và kẻ hoang mang, của siêu nghiệm và thực tế, của tính cá nhân và tính xã hội, của hành động và chiêm nghiệm – một tổng hợp dường như bất khả. Ông chỉ làm điều ông phải làm.

Trong thử nghiệm lý hoá, điều gì có thể hỏng sẽ hỏng, lúc này hay lúc khác. Trong thế giới con người, cái có thể hỏng ấy là gì, sẽ xảy ra lúc nào, ở đâu, với mức độ nào, tại sao và với giá nào? Như câu viết ở cuối chương 25: “Trong mắt kẻ đói, nỗi thịnh nộ tăng dần. Trong tâm hồn họ, chùm nho thịnh nộ lấp đầy và nặng trĩu”, thì điều gì sẽ xảy ra? Có thể nào như số phận của những kẻ làm Chúa Trời thịnh nộ, theo tiết lộ trong Sách Khải huyền 14:19-20: “Thiên thần vung lưỡi liềm xuống, hái các chùm nho của đất ném vào thùng ép nho thịnh nộ của Chúa Trời. Nho trong thùng sẽ bị đạp bên ngoài thành, và máu trong thùng sẽ chảy cao đến dây cương ngựa, lênh láng ba trăm cây số”, có thể tàn bạo đến như thế chăng? Nhưng Má Joad và Jim Casy và Tom Joad chỉ làm điều họ phải làm. Câu chuyện của họ, và của loài người nói chung, đáng sợ và rất buồn.

*

Cuộc hành trình của John Steinbeck với The Grapes of Wrath (1939) bắt đầu từ năm 1933 khi ông gặp những chiếc xe ọp ẹp chở đầy bàn ghế và của cải từ Oklahoma chạy trên đường phố Salinas, nơi ông cư ngụ. Một hôm ông đến thăm những người sống trong khu ổ chuột “Little Oklahoma” bên ngoài thị trấn, một “Quê Nhỏ” luộm thuộm và cẩu thả bên ngoài, tù đọng và phù phiếm bên trong. Họ là nông dân từ đồng bằng tây nam nước Mỹ di cư qua California để khỏi chết đói vì hạn hán và vì họ đã trồng những loại mùa màng không thích hợp với vùng đất của họ. Và câu chuyện của họ khiến Steinbeck manh nha ý định viết một tác phẩm mới.

Năm 1936, Steinbeck viết loạt bài cho San Francisco News về giới nông dân di trú theo mùa ở California. Ông đến Marysville gặp Tom Collins, người quản lý Ban Tái Định cư (Resettlement Administration) trong vùng để điều tra về tình trạng các trại cứu trợ của chính phủ liên bang. Collins gây ấn tượng sâu sắc tới nỗi Steinbeck ghi lời đề tặng đầu sách: “To Tom, who lived it.” Collins cũng mặc bộ vét trắng như nhân vật Jim Rawley điều hành trại tạm cư trong truyện, và Collins cung cấp tài liệu cho tác giả viết.

Cuối năm 1937, vở kịch Of Mice and Men dựa theo truyện của ông ra mắt ở New York, nhưng Steinbeck không tham dự mà lái xe về California dọc theo Đường 66 để đi trên con đường của dân di cư. Tháng Ba 1938, ông đến San Joaquin Valley gặp Tom Collins lần nữa để tìm hiểu về trại tạm cư sau trận lụt ở Visalia dẫn tới nạn đói và bệnh tật ngoài sức tưởng tượng. Tài liệu thu thập được và hình ảnh chứng kiến tận mắt sẽ được ông đưa vào đoạn kết của tác phẩm, với lời văn kinh hoàng và cuồng loạn như cơn thịnh nộ từ trời.

Cuối tháng Năm 1938, ông bắt đầu viết The Grapes of Wrath.

Cuối tháng Mười 1938, ông viết xong; Carol, vợ ông, đánh máy bản thảo, giúp ý kiến và đề nghị tên sách, như lời đề tặng ở đầu sách “To Carol, who willed it.”

