Trang chính » Biên Khảo, Quan Điểm Email bài này

Umberto Eco, Dịch và Phản, rồi… Hán Nôm

0 bình luận ♦ 24.11.2021

 

Bài viết ngắn này ghi lại một số quan điểm của Umberto Eco (1932-2016) về dịch thuật và những câu chuyện thú vị liên quan đến dịch thuật, cụ thể là khi ông tham gia vào việc dịch tác phẩm của chính ông sang các thứ tiếng khác. Sau đó chúng tôi lạm bàn về một số cách dịch tác phẩm của ông qua tiếng Việt.

*

Umberto Eco, người Ý, là học giả về Âu châu thời Trung cổ, nhà ký hiệu học và nhà văn. Ông nói về một số kinh nghiệm dịch thuật trong bài “Reincarnation, Translation and Adventure” (William Weaver dịch sang tiếng Anh, trích trong The Writing Life – Writers on How They Think and Work, do Marie Arana tuyển chọn, PublicAffairs ấn hành, New York, 2003, trang 212-220.)

 

Umberto Eco

Ảnh: https://www.brainpickings.org/2015/07/16/umberto-eco-advice-to-writers/

 

Eco cho biết Chiến tranh và Hoà bình của Leo Tolstoy bắt đầu với một đoạn đối thoại rất dài bằng tiếng Pháp, “Eh bien, mon prince…” Ông đề nghị bản tiếng Pháp sẽ dịch đoạn tiếng Pháp đó qua tiếng Anh! Người đọc tiếng Pháp không cần hiểu đoạn đối thoại đó, vì nó chỉ là chuyện tầm phào và cho thấy qua việc nói tiếng ngoại quốc đám thượng lưu người Nga ấy tách rời khỏi đời sống của đa số dân Nga.

Cuốn tiểu thuyết đầu tay của Eco là Il nome della rosa (Tên của đoá hồng, 1980) gây xôn xao dư luận một thời, một trong nhiều lý do là nó… khó đọc. Nguyên tác tiếng Ý có những đoạn tiếng Latinh và nhiều chữ tiếng Pháp. Eco nói bản dịch tiếng Anh cứ để nguyên tiếng Latinh và tiếng Pháp, và nếu người đọc không biết chút gì về tiếng Latinh họ vẫn hiểu nó là một thứ ngôn ngữ cổ, vì thế giúp họ nhận được khung cảnh của câu chuyện.

Nhưng khi dịch Il nome della rosa qua các thứ tiếng Slav, Eco và các dịch giả của ông quyết định dùng ngôn ngữ xưa của các giáo sĩ Chính thống giáo thời Trung cổ, thay vì để nguyên văn Latinh. Như thế bản dịch qua các thứ tiếng Slav sẽ dùng cùng một loại mẫu tự Cyril quen thuộc với người đọc tiếng Slav, nhưng viết với giọng văn cổ xưa có thể tương đối khó hiểu ở những đoạn viết bằng tiếng Latinh trong nguyên bản tiếng Ý.

Sách của Eco được dịch sang nhiều thứ tiếng. Khi làm việc với dịch giả, ông nhận xét nếu dịch giả không hiểu hoặc không thể dịch rõ, thì có thể tác phẩm của ông mù mờ hoặc “chẳng có nghĩa gì”, chứ không phải vì dịch giả thiếu khả năng. Và rất nhiều lần sau khi tác phẩm của ông được dịch sang tiếng khác, ông đã sửa lại bản tiếng Ý (khi tái bản), sửa cả văn phong lẫn ý tưởng. Cách làm việc như vậy chứng tỏ sự nghiêm túc đáng nể và đáng học hỏi của một tác giả có tài và tôn trọng tác phẩm cũng như người đọc của mình.

Ông kết thúc bài tiểu luận, qua lời dịch của Weaver, như sau: “…pitting one language against another is a splendid adventure, and it is not necessarily true, as the Italian saying goes, that the ‘translator’ is always a ‘traitor.’ Provided that the author takes part in this admirable treason.”

“Dịch là phản”, hãy thử phản ông và Weaver một lần nữa xem sao:

“…đem ngôn ngữ này đọ với ngôn ngữ khác [dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác] là một cuộc phiêu lưu tuyệt vời, và không nhất thiết đúng, như câu tục ngữ của người Ý, rằng ‘dịch giả’ luôn luôn là ‘kẻ phản bội’. Miễn là tác giả tham dự vào cuộc phản bội đáng ngưỡng mộ này.”

