Trang chính » Bàn tròn, Bàn Tròn: Nghệ Thuật & Chính Trị, Biên Khảo, Dịch Thuật, Phỏng vấn, Sang Việt ngữ Email bài này

Lan Dương: Cần nhìn nhận sự đa dạng trong cộng đồng


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 2.02.2009

 

Lan Dương làm giáo sư phụ tá trong phân khoa Nghiên Cứu Truyền Thông Và Văn Hóa của Đại Học UC Riverside. Cô đang viết một cuốn sách nhan đề Những ràng buộc gia đình: sự phản bội và lòng trung thành ở Việt Nam và hải ngoại. Cuốn sách khảo sát phim ảnh và văn chương Việt Nam và hải ngoại qua chủ đề phản bội và những hành vi hợp tác. Dự án sách thứ hai của cô, “Từ quốc gia tới xuyên quốc gia: những cuộc cách mạng trong điện ảnh Việt Nam,” khảo sát ngành điện ảnh Việt Nam từ khởi thủy cho tới ngày nay. Cô còn chú ý nghiên cứu những đề tài như nữ quyền xuyên quốc gia, lý thuyết hậu thuộc địa, văn hóa giới trẻ, phái tính, tính dục, và giới đồng tính tha hương. Những bài phê bình của cô từng xuất hiện trên các tạp chí Amerasia, The Journal of Asian CinemaTransnational Feminism in Film and Media. Cô cũng là một nhà thơ có tác phẩm được đăng trong các tập san và tuyển tập Watermark, Tilting the Continent, Bold Words: A Century of Asian American PoetryCrab Orchard Review.

Cô là một thành viên trong Ban Giám Đốc của Hội Văn Học Nghệ Thuật Việt Mỹ (VAALA) và, cùng với Trâm Lê, là đồng giám tuyển của cuộc triển lãm FOB II: Art Speaks (Chân ướt chân ráo II: Nghệ thuật lên tiếng). [tiểu sử theo Vaala.org]

 

 

Da Màu: Các bạn muốn thay đổi lập trường chính trị của cộng đồng, cách mọi người nghĩ về nghệ thuật, hay là cách họ nhìn những người khác chính kiến?

Lan Dương: Không, tôi không tin là tôi có thể thay đổi chính kiến của cộng đồng. Tôi không chắc là tôi làm nổi hay muốn làm việc đó. Chúng tôi muốn xúc tiến một cuộc đối thoại không chỉ giữa mọi người trong cộng đồng này mà còn cộng đồng của các nghệ sĩ ở Mỹ, Việt Nam, và những nơi khác.

Nói về việc thưởng ngoạn nghệ thuật, tôi tin rằng những tác phẩm tồn tại lâu dài nhất đều đa nghĩa; tức là, tác phẩm hay thì gây ra được nhiều phản ứng và nhiều cách diễn giải. Đó là tại sao tôi tin rằng những tác phẩm gây tranh cãi mà chúng tôi trưng bày đã khêu gợi được nhiều phản ứng, và không chỉ có sự giận dữ. Chẳng hạn, có nhiều người trong cộng đồng nói với chúng tôi rằng họ không cảm thấy bị những tác phẩm này xúc phạm. Cụ thể là một người đàn ông, đã thổ lộ với tôi là cuộc triển lãm này quan trọng biết bao đối với cộng đồng. Như tôi cố trình bày lại, chúng tôi thành thực tin rằng những người biểu tình là những người hoạt động chính trị trong cộng đồng. Chúng tôi tin rằng hình thức hoạt động chính trị này thiết lập một tiếng nói chính trị cho cộng đồng Mỹ gốc Việt bên trong nền chính trị Mỹ, và một cách mạnh mẽ, nó cho chính quyền Việt Nam thấy rằng chúng ta chưa quên.

Nhưng nếu những thành viên cộng đồng này là những người hoạt động chính trị cần phải có một tiếng nói, vì chính quyền Việt Nam hay một nền văn hóa thống trị sẽ không cho phép họ nói, thì chúng tôi với tư cách những giám tuyển và những người ủng hộ nghệ thuật, cũng phải có một tiếng nói. Tiếng nói này không đi ngược lại mà cùng hiện hữu với tiếng nói của những người biểu tình.

 

Da Màu: Một số người nói rằng, điều mà cuộc triển lãm này đã làm cũng tương đương với trưng bày một chân dung Hitler trong cộng đồng Do Thái, hay chân dung Castro trong cộng đồng Cuba. Cô nghĩ sao về những so sánh này?

