Trang chính » Coronavirus, Nhận Định Email bài này

Đọc José Saramago thời Covid-19

0 bình luận ♦ 13.04.2020

 

Người dân thành phố New Delhi, Ấn Độ, ngạc nhiên khi thấy bầu trời màu xanh

 

blindness film

José Saramago là nhà văn giàu tưởng tượng, kỳ lạ và gây nhiều tranh cãi, với câu viết dài lan man, lối sắp xếp ý tưởng và ngắt câu ngoài chuẩn mực thông thường, vì thế rất khó đọc. Ông kể câu chuyện giản dị của nhân vật José là người duy nhất có tên trong Mọi cái tên, bộ tiểu thuyết Phúc âm theo Chúa Giê-su khiến ông bị người cầm quyền đất nước ông tẩy chay, tác phẩm cuối cùng của ông là Cain kể lại Sáng thế ký qua một lăng kính khác cũng làm nhiều người khó chịu, và Luận văn về Sự Mù Lòa (Ensaio sobre a Cegueira) với các nhân vật không được đặt tên, không có nhân dạng riêng, phi thời gian, phi không gian.

Mù Lòa kể câu chuyện về một trận dịch mù ở một thành phố không tên. Khi bệnh “mù trắng” lan rộng, phản ứng đầu tiên là hoảng loạn. Người sáng mắt xua đuổi và tấn công người mù, và chính quyền có những biện pháp nhằm trấn áp hơn là săn sóc những người không may nhiễm bệnh. Khu cách ly cho người mù và người có thể mù được thành lập. Rồi tình hình càng lúc càng tệ, trộm cướp, người áp bức người bùng nổ trên toàn thành phố. Rồi tất cả mọi người đều bị mù. Trật tự xã hội cũ, với mọi mặt tốt và xấu của nó, hoàn toàn sụp đổ. Một xã hội mới, với những hoang tưởng mới và các cố gắng thích nghi mới, dần dần thành hình. Mù Loà, câu chuyện tưởng tượng kỳ dị của nhà văn, có nhiều điều tương tự với các sự kiện đang xảy ra dồn dập vào những ngày gần đây.

Từ những tháng cuối năm 2019, nhiều nguồn tin cho biết dịch bệnh bùng phát ở thành phố Vũ Hán. Ngày 31/12/2019, chính quyền Trung quốc xác nhận đang điều trị một số người bị viêm phổi cấp tính vì một loại siêu vi khuẩn mới, về sau có tên là Covid-19. Ngày 09/01/2020, Trung quốc cho biết có một người đàn ông 61 tuổi ở Vũ Hán chết vì siêu vi khuẩn này. Ngày 21/01, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác nhận Covid-19 có thể truyền từ người sang người, và loan báo số người bị nhiễm bệnh ở Trung quốc là 278, Thái Lan 2, Nam Hàn 1 và Nhật 1. Ngày 23/01, Trung quốc ra lệnh phong toả 11 triệu dân Vũ Hán.

Ngày 31/01, WHO xác nhận số người nhiễm bệnh ở Trung quốc là 9.720, ở các nơi khác là 106, và 213 người chết ở Trung quốc; sau nhiều cố gắng thu thập và phân tích dữ kiện và với không ít lúng túng, WHO tuyên bố tình trạng khẩn cấp trên toàn cầu.

Ngày 29/02, Washington là tiểu bang đầu tiên của Mỹ loan báo có một người chết vì Covid-19, và tuyên bố tình trạng khẩn trương. Trong cùng ngày, Maryland ban hành những biện pháp tương tự. Florida ngày 01/3, California 04/3, New York 07/3.

Ngày 13/3, sau nhiều lần coi thường các khuyến cáo của giới chức y tế, chính quyền liên bang Mỹ tuyên bố tình trạng khẩn trương trên toàn quốc, dù vẫn có những phát biểu mâu thuẫn và bóp méo sự thật nhằm đánh lạc hướng dư luận và chối bỏ trách nhiệm. Lập tức siêu thị hết thức ăn và giấy vệ sinh! Nước Mỹ, cường quốc số một, có các khoa học gia xuất sắc và các nhà quản lý năng động nhất, nhưng rõ ràng thiếu chuẩn bị, thiếu kế hoạch, và chính quyền liên bang liên tục gây hoang mang trong dân chúng. Ngày 16/3, sau nhiều tuần dao động, thị trường chứng khoán xuống nhanh và có lúc phải ngưng giao dịch. Nhà cầm quyền có thể làm ngơ tầng lớp thấp cổ bé miệng, nhưng khi chứng khoán lên tiếng và khi những người có rất nhiều tiền bị mất tiền thì không thể làm ngơ được nữa mà phải tìm cách chống đỡ và đổ lỗi.

