Trang chính » Dịch Thuật, Giới thiệu tác giả, Giới thiệu tác phẩm, Phỏng vấn, Song ngữ Email bài này

Bướm Vàng. Lại Thanhhà


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 4.03.2020

 

image

 

Hãy đọc những gì bạn không biết bởi vì nếu bạn có thể tưởng tượng thì bạn đã hình dung ra được rồi; nhưng nếu bạn không có khả năng đó, nên khám phá điều gì có thể dẫn dắt bạn đến một thế giới chưa hề có trong trí tưởng khiến bạn bất thình lình kêu lên “ồ, tuyệt.”

Bất kể tương quan văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử, có một sự phân chia rạch ròi giữa người Việt trong nước và cộng đồng người Việt di dân. Chia cắt này rõ ràng là do sự thiếu quan tâm từ các độc giả trong nước đối với các tác phẩm văn học được viết bởi tác giả Việt Nam hải ngoại về kinh nghiệm di dân. Đối với một số người, các câu chuyện này quá lạ lẫm không ăn thua gì đến họ. Đối với những người khác, họ có một thành kiến không mấy công bằng về cuộc sống và quyền lợi mà người Việt hải ngoại được hưởng và điều này làm họ dè bỉu.

Nhà văn Lại Thanhhà giải thích với tạp chí Saigoneer rằng không ai hoạch định được cuộc đời mình, hay chọn lấy hoàn cảnh mà mình được sinh ra, và không ai biết vận mệnh nào cho một người được lớn lên ở Sài gòn thay vì phải bỏ xứ đi Mỹ trên một chiếc xuồng xộc xệch. Tuy Lại Thanhhà không viết riêng cho giới độc giả nào, tiểu thuyết mới nhất của cô, Bướm Vàng, cho độc giả Việt cơ hội “hình dung thế nào là bỏ xứ ra đi … đây là cánh cửa mở ra cho bạn nhìn thấy kinh nghiệm của người khác.” Một cách giản dị, cô cũng nói thêm, “nếu tiểu thuyết đó hay, là nó hay, vậy thì đọc nó đi.

Nước Mỹ trong mắt người Việt

Bướm Vàng là câu chuyện về một cô gái Việt 18 tuổi tên Hằng, đến Texas năm 1981 để tìm đứa em trai tên Linh mà 6 năm trước cô đã sơ ý để nó bị phi cơ bốc đi Mỹ theo Chiến Dịch Baby Lift. Sau khi chiến tranh kết thúc, Hằng và gia đình phải sống khổ và hy sinh nhiều thứ để cô có thể thực hiện cuộc hành trình gian truân đi tìm em.

Thế nhưng cuộc hạnh ngộ không phải là khoảnh khắc thần tiên trong chuyện cổ tích mà cô đã tưởng tượng. Cậu em rời quê hương khi hãy còn là một nhóc tì mới chập chững biết đi và vì thế có rất ít ký ức về gia đình của mình ở Sài Gòn. Thật dễ hiểu khi cậu hiện giờ mang tên Mỹ, tạo dựng cuộc sống quanh quẩn với mấy con ngựa, trại chăn nuôi gia súc, và những thứ khác thuộc văn minh Mỹ quốc. Hằng hiểu điều đó nhưng không ngã lòng trước thái độ đối kháng của cậu trong việc chấp nhận chị mình và thế giới mà chị mình biểu hiện.

Câu chuyện xảy ra ở một thị trấn thôn quê bang Texas nhộn nhịp các trận thao diễn quẳng thòng lọng và cưỡi bò mộng vào nửa đêm của các chàng cao-bồi, những lễ hội với vô số món ăn chiên dòn đầy mỡ, vào thời mà tiếng nhạc rap bắt đầu rầm rập phát ra từ ra-dô của các chiếc xe bán tải. Các chương sách mô tả văn hóa Mỹ từ góc nhìn của Hằng lại diễn dịch bối cảnh qua lăng kính đặc Việt Nam.