The Grapes xuất bản tháng Tư 1939, và bị cấm, bị đốt ở nhiều nơi, từ New York đến Illinois đến California, và bị lên án trong quốc hội Oklahoma. Mặt khác, tác giả bị cơ quan FBI điều tra, bị nghi ngờ là cộng sản, và có tin tổ chức Associated Farmers đe doạ hành hung ông. Khi bà Eleanor Roosevelt, phu nhân tổng thống F. D. Roosevelt, đến thăm trại tạm cư của công nhân di trú, bà nói rằng bà “không hề nghĩ The Grapes of Wrath là phóng đại.” Trong khi đó, The Grapes đoạt giải Pulitzer và là cuốn tiểu thuyết bán chạy nhất trong năm, rồi đầu năm 1940 bộ phim cùng tên do John Ford làm đạo diễn trình chiếu trong rạp.

*

The Grapes of Wrath kể chuyến đi của gia đình Joad, xen lẫn với những chương ngắn trình bày bức tranh tổng thể của thời đại, đặt các chương độc thoại bên cạnh truyện kể để tăng kịch tính, nối kết những ẩn dụ. Một trong những ẩn dụ đầu tiên là con rùa đất bò qua xa lộ, biểu hiện nỗ lực không mệt mỏi của gia đình Joad. Tương tự, Jim Casy như nhà tiên tri nói Lời, được dùng như kỹ thuật cắt dán, để tô đậm hoàn cảnh xã hội và các biến cố xung quanh gia đình Joad – như xem đoạn phim thời sự trong rạp hát trước khi xem phim truyện kể những điều đang xảy ra ngay cửa rạp.

Trong thư trao đổi với người biên tập và nhà xuất bản cuốn The Grapes of Wrath, Steinbeck viết: “Cuốn sách này không viết cho các mệnh phụ nhạy cảm. Nếu họ đọc thì họ đang dây vào chuyện không phải của họ. Tôi đã không đổi một chữ để hợp với thành kiến của một nhóm người và sẽ không bao giờ đổi.” Ông nói về tác phẩm của mình: “Trong cuốn này tôi đã cố mô tả cuộc sống đã sống thế nào, chứ không phải là nên viết sách ra sao.”

Ngôn ngữ dân dã, thô lậu của các nhân vật, một mặt làm nổi bật cá tính của họ, mặt khác làm cho tác phẩm nhiều khi khó hiểu. Lời đối thoại cộc lốc, thô lỗ, lủng củng, thiếu chủ từ, không đầu không đuôi, với những chữ đồng âm dị nghĩa buộc phải đọc thành lời hơn là đọc bằng mắt, với lối phát âm đặc thù của vùng đồng bằng miền nam nước Mỹ, thường kéo dài hay cắt bỏ một hay nhiều âm tiết. Vì thế tác phẩm đầy những chữ rất thô và sắc, viết không theo chuẩn mực chính tả, đầy những câu dài lặp đi lặp lại các từ nối, nhưng cũng đầy các câu cụt, và các ý không liên quan với nhau có thể được đặt kế cận nhau càng làm người đọc khó hiểu. Nói chung, nhiều tác phẩm của Steinbeck đều như thế, nhưng cũng như phần lớn tác phẩm của ông, The Grapes tạo được không khí, kể được câu chuyện cảm động, đi sâu vào bản chất của sự vật, và (biết đâu?) có thể khiến người đọc đi xa hơn câu chuyện ông đang kể.

Đọc Steinbeck, và tác phẩm văn học nói chung, sẽ gặp các khó khăn và thích thú ấy. Tương tự, khi dịch tác phẩm của Steinbeck, người dịch phải giữ tính khó hiểu, giữ sự lủng củng, giữ sự trúc trắc, giữ cách viết sai chính tả, trong một chừng mực có thể chấp nhận được trong ngôn ngữ dịch. Một bản dịch sẽ đổi cấu trúc câu của bản gốc thành cấu trúc của ngôn ngữ dịch, trong khi tìm cách giữ tinh thần của nguyên tác, giữ không khí của truyện – gãy gọn và mơ hồ, văn vẻ và thô kệch, dịu dàng và cuồng bạo, mạch lạc và nhiễu loạn. Nếu không, người đọc bản dịch sẽ phải đọc một cuốn truyện khác, có thể trau chuốt hơn, trôi chảy và dễ cho người dịch hơn, nhưng thiếu chân thực với nguyên tác.