Trong nạn dịch này, chính quyền Trung quốc và chính quyền liên bang Mỹ giống nhau ở một điểm: dối trá. Hai quốc gia có hai cách tổ chức chính quyền ở hai cực khác nhau: một bên là tư bản trị – một bên là độc đảng trị; một bên là tự do bầu cử – một bên là trò hề bầu cử; một bên là tự do ngôn luận và hội họp – một bên hoàn toàn không có một khái niệm tự do đúng đắn nào. Nhưng khi gặp tai biến không thể che đậy, một bên nói dối rồi bắt dân chúng ngậm tăm mà nghe – một bên nói dối rồi đỏ mặt cãi bướng và mắng kẻ chất vấn.

Chúng ta chưa rõ hết chuyện ở Vũ Hán, chỉ biết chắc chắn là có sự bưng bít và những người không may mắc bệnh đôi khi bị ngược đãi. Nhưng cách đối phó lúng túng và càn rỡ của một số nhà cầm quyền dễ làm liên tưởng đến lời kể hoang đường và man dại trong cuốn tiểu thuyết Mù Lòa. Sau đây là một đoạn Saramago mô tả việc chính quyền chuẩn bị đối phó với nạn dịch, rất phi thực mà rất hiện thực:

Chính Bộ trưởng là người đề nghị. Nhìn theo cách nào đi nữa thì đó cũng là một ý kiến may mắn nếu không nói là hoàn hảo, cả từ quan điểm liên quan tới khía cạnh vệ sinh thuần túy của tình thế lẫn quan điểm mang hàm ý xã hội và hậu quả chính trị. Cho tới khi tìm được căn nguyên, hay nếu dùng từ thích hợp là tìm được mầm bệnh của thảm họa trắng, như cách người ta đã gọi bệnh mù này một cách không-thuận-nhĩ theo cảm hứng của một thẩm định viên giàu tưởng tượng, cho tới khi tìm ra được phép điều trị và cách chữa, và có lẽ một loại thuốc chủng ngừa có thể ngăn chặn chứng bệnh tái diễn trong tương lai, thì tất cả những ai đã hoá mù, cũng như những ai đã tiếp xúc hay gần gũi cách nào đó với các bệnh nhân này, đều cần được gom lại và cô lập để tránh lây lan thêm, mà một khi đã lây thì ít hay nhiều sẽ tăng gấp bội, dựa theo một tỉ lệ đa hợp trong phép tính. Bộ trưởng kết luận, Quod erat demonstrandum [chữ La-tinh, nghĩa là “đã được chứng minh”]. Theo cách đối phó cổ điển thừa hưởng từ thời dịch tả và bệnh sốt vàng, các chiếc tàu nhiễm bệnh hay ngờ là mang bệnh phải ở ngoài biển bốn mươi ngày, và để dùng chữ cho công chúng hiểu thì đây là vấn đề cách ly tất cả mấy người đó cho tới khi có thông báo thêm. Những từ này, Cho tới khi có thông báo thêm, được Bộ trưởng tuyên bố, rõ ràng có cân nhắc kỹ, nhưng thật ra mù mờ vì ông chẳng nghĩ được chữ nào khác, về sau ông nói rõ thêm ý nghĩ của mình, Tôi muốn nói rất có thể là bốn mươi ngày hay bốn mươi tuần, hay bốn mươi tháng, hay bốn mươi năm, điều quan trọng là họ phải ở trong khu cách ly. Ủy ban Tiếp liệu và An ninh được thành lập cấp tốc cho mục đích này, chịu trách nhiệm chuyên chở, cô lập và quản lý các bệnh nhân, ông Chủ tịch Ủy ban nói, Thưa Bộ trưởng, bây giờ chúng ta phải quyết định giữ họ ở đâu, Các cơ sở hiện có sẵn trong tay là gì, ông Bộ trưởng muốn biết, Chúng ta có một nhà thương điên để trống chưa định làm gì, vài căn cứ quân sự hết sử dụng vì vụ tái cấu trúc quân đội mới đây, một toà nhà được thiết kế làm hội chợ thương mại sắp xây xong, và thậm chí có một siêu thị sắp dẹp tiệm mặc dù chẳng ai có thể giải thích tại sao, Theo ý ông thì cơ sở nào thích hợp nhất cho mục đích của chúng ta, Trại lính có an ninh tốt nhất, Tất nhiên, Nhưng có một trở ngại là chỗ đó rất rộng làm cho việc trông coi người bị nhốt vừa khó khăn vừa tốn kém, Ừ, tôi hiểu, Còn siêu thị thì chúng ta có thể gặp rất nhiều trở ngại về pháp lý, phải xét tới các vấn đề pháp lý, Còn toà nhà dùng làm hội chợ thương mại thì sao, Thưa Bộ trưởng, chỗ đó theo tôi nghĩ thì chúng ta nên bỏ qua, Tại sao, Bộ Kỹ nghệ sẽ không chịu, hàng triệu đồng đã đầu tư vào dự án, Vậy thì còn lại nhà thương điên, Vâng, thưa Bộ trưởng, nhà thương điên, Thế thì chúng ta chọn nhà thương điên, Dù vậy, xét theo mọi mặt thì nó là chỗ có điều kiện thuận lợi nhất vì chẳng những có tường bao quanh, nó còn có lợi điểm là có hai cánh riêng biệt, một cánh cho người thực sự mù, cánh kia cho những ai bị ngờ là có bệnh, và còn một khu trung tâm sẽ dùng làm vành đai trắng, đúng vậy, để ai mới mù sẽ đi qua đó để tới gia nhập với người đã bị mù, Có thể có vấn đề đấy, Vấn đề gì, thưa Bộ trưởng, Chúng ta sẽ phải đặt nhân viên ở đó để giám sát việc đưa người mới mù qua khu người mù, và tôi nghĩ chúng ta không thể trông cậy vào người tình nguyện, Thưa Bộ trưởng, tôi không nghĩ việc ấy là cần thiết, Tại sao, Nếu người nào ngờ là lây mà bỗng hoá mù, tất nhiên chẳng chóng thì chầy sẽ xảy ra, chắc chắn như vậy, thưa Bộ trưởng, thì sẽ bị mấy người còn thấy đuổi đi lập tức, Ông nói đúng, Cũng như họ sẽ không cho phép bất kỳ người mù nào bỗng dưng muốn đổi chỗ qua ở với họ, Ý kiến khá lắm, Cám ơn Bộ trưởng, tôi có thể ra lệnh tiến hành được chứ, Ừ, ông được toàn quyền hành động.