Thanhhà cho biết cô có óc song ngữ, cô suy nghĩ bằng tiếng Việt khi viết từ quan điểm của Hằng, nhưng việc chuyển ngữ lại xảy ra trước khi cô gõ bàn phím. Điều này dẫn đến những mô tả phong phú, đầy thi vị và giàu ẩn dụ vốn có trong tiếng Việt. Ria mép trở thành “hai con sâu rọm màu cam bò phất phới quanh miệng chàng cao-bồi,” và một “giàn khoan kỳ quặc đứng thẳng người như đang sục tìm những quái thú săn mồi, rồi cúi gập, đứng, cúi, cứ thế, liên tục. Cũng không khác một con hươu cao cổ bằng kim loại đang khát khô.

Người ta diễn đạt những gì họ thấy bằng ngôn ngữ, nhưng đôi khi ngôn ngữ của một người cũng biểu lộ cái nhìn của họ. Điều này chính là cách Hằng diễn đạt sự kỳ lạ của văn minh Mỹ. Thí dụ như cách cô nhận xét về tên của LeeRoy – một thanh niên 18 tuổi ôm mộng thành cao-bồi–nhân vật liên quan đến câu chuyện kể của cô. Theo cô, tên của anh chàng này nghe như Ly Roi, cái roi làm bằng ly thủy tinh(do đó dễ vỡ)–một cách dịch âm trực tiếp từ Anh ngữ. Cô hy vọng nghĩa trong tiếng Anh của cái tên này được cứng cáp hơn, như các tên của con trai Việt Nam: Dũng, Minh, Quang, Phú, Cường.

image
Lại Thanhhà (hình chụp của Paula Landry)

Sự giao hưởng giữa tiếng Anh và tiếng Việt tạo ra những trường hợp trào lộng, giúp vui cho những độc giả nào hiểu tiếng Việt. Khi Hằng nói tiếng Anh, giọng phát âm đặc Việt Nam và khả năng ngữ âm của cô được diễn đạt qua tiếng Việt. Thí dụ, cô nói “Du ri-eo cao-bồi? Du đu nót nô.” Thay vì “You are [a] real cowboy? You do not know.” Kỹ thuật sáng tác này phác họa phần nào bản chất của Hằng và làm độc giả thấy rõ những rào cản văn hóa mà cô phải đối phó. Tiếng Việt mà Thanhhà reo rắc khắp các trang sách bao gồm lời nhạc của Trịnh Công Sơn, tăng thêm nét chân thật cho nhân vật Hằng và có tác dụng như một món quà ban thưởng cho độc giả Việt.

image image

Khác với quyển tiểu thuyết đầu tiên của Thanhhà  – Từ Trong Ra Ngoài rồi Bắt Ðầu Lại (Inside Out and Back Again) đoại giải thưởng National Book Award và Newbery Honor – tác phẩm này không mảy may dựa trên kinh nghiệm di dân của cô. Tuy Thanhhà đã sống qua một thời gian ở Texas, khác với nhân vật Hằng, cô có mặt trong trong đợt sóng tị nạn đầu tiên ra đi ngay sau khi chiến tranh kết thúc. Nguồn cảm hứng nguyên thủy của Thanhhà xuất phát từ một bức ảnh chụp một người bị xóa mặt mà cô nhìn thấy trong những năm cô làm phóng viên, sau được bổ sung thêm từ các nguồn nghiên cứu.

Óc tưởng tượng phong phú tài tình của Thanhhà cũng giữ một vai trò quan trọng trong việc hình thành quyển tiểu thuyết. Nhật báo ở quận Cam của cô thường giao cho cô việc kể lại những câu chuyện về các trường hợp đến nước Mỹ của người tị nạn Việt Nam. Tuy có nhiều lý do phức tạp hơn chuyện ai cũng muốn hưởng tự do, không ai muốn nói ra những đau đớn sâu xa hoặc những điều riêng tư xảy ra trong hành trình của họ. Dù gặp khó khăn, Thanhhà hiểu được sự ngần ngại của họ. Trong tiểu thuyết không có những giới hạn như vậy. Cô giải thích: “trong tiểu thuyết, tôi phải mở bung cánh cửa tâm tư của cô gái và xâm nhập vào thâm cung ký ức nhân vật. Ngay cả những kỷ niệm mà chính cô ấy không muốn thừa nhận, là độc giả bạn được biết vì đó là điều kỳ diệu của sáng tác, bạn được biết những điều mà thậm chí nhân vật cũng không muốn nghĩ đến.”

