- Tạp Chí Da Màu – Văn chương không biên giới - https://damau.org -

Ngu Yên Đọc “Giả Thiết Về Cánh Tay Phải Của Chúa Giê-Su”

Posted By Ngu Yên On In Đọc và Đọc lại,Nhận Định,Phê Bình | No Comments


Đọc thơ, dù tưởng tượng phong phú cách mấy cũng không thể vượt qua những hình ảnh và kinh nghiệm về sinh hoạt giữa các hình ảnh đã tồn trữ trong kho trí nhớ dài hạn. Mỗi người khác nhau về sức chứa và số lượng trong kho tàng này. Nếu kho chứa nhỏ hẹp, hình ảnh tồn kho nghèo nàn, đương nhiên người đọc sẽ khó “thấy” rõ một bài thơ phức tạp hoặc cao phẩm.

Đọc văn là tìm ý. Đọc thơ là nhìn ảnh, vì vậy, thơ trọng tứ để diễn đạt ý. Một bài thơ hay luôn luôn tạo ra những hình ảnh nổi bật khiến tứ thơ độc đáo. Giá trị thơ được đánh giá qua những hình ảnh và tứ thơ, cưu mang nhiều lớp ý nghĩa, mà văn bản đại diện đạt được phẩm chất thẩm mỹ.

Hình ảnh hư cấu trong thơ đa số hiểu theo diễn trình cây Xương Rồng, hoa Lưỡi Long. Chẳng có ai thấy rồng, biết thế nào là xương với lưỡi? Thấy cây mọc bốn cạnh đầy gai góc, lạ lùng, gọi Xương Rồng. Thấy cây từng mảnh dẹp nối nhau đầy gai, trổ hoa đỏ, rất đẹp, gọi hoa Lưỡi Long. Tưởng tượng đặt tên tạo nên ý nghĩa. Không đúng không sai, chỉ được chấp nhận. Điều này cảnh cáo nhà thơ khi hư cấu cảnh vật mới lạ phải xem xét mức độ “khả thể chấp nhận” của người đọc và xã hội. Ngược lại, một người đọc không chấp nhận những hình ảnh, tứ thơ mới lạ, sẽ không thể chia sẻ cùng tác giả.

Hình ảnh và tứ thơ tuy được ý thức trình bày, đưa đón, sửa chữa, cải thiện, nhưng hầu hết đến từ vô thức, mang theo vô số điều tiềm ẩn trong tâm tư mà tác giả không có ý định tiết lộ, hoặc không biết sự hiện diện của những bí ẩn đó. Vì vậy khi đọc thơ, khám phá hoặc giải mã những điều ẩn núp thầm kín là công việc phiêu lưu kỳ thú. Thường khi mạo hiểm lôi ra ánh sáng nhiều thứ ám ảnh, nhưng không chắc thuộc về tác giả, nhưng chắc chắn thuộc về người phê bình hoặc độc giả đang đọc. Đọc thơ là một cách soi gương nhưng thấy được những gì sau lưng tấm gương.

Những bài thơ nặng trọng lượng thường để lại cho người đọc những hình ảnh những tứ thơ thích thú khi hồi tưởng và gia tăng sự hiểu biết trong kho lưu trữ kiến thức.

Tôi đọc bài thơ này nhiều lần, mỗi lần thấy thêm nhiều chi tiết khác lạ. Một số hình ảnh cũ mờ đi, hình ảnh khác sáng lên, hoặc được thay thế bằng hình ảnh mới. Những hình ảnh lật qua lật lại rất nhanh giữa câu chuyện 2000 năm cũ và câu chuyện hiện tại đang xảy ra. Cùng một hình ảnh, ý nghĩa thay qua thay lại, như có hai tiếng nói thì thầm trong trí tưởng, giải thích cùng một ý bằng hai cách khác nhau:

quân dữ đóng đinh Giê-su trên đồi Gôn-gô-tha
tôi đứng cuối dốc chặng đường thương khó
tiếng búa nện chan chát [1]
khi Magdalena lấy tóc lau chân người 
ông vẫn chưa chết
khi những ngả đường vào Băng-cốc bị đóng chốt
ông vẫn chưa chết
khi người ta hạ thập giá xuống
ông vẫn chưa chết
khi lệnh thiết quân luật được ban hành ở Lhasa
ông vẫn chưa chết
khi máu trong người chảy cạn thấm đầy mặt đất
ông vẫn chưa chết
khi xe tăng nghiến xích trên quảng trường Thiên An Môn
ông vẫn chưa chết
khi trời đất tối sầm thì mọi người kinh sợ bỏ về [2]
tôi phát hiện ra ông
ngoài mái hiên ngôi nhà thờ nhỏ ở Long An
anh thợ mộc ba mươi ba tuổi đang khát lịm trên thập giá 
cánh tay phải đứt rời treo lặc lìa kỳ dị
tôi chĩa ống kính vào mạn sườn
tìm tín hiệu sự phục sinh
Giê-su chưa chết! 
tôi gọi xe cấp cứu 115 bằng điện thoại di động
những biện pháp cầm máu không phủ sóng [3]
khi tôi viết xuống những dòng này 
ông vẫn chưa chết
thoi thóp thở
chờ đợi
cơn hấp hối kéo dài đến vô tận
nhưng cánh tay phải tự nó tháo rời ra khỏi lỗ đinh
rồi cất lên khỏi mặt địa cầu [4]
tôi ngó lên bầu trời đêm Địa Trung Hải 
ngoài những vệ tinh viễn thông và hệ thống phòng thủ từ xa
là tín hiệu của sự sống
đêm, trái đất lang thang ngây ngất
cánh tay phóng đãng đã ân cần ôm mái tóc lả lơi
trong quán rượu hai ngàn năm trước
lững lờ bay trong vũ trụ mênh mông [5]