*

Khi The Grapes of Wrath xuất bản đúng 80 năm trước, một số người đón nhận nó như tài liệu lịch sử hơn là cuốn tiểu thuyết, có thể vì đề tài quá thực và quá gần gũi với họ – cũng như nó vẫn còn rất gần với chúng ta trong thế kỷ 21 này. Nó đã bị cấm trong trường học và thư viện, bị lên án trên diễn đàn chính trị và trong nhà thờ, bị hai phe tả và hữu chỉ trích, vì nó quá thật và gây khó chịu, vì hàm ý tôn giáo và nhân bản và xã hội của nó, vì nó đề cao tính độc lập của cá nhân song song với tình liên đới xã hội. Nhưng không ai cấm hay lấp liếm được một cuốn sách hay.

Gần một thế kỷ trước, gia đình Joad bỏ nhà cửa, ruộng đồng, mồ mả tổ tiên ở Oklahoma, tìm mọi cách chạy qua California để khỏi chết đói. Trước khi đi họ bị ngược đãi, trên đường đi họ bị ngược đãi, và nơi vùng đất hứa California họ bị ngược đãi. Gần một thế kỷ qua đã qua, nhưng thế giới này vẫn xảy ra biết bao sự kiện tương tự. Mỗi năm hàng trăm ngàn người Nam Mỹ bỏ xứ sở loạn lạc tìm cách đến cường quốc giàu mạnh nhất thế giới để bị chết dọc đường, bị ngược đãi ở biên giới và bị nhốt tù nơi vùng đất hứa. Mỗi năm hàng vạn người Phi châu lên tàu vượt biển đến Âu châu tìm nơi sống yên ổn để bị chết trên biển, bị xua đuổi trên đất liền. Rồi hàng triệu người Rohingya và hàng triệu người Palestine bỏ nhà đi lánh nạn để rồi bị chìm dần vào quên lãng. Còn bao nhiêu triệu người nữa phải rời bỏ quê nhà? Còn bao nhiêu vạn người nữa sống trong các bụi rậm dọc theo xa lộ ngang qua các thành phố ở California, hay ngồi sưởi trên nắp cống ở New York vào mùa lạnh? Và ở nước Việt nhỏ bé ấy, khi cuộc chiến tương tàn chấm dứt, hàng trăm ngàn người thuộc mọi tầng lớp lập tức bỏ xứ mà đi, rất nhiều người mất tích trên biển và chết trên đất liền, chỉ để hy vọng có cuộc sống đáng gọi là người; rồi ngày nay, trên đất nước nhỏ bé ấy, mỗi năm vào dịp Tết, hàng triệu người tha phương cầu thực sẽ ao ước hoặc lũ lượt tìm cách về quê, nheo nhóc, mừng mừng tủi tủi; ngày nay, nơi đất nước nhỏ bé ấy, kẻ đã ra đi ít muốn về ở lại, trong khi nhiều người giỏi, người giàu, hoặc ngay cả bọn có thế lực đè đầu đè cổ kẻ khác, cũng đang tìm mọi cách bỏ đi.

Đó là những câu chuyện rất buồn. Và 80 năm sau, cầm cuốn sách lên đọc để thấy rằng một trường ca, một tuyệt tác, một bi kịch như The Grapes of Wrath hình như vẫn không buồn và thảm bằng câu chuyện ngày nay.



Tháng 5 năm 2019

Phạm Văn



Tham khảo

The Grapes of Wrath and Other Writings 1936-1941, biên tập Robert DeMott và Elaine A. Steinbeck, The Library of America, New York 1996.

– Susan Shillinglaw, On Reading The Grapes of Wrath, Peinguin Books, New York 2014.

bài đã đăng của Phạm Văn


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)