Sự quan trọng của tính chất hài hước

Những kinh nghiệm khủng khiếp mà Hằng không muốn nghĩ đến bao gồm cả những tên cướp biển Thái Lan, đói khát, bệnh tật, và những chấn thương thể chất cũng như tâm lý, tất cả bám riết vào các tình cảnh mà những người tị nạn đã phải chịu đựng. Tuy nhiên Thanhhà nói với Saigoneer “Coi như tôi đã làm nên tên tuối mình bằng cách đưa sự dí dỏm vào những câu chuyện thật kinh hoàng và thảm khốc, do tôi nghĩ chúng gắn kết với nhau, chúng ta cần đau thương lẫn hài hước để mà sống còn.”

Tính hài hước trong Bướm Vàng phần nhiều được nhân vật LeeRoy tác động. Anh ta quyết tâm trở thành cao-bồi/một anh chàng chăn bò – dù đã lớn lên trong gia đình của những trí thức vùng Đông Mỹ. Có vẻ như anh ta theo triết lý “chân giả thành chân thật.” Sau khi tốt nghiệp trung học, học thuộc lòng tiếng lóng của dân cao-bồi từ sách vở, sắm quần áo hào nhoáng, và dĩ nhiên là không thực tiễn, vì chỉ là mốt thời trang kiểu chăn bò, anh lên đường và cố gắng xâm nhập vào thế giới quẳng lọng và cưỡi bò mộng của dân cao bồi. Anh ta tình cờ gặp Hằng rồi chọn việc quét dọn các chuồng ngựa bẩn thỉu và cuốn bó những tá cỏ khô nơi Hằng làm việc, đơn giản chỉ để được gần gũi cô trong lúc cô bám sát cậu em trai lì lợm được một phụ nữ Mỹ da trắng sống ở cuối đường nhận nuôi.

Bất kể những nỗ lực của anh ta, như nhai rào rạo rau cần tây (“Tôi thích mấy thứ này lắm, nó giúp tôi được nhuận trường), buông ra những thành ngữ học được đâu đó (em gần làm tim tôi nhảy họng), khoác lác làm nhàm (“Hồi học Đệ nhất tôi đã viết tiểu luận về tầm quan trọng địa chất, lịch sử và chính trị của hẻm núi Palo Duro, đủ dài để in thành sách đó”), anh chàng ham nói này rồi cũng biểu tỏ sự thật thà và lòng tốt, thúc đẩy một phần bởi tình yêu thầm kín dành cho Hằng. Mối tình kỳ lạ được nảy nở và tạo nên câu chuyện, thay vì thảm kịch, trở thành hồi phục. Thanhhà giải thích, “đây là câu chuyện về sự chữa lành vết thương, không phải về những chấn thương tâm lý. Chấn thương tâm lý chỉ là nguyên do vì sao cô ấy phải chữa lành vết thương.”

image
Thanhhà, học sinh lớp Một, Sài Gòn


Hồi phục là điều phải đạt được

Trong cuộc trò chuyện giữa chúng tôi, đề tài chữa lành được phát hiện từ một câu chuyện mang thông điệp này. Tuy Thanhhà cho rằng giải thưởng National Book Award không mấy thay đổi quá trình viết văn của cô – dù sao thì cô đã sáng tác hơn cả một thập niên trong thầm lặng – sự nghiệp viết văn tạo cơ hội cho cô được đến thăm các lớp học trên khắp nước Mỹ để trò chuyện với các học sinh đã trải qua nhiều tuần lễ mổ xẻ, thảo luận tiểu thuyết thơ Từ Trong Ra Ngoài rồi Bắt Ðầu Lại.