Lan Dương: Để trả lời điều nay, tôi muốn nói là với tư cách một học giả từng bỏ công tìm hiểu sâu về lịch sử của các quyền của người thiểu số, tôi không nghĩ rằng cuộc triển lãm nghệ thuật của chúng tôi tương đương với việc treo một bức chân dung Hitler trong cộng đồng Do Thái hay chân dung Castro trong cộng đồng Cuba. Hành động treo hình Hồ Chí Minh ngay giữa cộng đồng Mỹ gốc Việt đã được thực hiện bởi Trần Trường, một chủ tiệm video tai tiếng từng trưng bày chân dung Hồ Chí Minh ở chỗ ai cũng ngó thấy trong cửa tiệm của ông ta. Làm như vậy, ông Trường bảo đảm là có biểu tình vì ai cũng cho đó là sự tôn vinh chủ nghĩa cộng sản. Tôi tin rằng điều này chính là một sự xách động để bị biểu tình, dù đúng hay sai.

Ngược lại, là những đồng giám tuyển, Trâm Lê và tôi cố làm hết sức để mang về nhiều tiếng nói chừng nào hay chừng nấy cho cuộc triển lãm. Chúng tôi cũng cung cấp bối cảnh cho từng tác phẩm nghệ thuật. Khác với hành động của Trần Trường, chúng tôi trưng bày một bức ảnh trong không gian của một cuộc triển lãm nghệ thuật. Bức ảnh [của Brian Đoàn] này lẽ ra được trưng bày cùng với một bức khác, cùng với lời phát biểu của nghệ sĩ. Những bức ảnh đang được bàn đến thì mập mờ về ý nghĩa và không có chủ ý tôn vinh chủ nghĩa cộng sản, mà đúng ra, có thể được xem như một sự chỉ trích chủ nghĩa cộng sản. Chẳng hạn, bức ảnh cho thấy những biểu tượng của lý tưởng cộng sản đã bị làm cho trống rỗng và nhấn mạnh tới những cách thế mà chúng đã bị biến thành hàng hóa cho giới trẻ ở Việt Nam. Tác phẩm gây tranh cãi khác thì gồm hai bức họa: một bức có hình lá cờ của miền Nam Việt Nam với ba sọc bằng kẽm gai và bức kia, cũng mô phỏng ba sọc, cho thấy những cách người tị nạn dùng để trốn thoát khỏi chế độ cộng sản. Kết hợp lại, những bức họa này có chủ đích nhận định về những cách thức mà chúng ta đã trốn chạy khỏi một chế độ áp bức – điều mà hàng kẽm gai gợi ý vì nó ám chỉ nhà tù và các trại cải tạo được người miền Bắc dựng nên – việc chúng ta cũng đã lập ra những hình thức tự kiểm duyệt ở Mỹ sau khi chiến tranh kết thúc. Hãy chứng kiến việc các biểu tượng quốc gia chẳng hạn như lá cờ của miền Nam không thể được trưng ra dưới bất cứ ánh sáng nào khác hơn là một thứ ánh sáng tích cực. Với căn phòng này, chúng tôi muốn cho thấy làm sao mà các biểu tượng quốc gia, trong khi đầy quyền lực và có sức vang vọng, có thể được dùng để tra vấn về ý nghĩa của sự góp mặt trong một cộng đồng và quốc gia, vì luôn luôn, chúng đặt câu hỏi cộng đồng của ai và quốc gia của ai.

Thêm vào đó, chúng tôi đã cô lập những chất liệu nhạy cảm trong một căn phòng ở tầng trên gọi là “Căn Phòng Đen” (“The Black Room”). Chúng tôi cung cấp lời mô tả bằng song ngữ cho căn phòng này. Chúng tôi đã cố gắng tổ chức những thuyết trình đoàn, đưa lời phát biểu của giám tuyển (bằng tiếng Việt và tiếng Anh) lên mạng, và thực hiện những cuộc diễn giải từng bước với nhiều người để cho họ thấy và hiểu các mục tiêu của chúng tôi. Sự thực thì chúng tôi muốn đưa luôn tiếng nói của những người biểu tình vào cuộc triển lãm nhưng không thể làm được vì những rắc rối pháp lý. Chúng tôi tiếc rằng căn phòng này chưa hề biến thành hiện thực. Nhìn chung, cuộc triển lãm được chuẩn bị trong 7 tháng, và chúng tôi cảm thấy đã trình bày một tập hợp đa dạng của những phát biểu chính trị trong cộng đồng. Từ đầu, chúng tôi đã muốn cho thấy làm sao nghệ thuật phản ảnh cộng đồng và làm sao cộng đồng phản ảnh nghệ thuật. Qua lời kêu gọi đóng góp của chúng tôi, được thông báo trong cộng đồng và ở ngoài nước Mỹ, chúng tôi xin những tác phẩm nghệ thuật của chính những nghệ sĩ trong cộng đồng này và chúng tôi trải qua một quá trình duyệt xét trong ba tháng trước khi chọn lựa lần sau cùng.