*

Bản tiếng Việt tác phẩm Tên của đoá hồng của Lê Chu Cầu (nxb Nhã Nam, Hà Nội 2013), dịch theo bản tiếng Anh của William Weaver, tham khảo bản tiếng Đức và bản gốc tiếng Ý. Bản dịch tiếng Việt rất công phu và giải quyết các chỗ không phải tiếng Ý rất khéo bằng cách in lại nguyên văn, sau đó dịch sang tiếng Việt trong ngoặc đơn, vì thế người đọc tiếng Việt sẽ biết trong nguyên tác Eco viết những chỗ đó bằng một thứ tiếng khác với tiếng Ý.

Nhưng hơi khác với Eco, và nếu đẩy vấn đề xa thêm chút nữa, chúng tôi nghĩ bản dịch tiếng Anh cũng có thể dùng cách hành văn thời Shakespeare chẳng hạn, với “thou, thee, thy, thine”, với cách đánh vần hơi khác, với nghĩa cổ của từ ngữ và cú pháp xưa, để dịch các đoạn Latinh. Như thế độc giả tiếng Anh sẽ biết trong nguyên tác Eco đã không dùng tiếng Ý để kể một câu chuyện đã xảy ra ở một thời khá xa, nhưng độc giả tiếng Anh vẫn có thể đoán nghĩa các đoạn văn đó nói gì, như người Ý có thể đoán nghĩa của câu văn Latinh.

Tương tự, bản tiếng Việt có thể chuyển các đoạn không phải tiếng Ý thành một cách viết tiếng Việt mang không khí cổ kính, để chúng ta phải đoán nghĩa và hiểu lơ mơ, cũng như đồng bào Ý của Eco có thể đoán ông viết cái gì với những đoạn dài viết bằng tiếng Latinh.

Và chúng ta thấy Umberto Eco tủm tỉm cười: Ráng chịu!

Những đoạn Latinh trong Tên của đoá hồng có thể dịch sang tiếng Hán Việt, hoặc văn quốc ngữ buổi ban đầu… Nên chăng? Vì khi đọc Bình Ngô đại cáo phiên âm Hán Việt, chúng ta vẫn có thể mường tượng ra tình thế và quan điểm của Nguyễn Trãi:

Nhân nghĩa chi cử, yếu tại an dân,
Điếu phạt chi sư, mạc tiên khử bạo.

hoặc dùng giọng văn và chữ quốc ngữ thuở ban đầu, như trong Phép giảng tám ngày, ta vẫn có thể đoán được các giáo sĩ Tây phương muốn nói gì:

Ta cầu cú đức Chúa blời giúpʃưc cho ta biét tớ tưãng đạo Chúa…

hoặc tương đối nôm na dễ hiểu hơn như Dụ tướng sĩ của vua Quang Trung trước khi ra quân hơn 200 năm trước:

Đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng, đánh cho nó chích luân bất phản, đánh cho nó phiến giáp bất hoàn, đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ.

Từ khi chữ quốc ngữ trở nên thông dụng, chúng ta bị cắt rời với nguồn văn thơ chữ Hán và chữ Nôm của tổ tiên, nhưng với một chút cố gắng chúng ta vẫn có thể hiểu “nhân nghĩa” và “an dân”, “điếu phạt” và “khử bạo”, và hiểu “sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ” là gì đấy chứ. Nhưng đây là một vấn đề khác.

 

6/2005 – 5/2021

bài đã đăng của Phạm Văn

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

  • long nguyen says:

    Dịch là phản ?

    Traduire c’ est trahir, phiên dịch thành phản dịch

    Đó là câu thành ngữ dạng chơi chữ traduire, trahir của tiếng Pháp để chế giễu một bản dịch một câu văn dịch sai ý nghĩa với nguyên bản. Trong thành ngữ VN xưa cũng có câu tương tự như vậy.

    “Chữ tác 作 thành chữ tộ 祚”, “giáp 甲 biến vi điền 田”. Chế giễu mấy anh đọc sách chữ này ra chữ kia vì tự dạng gần giống nhau.

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc.
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)