Khi cô bước vào các lớp học, các học sinh cấp hai và cấp ba tưởng sẽ gặp một nhân vật mỏng manh và dễ bị bắt nạt mà các em đã biết qua trong tác phẩm. Nhưng đó là Thanhhà của 44 năm trước.  Đâu rồi lũ bắt nạt và sự kỳ thị đã làm cô khốn khổ khi vừa đặt chân đến nước Mỹ? Cô không còn nghĩ đến chúng nữa. Hiện có quá nhiều diễn biến trong cuộc sống để cô phải bận tâm về quá khứ, “những điều đó không ăn nhập gì nữa.” Thay vào đó, các em học sinh đã gặp một nhà văn cực kỳ sống động và hài hước, đầy tự tin trong cuộc sống và công việc của mình. Vậy thì viết ra những câu chuyện đó để làm chi khi mà những căng thẳng trong lòng không còn dày vò tác giả nữa? Thanhhà giải thích, đối với những người Mỹ gốc Việt, những câu chuyện đó là cửa sổ mở ra cho thấy những gì cha mẹ họ [nhóm người thuộc thế hệ di dân thứ nhất] đã trải qua. Những câu chuyện đó có thể gợi mở đối thoại và cho phép người ta nhìn vào sự thật quá đau thương đến nỗi không thể tự dưng mang ra mà nói. Còn đối với thế hệ cha mẹ [khi đọc được những điều tác giả đã viết xuống], sẽ thấy rằng “kinh nghiệm của ta có giá trị, và có người đã viết nó ra.”

Ngoài tính chất sắc sảo và và mang tính giải trí cao, đối với những ai không có mối quan hệ cụ thể với Việt Nam, tác phẩm của Thanhhà  cũng cống hiến nhiều bài học về sự đồng cảm luôn luôn cần thiết, nhất là ở những nơi mà các làn sóng di dân vẫn còn tiếp diễn. Suy niệm về những thành đạt cá nhân và nghề nghiệp của người Việt khắp nơi trên thế giới, Thanhhà  nói cô hy vọng cuộc sống của họ có thể giúp các người khác nhìn thấy những dân tị nạn mới, và “không chỉ nhìn vào người đang đứng trước mặt bạn mà hãy hình dung những gì sẽ xảy ra trong 50 năm nữa.”

Khi bạn thấy chính mình đang tưởng tượng về những gì sẽ xảy ra cho các nhân vật sau khi chương cuối kết thúc, đó là một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất cho biết nó là một quyển sách hay. Bướm Vàng khiến độc giả suy gẫm. Hằng, LeeRoy và Linh đâu rồi nhỉ, vào năm 2019? Thanhhà có một vài ý tưởng, nhưng quan trọng hơn, bạn cũng có những suy niệm của riêng mình, vì cô đã tạo ra những nhân vật đáng mến và độc đáo, họ vương vấn tâm tư bạn rõ lâu sau khi quyển sách đã được gấp lại. Mặc dù Thanhhà  thừa nhận sách giống như con cái mình, và không nên cưng đứa nào hơn đứa nào, cô cho biết mình thích Bướm Vàng nhất. Sự ưu ái của tác giả cũng dễ hiểu thôi, vì sách mang đến cho mọi đối tượng độc giả thật nhiều thú vị và nhận thức sâu sắc.

Có thể tìm mua Bướm Vàng trong các hiệu sách hải ngoại, ấn bản điện tử có thể tải xuống ở Việt Nam từ các đơn vị bán lẻ như Amazon.

Chuyển ngữ: Trần Thị NgH

 

BUTTERFLY YELLOW. Thanhha Lai

Paul Christiansen

Read what you don’t know because if you can already imagine it, then you can already imagine it; but if you can’t, then open up something that reveals a world you can’t imagine and then suddenly you’re like, ‘oh wow.’”