Blindness film image

Và khi mọi người đều mù, không còn chính quyền, không còn Bộ trưởng và Chủ tịch, không còn tài sản và địa vị, và không còn hy vọng khỏi bệnh, thức ăn và nước uống trở thành mối quan tâm lớn nhất:

Mưa đã tạnh, không còn người mù đứng há hốc miệng để uống nước. Họ đi loanh quanh vô định, họ lang thang qua các phố, nhưng chẳng bao giờ đi lâu, đi hay đứng đối với họ như nhau, họ không có mục đích nào khác hơn là tìm thực phẩm, âm nhạc đã ngưng, chưa bao giờ thế giới lại im lặng như vậy, các rạp xi nê và hí viện chỉ có người vô gia cư đã bỏ cuộc tìm kiếm, một số nhà hát, những rạp lớn, đã được dùng để giữ người mù cách ly khi Chính quyền, hay vài kẻ sống sót, còn tin rằng bệnh mù trắng có thể chữa trị được bằng các phương kế và chiến lược nào đó vốn đã vô hiệu quả trong quá khứ khi dùng để chữa bệnh sốt vàng và các bệnh dịch khác, nhưng tất cả đã chấm dứt, thậm chí chả cần một ngọn lửa. Còn các viện bảo tàng, thật đau lòng, tất cả những người đó, và xin nhấn mạnh là người, tất cả các bức tranh đó, tất cả các pho tượng đó, không còn khách viếng thăm nào đứng trước họ. Người mù trong thành phố này chờ đợi gì, nào ai biết, họ có thể đang đợi một phương thuốc nếu họ còn tin tưởng, nhưng họ hết hy vọng khi công chúng biết rằng dịch mù đã không chừa một ai, không một người nào còn thấy để nhìn qua kính hiển vi, phòng thí nghiệm bị bỏ phế, nơi các vi khuẩn không có giải pháp nào khác ngoài việc ăn lẫn nhau nếu chúng hy vọng sống sót.