 

Da Màu: Bị đau đớn có phải là một lý do chính đáng để chèn ép nghệ thuật trong cộng đồng này?

Lan Dương: Tôi thường nghe thấy từ này – rằng bằng cách nào đó chúng tôi làm “đau” cộng đồng. Tôi tin rằng chúng tôi đã cố hết sức để làm dịu nỗi đau khổ mà nhiều người trong cộng đồng cảm thấy bằng cách kính cẩn xin ý kiến họ và mời họ tham gia. Chúng tôi cũng cố gắng làm những cách khác nữa để cung cấp bối cảnh và cái nền lịch sử cho điều mà chúng tôi đang thực hiện. Chúng tôi cố gắng vinh danh câu chuyện của người tị nạn bằng một phần trưng bày nổi bật nhất cho các nghệ sĩ thuộc thế hệ thứ nhất và các tác phẩm của họ trong cuộc triển lãm. Tôi không nghi ngờ gì chuyện người Việt tha hương phải trải qua bao đau thương từ 1975. Tôi biết vì gia đình tôi và tôi cũng góp mặt trong trang sử đau thương này. Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng nhiều người trong cộng đồng cũng đang đau khổ theo những cách khác – qua chấn thương tình dục, bạo hành gia đình, và sự nghèo túng. Những nỗi đau này không phải là không liên hệ đến hậu quả của cuộc chiến, nghĩa là chấn thương cũng phải liên hệ tới nỗi đau khổ đang tiếp diễn phía sau những cánh cửa đóng, không phải lúc nào cũng được trình diễn như những hoạt cảnh công cộng, và không đòi hỏi rằng một hình thức chấn thương quốc gia mới là hình thức duy nhất đáng kể. Đây là lý do rất quan trọng khiến chúng tôi, các đồng giám tuyển, chọn đưa những quan niệm chính trị khác vào cuộc triển lãm: chính trị tình dục, phái tính, văn hóa giới trẻ, và nạn kỳ thị trong một bối cảnh hậu 9/11.

 

Da Màu: Trong phát biểu giám tuyển của cô, khi cô nói tới “cuộc chiến đang xảy ra trong cộng đồng gốc Việt của chúng ta,” có vẻ như cô ám chỉ có những cuộc xung đột và, có thể, những phe phái chống phá nhau. Cô có thể nói rõ hơn về những điều này?

Lan Dương: Cám ơn quý bạn đã lưu ý đến điều này. Cuộc chiến mà tôi nói tới là cuộc chiến giữa các thành viên của cộng đồng và các loại chính kiến lưỡng cực gồm chống cộng và cộng sản, mà cứ duy trì mãi một bầu khí hậu của sự sợ hãi. Tôi không có ý muốn nói là cuộc chiến này và sự chia rẽ trong cộng đồng có thể và phải là do nhà nước cộng sản chủ trương. Nếu có một điều chúng tôi muốn làm, thì đó là đứng lên chỉ trích sự áp bức nghệ sĩ ở nơi này và ở trong nước Việt Nam. Nếu chúng ta, như một cộng đồng, muốn cho nhà nước Việt Nam thấy sức mạnh của một cộng đồng hải ngoại rộng lớn và đa dạng, thì cộng đồng hẳn phải có một nền tảng chính trị mạnh hơn để dựa vào đó mà hoạt động. Còn như bây giờ, những chiến thuật chặn họng mà thành phần to tiếng của cộng đồng sử dụng – những chiến thuật nhằm hù dọa và nhiếc móc – chỉ góp phần làm xa cách thêm những người trong cộng đồng đã băng qua lằn ranh của tuổi tác, tầng lớp, phái tính, và khuynh hướng tình dục.

 

Da Màu: Nhiều người trong cộng đồng Mỹ gốc Việt thấy một cuộc chiến đang diễn ra, với những người cộng sản đang tìm cách thâm nhập những cộng đồng hải ngoại, và về phần mình, thì họ phải chống trả mọi cuộc tấn công liên tục này. Điều này có biện minh cho việc cộng đồng chấp nhận hay loại trừ một số lập trường chính trị nào đó?

Lan Dương: Tôi quả thật có hiểu luận cứ này nhưng nếu cuộc triển lãm được xem trong tính toàn bộ của nó, tôi hy vọng chắc hẳn mọi người trong cộng đồng ở đây sẽ hiểu rằng chúng tôi không phải là những người trẻ không biết gì về lịch sử của chúng ta và do đó dễ dàng bị người cộng sản nhồi sọ. Điều này dựa trên tiền đề là các thế hệ trẻ thì yếu đuối còn người cộng sản thì quá mạnh. Tư tưởng này không giúp tạo nên bất cứ cuộc đối thoại nào vì nó dựa trên cái văn hóa sợ hãi.