Despite all the cultural, linguistic and historical connections, a divide exists between Vietnamese in Vietnam and members of the diaspora. This separation is perhaps nowhere more obvious than what seems to be a lack of interest amongst some readers here in literature written by overseas Vietnamese focused on their immigrant experiences. For some, the tales may seem too foreign, too unrelatable. For others, there may exist an undeserved bias about the lives and privileges afforded to overseas Vietnamese that invites scorn.

Author Thanhha Lai explained to Saigoneer that one doesn’t get to plan their lives, nor choose the circumstances they were born into, and who knows what happenstances result in a person growing up in Saigon versus having left for America aboard a makeshift boat. So while she doesn’t write with an audience in mind, her newest novel, Butterfly Yellow, offers readers in Vietnam a chance “to imagine what it was like for someone that left…this is your window into another person’s experience.” She also adds that simply, “If it’s a good novel, it’s a good novel, so just read it.”

America Through Vietnamese Eyes

Butterfly Yellow focuses on Hang, an 18-year-old Vietnamese girl who arrives in Texas in 1981 to search for her younger brother, Linh, whom she inadvertently sent to the US six years prior on an Operation Baby Lift airplane. After the war ended, Hang and her family endured tremendous hardships and sacrifices so she could make the perilous journey to find him.

Their reunion, however, turns out to be far from the fairy tale moment she imagines. He left when he was just a toddler, and thus has little memory of his family in Saigon. It is, therefore, understandable that he would have taken on an English name and created a life for himself that revolves around horses, ranches and other elements of Americana. Hang understands, but is undeterred by his hostility in accepting her and the world she embodies.

The story takes place in a rural Texas town populated by midnight rodeos, carnivals filled with every deep-fried food imaginable, and the first iterations of rap rumbling out from pickup truck radios. The chapters told from Hang’s perspective present the setting via a decidedly Vietnamese lens.

Thanhha says she has a bilingual mind and thinks in Vietnamese when writing from Hang’s view, but translation occurs before her fingers hit the keyboard. This results in descriptions that contain the poetic, metaphor-rich phrasings found in Vietnamese. A mustache becomes “two red caterpillars windblown around the cowboy’s mouth” and an unfamiliar oil derrick “straightens as if looking for predators then bends back down, again and again. A parched giraffe made of metal.

People express what they see via language, but sometimes the language one uses informs what one sees. This truth lies at the core of how Hang interprets the strangeness of America. For example, she learns the name of LeeRoy, an 18-year-old wannabe cowboy that gets involved in her saga. To her, his name “sounds exactly like Ly-Roi, or Glass Whip, a direct translation. She hopes the meaning in English carries more vigor, the way Vietnamese boys’ names translate to Bravery, Brightness, Intelligence, Prosperity, Strength.”

This intersection of English and Vietnamese allows for moments of levity while rewarding readers who understand Vietnamese. When Hang speaks in English, her accent and understanding of phonetics are expressed using quốc ngữ. For example, she says “Du ri-eo cao-bồi? Du đu nót nô” instead of “You’re [a] real cowboy? You do not know.” Such a device helps to characterize her and makes clear the barriers she faces to assimilation. The Vietnamese which Thanhha sprinkles throughout include Trinh Cong Son song lyrics, which simultaneously add authenticity to Hang and serves as something of a literary Easter egg for Vietnamese audiences.

Unlike Thanhha’s first novel, the National Book Award- and Newbery Honor-winning Inside Out and Back Again, this book isn’t even loosely based on her own experiences as an immigrant to the United States. While she did spend time in Texas, unlike Hang, Thanhha was part of the first wave of refugees who fled right at the end of the war. The initial inspiration for Hang came in the form of a faceless photo she saw during her years working as a journalist, and was supplemented with primary and secondary-source research.