Saramago tưởng tượng ra một bệnh dịch làm ảnh hưởng đến mọi người trong thế giới hư cấu của ông. Ông kể rằng bệnh dịch nhiều khi không đáng sợ bằng sự tàn nhẫn của người này đối kẻ khác, nhưng giữa cơn ác mộng ấy một số nhân vật vẫn còn lòng tốt để đùm bọc lẫn nhau. Và trên thế giới có thật này, vào những ngày này, câu chuyện hư cấu kinh khủng ấy như đang diễn ra trước mắt chúng ta dưới một dạng khác. Trong trận dịch Covid-19, có nhiều lúc mối quan hệ giữa người với người trở nên hết sức tồi tệ và có nhiều chính quyền tồi tệ, bản tin hàng ngày tràn ngập tin xấu và tin bịp, nhưng vẫn có các sự kiện tích cực làm chúng ta còn nghĩ được rằng tinh thần lạc quan, khả năng phục hồi và tình người sẽ không mất hẳn. Nhiều nhà bình luận thời sự đã nói tới một tương lai gần, lúc đó Mỹ và khối EU mất dần vai trò lãnh đạo, và Trung quốc tiến thêm một bước nữa để điền vào chỗ trống bằng cách tiếp tục rải tiền khắp thế giới với mục đích sẽ khai thác và thu lợi về sau, một phần nào giống với những điều các nước Âu-Mỹ đã và đang làm trong vai trò “lãnh đạo” của họ. Xét cho cùng, phần lớn những lời bàn luận và cảnh báo ấy vẫn chỉ nhằm duy trì hay tạo thêm các cực chống đối nhau, tranh giành nhau, tìm cách tiêu diệt nhau, cho đến ngày … tận thế, không xa.

Tuy nhiên, nhìn xa hơn và rốt ráo hơn, có lẽ vấn đề nên đặt ra sau trận dịch là mỗi người cần nhìn lại để cố thấy mình thực sự là gì trên quả đất nhỏ bé này, và nhân loại như một khối sẽ và nên hành xử ra sao để tồn tại. Năm 1845, trong căn nhà nhỏ ven hồ Walden ở giữa rừng, Henry David Thoreau nghĩ và viết về những vấn đề của thời đại ông, và những điều ông viết đến hôm nay vẫn còn người đọc. Có lẽ chúng ta trong thế kỷ này cũng nên tìm đến một Walden trong tâm trí mình để thư thả nghĩ về thời đại mình, để tự hỏi rằng 50 hay 100 năm nữa trên trái đất này có còn ai ngồi đọc câu chuyện hôm nay.

Khi dịch “mù trắng” đã tấn công tới nạn nhân cuối cùng của nó, cuộc sống với những quan hệ và lo âu kiểu mới bắt đầu xuất hiện, dù tạm bợ và bất ổn. Một số người mù tập hợp lại và cùng tổ chức sống chung. Đối với họ, những thứ tưởng như tầm thường nay trở thành đáng quý, những hành động tưởng như tình cờ nay trở thành sâu lắng và nhiều ý nghĩa.

… Bà [người duy nhất không bị mù, vợ bác sĩ] cầm đèn vào bếp, bà quay lại mang theo chai nước, ánh sáng rọi qua chai làm báu vật bên trong lấp lánh. Bà đặt nó lên bàn, đi tìm bộ ly, bộ ly đẹp nhất mà họ có, bằng pha lê đẹp nhất, rồi chầm chậm, như đang làm lễ, bà rót đầy các ly. Bà nói, Nào, chúng ta uống. Các bàn tay mù mò mẫm tìm thấy ly, họ run rẩy giơ lên. Vợ bác sĩ lại nói, Nào chúng ta uống. Ở giữa bàn, ngọn đèn như mặt trời giữa các vì sao lấp lánh.

Merce Cunningham, Beach Birds - photo Michael O'Neil
Merce Cunningham, Điệu vũ Chim biển, 1991 (Ảnh: Michael O’Neill)

Bài viết này kết thúc bằng chai nước cuối cùng ấy, bằng bộ ly đẹp dùng để uống chất nước quý báu trong chai, bằng bàn tay ân cần rót nước vào ly, và bằng ánh đèn phản chiếu lấp lánh như các vì sao trước những đôi mắt đã lòa của các nhân vật trong tác phẩm của Saramago.

California 08/4/2020

Phạm Văn

_________________________________

Tham khảo

– José Saramago, Blindness, bản dịch tiếng Anh của Giovanni Pontiero, First Harvest edition 1999.

– World Health Organization (WHO), “Coronavirus disease situation reports.”

– CBS News, “New York joins 4 other states in declaring state of emergency amid coronavirus outbreak,” 07 March 2020.

– White House, “Proclamation on Declaring a National Emergency Concerning the Novel Coronavirus Disease (COVID-19) Outbreak,”  13 March 2020.

bài đã đăng của Phạm Văn


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)