Tựa đề bắt đầu bằng từ ngữ then chốt “giả thiết”, một chữ dễ lầm với giả thuyết. Có nghĩa là một giả định để quan sát, suy luận, bàn thảo hoặc là một điều kiện mang tính quy ước, trong thực tế nó có thể tồn tại hoặc không phải lúc nào cũng tồn tại. Giả thiết về cánh tay phải. Vì sao không là chân phải? mắt phải? tay trái? Vì chân để đi, mắt để thấy, tay để làm và tay phải của Chúa dùng làm dấu ban phước lành, ban phép lạ, cứu rỗi.

Giả thiết về cánh tay phải của Chúa Giê Su: Chúa Giê Su là một quy ước tôn giáo. Chuyện cánh tay phải là một giả định sẽ được phân tích, tư duy, tranh cãi… Tựa đề này cho chúng ta một câu hỏi siêu hình đi lạc vào thẩm mỹ thi ca.

Bài thơ chia làm năm đoạn trong năm mô hình diễn đạt, ghi dấu thứ tự trong […]. Mỗi mô hình chuyển tiếp mỗi quan điểm và mỗi ý nghĩa khác nhau nhưng tụ lại câu hỏi nhất quán: Chúa và người liên hệ ra sao? Trong biểu tượng: Chúa và tôi liên hệ thế nào?

Mô hình mở đầu cho người đọc thấy ngay lập tức nhân vật Giê Su và nhân vật tôi đối diện qua 2000 năm như một khoảnh khắc. Nối tiếp nhau bằng tiếng búa đóng đinh.

Mô hình thứ hai nhấn mạnh: “ông vẫn chưa chết.” Từ lúc Mary Magdalena lấy tóc lau chân ông, từ lúc người ta hạ ông xuống khỏi thập tự, từ lúc chôn ông vào ngôi mồ đá, ông vẫn chưa chết. Suốt hơn hai mươi thế kỷ qua, bao nhiêu thảm họa, tang thương, tử vong xảy ra cho nhân loại, ông vẫn chưa chết. Vì sao tác giả không viết: “Ông vẫn còn sống?” Lời lẽ này mạnh mẽ hơn, lạc quan hơn, sao lại nhấn mạnh “chưa chết.” Hoặc vì “chưa chết” và “còn sống” không đồng nghĩa? Hoặc đồng nghĩa nhưng khác ngụ ý?

Rồi bỗng dưng khi trời tối sầm trên ngọn đồi Gôn-gô-tha, mọi người kinh sợ bỏ về. Ẩn dụ? Rồi mỗi khi thế giới tối sầm, rồi mỗi khi cuộc sống tối sầm, mọi người kinh sợ? Chúa chịu chết thân xác để cứu rỗi linh hồn nhân loại, cứu rỗi vô hình, còn thân xác con người, thực tế hiện sinh, mặc kệ? Ý nghĩ này tối sầm.

Mô hình thứ ba lật qua hiện tại. Long An, nơi tác giả dựng lên ẩn dụ cánh tay phải của Giê Su bị gãy, đứt đoạn, treo lặc lìa, nhưng vì sao lại “kỳ dị?” Có phải vì Chúa không bao giờ gãy tay và tượng Chúa không bao giờ được để gãy tay? Vì sao tượng này gãy tay mà không ai tu bổ? Hoặc bổn đạo lơ là? Hoặc bị cấm đoán? Xã hội tối sầm, đạo giáo tối sầm, mọi người kinh sợ bỏ về.

Từ ngữ “lặc lìa” e rằng khó giải mã. “Cánh tay phải đứt rời treo lặc lìa kỳ dị”, treo lặc lìa là treo như thế nào? Ngôn ngữ bình thường có “xanh lặc lìa”, xanh rất xanh. Ngôn ngữ bình thường có “lặc lè”, nghĩa là di động chậm chạp nặng nề. Vậy thì, treo lặc lìa hay treo lặc lè? Cánh tay gãy hết máu xanh mét hay thỉnh thoảng lay động theo gió, khi bàn tay còn đóng ở đầu đinh?