Thanhha’s prodigious imagination also played a crucial role in the penning of this book. Her Orange County newspaper frequently tasked her with re-telling the stories of how Vietnamese refugees arrived in America. While it’s always more complicated than simply wanting “freedom,” people were often unwilling to reveal the deeply painful and personal particulars of their journeys. However frustrating, Thanhha understood their reluctance. No such constraints exist in fiction. She explains, “In fiction, I got to crack open a window in this girl’s mind… and got to even the very core of her memories. Even the ones she doesn’t even want to acknowledge, you as a reader get to know because that’s the magic of writing, you get to know things she doesn’t even want to think about.”

The Importance of Humor

The gruesome experiences which Hang doesn’t want to think about include rapacious Thai pirates, starvation, illness and other forms of physical and psychological trauma, all rooted in real scenarios endured by Vietnamese refugees. Yet Thanhha tells Saigoneer, “I have basically built my reputation by bringing humor into the most dire, horrific stories out there because I think they go together; I think you need both in order to survive.”

The comedic relief in Butterfly Yellow is largely provided by LeeRoy. He’s determined to become a cowboy despite growing up in a household of east coast academics. He seems to follow a “fake it till you make it” philosophy and, upon graduating from high school and having memorized cowboy slang from books and purchased flashy, and thus unrealistic cowboy clothing, he takes off to try and break into the rodeo scene. He quickly crosses paths with Hang and finds himself mucking stables and bailing hay on the farm where she is working so as to be near her as she holds vigil next to her recalcitrant brother, who has been adopted by a white American woman living down the road.

Despite his best efforts, the celery-chomping (“Love these things. They keep me regular.“), adopted-idiom dropping (“You just about knocked my heart clean out of my mouth”), rambling (“Just so happens I did my senior thesis on the geological, historical, and political significance of the Palo Duro Canyon. I’ve got enough for a book.”) chatterbox can’t help but act with sincerity and kindness motivated in part by his crush on Hang. The quaint love story that emerges helps frame the story as not one of tragedies, but recovery. “It’s really a story about healing, it’s not a story about trauma. The trauma just explains why she has to heal,” Thanhha explains.

The Inevitability of Healing

In our conversation, the topic of healing arose in an illuminating anecdote. While Thanhha claims her National Book Award did little to change her writing process — she had been writing for over a decade in the shadows, after all — it did bring her into classrooms throughout America to speak to students who had spent weeks dissecting and discussing Inside Out and Back Again.

When she entered classrooms, the middle- and high school-ers would expect the same bullied, fragile character they’d read about. But that was her 44 years ago. The bullies and ostracism that tormented her when she first arrived? Thanhha no longer thinks about them; too much life has occurred in the interim to still be focused on them: “they’re irrelevant at this point.” Instead, the students met an exceedingly funny and vivacious writer confident in her life and work.

So what is the point of writing those stories if their core tensions no longer consume their author? Thanhha explains that for Vietnamese-Americans they offer “a window into what their [first-generation] parents probably went through.” The stories can open dialogues and allow one a glimpse into truths that might be too painful to bring up if unprompted. And “for the older generation, it’s validation; my experiences mattered, someone wrote it down.”

And in addition to her books being smart, entertaining reads, for those with no specific relationships to Vietnam, they also offer important lessons of empathy that continue to hold relevance, especially in places with continued waves of immigration. Reflecting on the personal and professional successes of Vietnamese throughout the world, Thanhha says she hopes their lives can inspire others to see new refugees and not “just look at the person right in front of you, [but] imagine what can happen in 50 years.”

Finding yourself imagining what happens to characters after the final chapter ends is one of the clearest signs of a great book. Butterfly Yellow leaves readers with such ruminations. Where are Hang, LeeRoy and Linh in 2019? Thanhhai has some ideas, but more importantly, you’ll have your own too, as she has created a world filled with unique, likeable, individuals who will occupy your thoughts long after finishing it. And while Thanhha admits books are like children, and one shouldn’t have a favorite, she likes Butterfly Yellow the most. It’s both high praise and completely understandable given how much pleasure and insight readers of all backgrounds will gain from it.

Butterfly Yellow is available at bookstores abroad, and the electronic version can be downloaded in Vietnam from retailers such as Amazon.

bài đã đăng của Paul Christiansen


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)