Việc này không quan trọng bằng tác giả tìm thấy tín hiệu phục sinh. Cần phải cứu ông ta sống lại. Ông cần phải sống, không phải chưa chết. Cần tích cực, không phải thụ động. Cần hành động chứng minh, không phải lời nói. Cần gấp ở Việt Nam. Cần cấp cứu. Cần cầm máu. Vì hết máu, tượng cũng chết huống chi người.

Mô hình thứ tư cho người đọc thấy được tác giả suy tư thân phận nhân sinh trong vòng tay quan phòng của Chúa. Ông vẫn chưa chết / thoi thóp thở / chờ đợi / cơn hấp hối kéo dài vô tận / Trong tình cảnh này, thêm tay bị gãy, làm sao ông có thể giúp con người vượt qua thảm trạng, làm sao ngăn cản họ tàn sát lẫn nhau? Làm sao chăn dắt đoàn chiên về miền đất hứa? Tác giả nghi ngờ. Cả thế kỷ 20 nghi ngờ. Tất cả cần được xét lại. Khi Nietzches tuyên bố Thượng Đế đã chết, đồng nghĩa với, “từ nay con người phải tự lo thân.” Mô hình này giải thích một phần nào những khúc mắc trong mô hình thứ hai, vì sao Chúa làm ngơ trước những hoàn cảnh bi thương của nhân loại. Khả năng và chức năng của đấng tạo hóa bị đặt dấu hỏi kề dấu chấm than.

Biểu tượng Chúa còn một tay, nghĩa là còn hy vọng. Trước tình hình thế giới bị đe dọa diệt vong bởi chiến tranh nguyên tử, trước một quê hương tan rã đang mờ nhạt trên bản đồ, không thấy lối thoát, tuy vậy, người đọc vẫn có thể nhìn ra, sâu thẳm tận thâm tâm, tác giả vẫn còn niềm tin, niềm hy vọng. Vì nếu không, tượng Chúa có thể đã mất hai tay hoặc mất nhiều hơn nữa.

Từ Long An thoắt một cái sang Địa Trung Hải. Vì sao Địa Trung Hải? Vì sao không là Thái Bình Dương? Có lẽ, bầu trời Địa Trung Hải được chọn lựa vì 2000 năm trước đã chứng kiến, đã tối sầm, khi Chúa Giê Su thở hơi cuối cùng trên thập tự.

Nơi đó, mô hình thứ năm, mô hình kết, mở ra tứ thơ cảm khái niềm cô đơn. Nhìn lên trời đêm mênh mông thăm thẳm, lỏng lẻo vài ngôi sao, lang bạt vài vệ tinh, làm sao không lắng đọng thân phận lẻ loi một kiếp người?

Dù khoa học lấp láy những tín hiệu sống cho ngày mai, hôm nay, trái đất vẫn ngất ngây trong cánh tay ân cần ôm mái tóc, rồi bị đóng lên thập tự, rồi bị gãy đoạn lìa, rồi tự tháo rời khỏi lỗ đinh, rồi bay lững lờ trong vũ trụ. Tứ thơ này cho thấy sau 20 thế kỷ cánh tay đã gãy vẫn ám ảnh đời sống trên trái đất, dù lững lờ vẫn đeo đuổi con người. Tứ thơ này cũng có thể đào sâu cho người đọc khái niệm, muốn bay cao phải rứt lìa ràng buộc. Phải vượt lên phóng đãng lả lơi, vượt lên những đau khổ thường tình, tự giải thoát bản thân. Tôi e rằng cụm từ “phóng đãng” và “lả lơi” được sử dụng thiếu chính xác. Nhưng chính xác là niềm tin tôn giáo ngày nay đã mất dần mục đích và chức năng, chỉ còn như một phương tiện.

Đọc và nghiền ngẫm bài thơ Giả Thiết Về Cánh Tay Phải Của Chúa Giê Su của nhà thơ Thận Nhiên, là một bài thơ dày đặc những hình ảnh với nhiều ý nghĩa ngấm ngầm, kể cả những ý tưởng vượt ra ngoài sự kiểm soát của tác giả. Người đọc có thể hình dung ra mức độ hoang mang nghi ngờ của nhà thơ về sự hiện diện và quyền lực của Thượng Đế. Như một con chiên muốn rời bỏ đàn chiên vì không thấy mục tử, nhưng ngập ngừng bởi chiều hôm và rừng núi hiểm nguy. Tôi không khỏi tự hỏi: Đạo có trước hoặc người có trước? Dù sao 2117 chữ viết ở đây cũng chỉ là giả thiết.

bài đã đăng của Ngu Yên