Chúng tôi đã cố gắng cung cấp thật nhiều bối cảnh lịch sử về cách mà chúng ta như một dân tộc đã tới được nước Mỹ này và những nước khác. Chúng tôi có thử đề nghị nhiều người trong cộng đồng chia sẻ nỗi đau và quá khứ của họ trong diễn đàn này. Chúng tôi đã thử tạo ra một lời bình luận lớn hơn về những cơ cấu quyền lực lớn hơn đã buộc chúng ta phải chống lại nhau. Vì chúng ta, với tư cách những người Mỹ gốc Việt, không có một chỗ đứng vững chắc nào để từ đó cất tiếng ở nước Mỹ này hay ở trong nước Việt Nam, hai nước đang cùng nhau hòa giải quá khứ bằng những phương tiện chính trị và kinh tế. Tuy nhiên, những liên hệ mới hiện nay giữa Mỹ và Việt Nam không đếm xỉa gì đến những người đã chết trong cuộc chiến và những ký ức chấn thương của những người dân miền Nam và miền Trung Việt Nam sau khi chiến tranh chấm dứt, là những người đã phải chịu đau khổ dưới chế độ cộng sản.

Dù tôi rất là bất đồng về chính trị đối với thành phần [chống đối] trong cộng đồng, tôi hiểu tiếng nói của họ cần phải được nghe thấy – đặc biệt là trong một bối cảnh rộng hơn của nước Mỹ nơi mà họ được xem như những kẻ không biết phát biểu rõ ràng, cuồng tín, mất trật tự, và man rợ. Tuy nhiên, dù là như vậy, tôi không đồng ý rằng cộng đồng ở Mỹ cần phải bóp nghẹt nghệ thuật và chính trị để giữ thế đứng chống lại chính quyền Việt Nam. Để có sự đại diện tốt hơn về chính trị ở nước Mỹ, cần phải quy tụ một khối chính trị lớn hơn. Để thực hiện chính điều này, chúng ta phải nhìn nhận sự đa dạng trong cộng đồng.

 

Da Màu: Tại sao cô nói rằng chúng ta đã bị xem như “không có diện mạo” trong truyền thông dòng chính?

Lan Dương: Tôi muốn nói tới những cách thức mà phim ảnh Mỹ dòng chính đã làm cho chúng ta thành ra “không có diện mạo” – khi chúng ta góp phần vào một cảnh nền đẹp mắt, như những người đàn bà ngoại lai và đĩ điếm, như những nạn nhân và người tị nạn, và như những người lính mang súng. Trong bối cảnh này, người lính miền Nam Việt Nam, chẳng may, lại chẳng hề được đếm xỉa tới vì nền văn hóa Mỹ chính thống không thích quan hệ với những kẻ bại, hay những người đã thua chủ nghĩa cộng sản.

 

Da Màu: Cô đã đề cập tới một “địa bàn chính trị rộng hơn.” Đó là cái gì? Nó có bao gồm chủ nghĩa xã hội hay chủ nghĩa cộng sản?

Lan Dương: Không, nó không bao gồm chủ nghĩa xã hội hay chủ nghĩa cộng sản. Tôi muốn nói một địa bàn chính trị rộng hơn ở nước Mỹ này, nơi mà những nhóm cử tri có ảnh hưởng hơn khi cùng nhau vận động cho những vấn đề chính trị như những quyền con người và cùng làm việc với nhau để chống lại chiến tranh và đế quốc. Cùng lúc, bên trong khối chính trị này, chúng ta có thể nhận thấy chúng ta có những hiểu biết khác nhau về ý nghĩa của việc góp mặt trong một cộng đồng.

 

Da Màu: Là một cộng đồng, chúng ta đang đi về đâu nếu có hay không có sự đa dạng?

Lan Dương: Có sự đa dạng, chúng ta có thể tiến tới một nền chính trị tiên tiến quảng bá nghệ thuật và văn chương như phương tiện để chúng ta bộc lộ chính mình. Loại chính trị này không hoạt động dựa vào sự loại trừ mà dựa vào sự bao gồm.

 

Da Màu: Trong lời tuyên bố đóng cửa cuộc triển lãm, cô viết, “Rốt cuộc, chúng tôi đã đạt được những mục tiêu của chúng tôi và cảm thấy thành tựu vì tạo được thật nhiều đối thoại khi tổ chức cuộc triển lãm này. Chúng tôi muốn nói rằng đó thật sự là một cuộc vinh danh nghệ thuật.” Cô có thật sự cảm thấy cuộc triển lãm là một thành tựu?

Lan Dương: Có, tôi cảm thấy thế trên nhiều mức độ. Nói về mục đích, thì chúng tôi đã tạo được đối thoại giữa mọi người trong cộng đồng. Chúng tôi đã mang đến những khái niệm khác nhau về nghệ thuật, chính trị và cộng đồng. Tôi đã chứng kiến và tham dự vào những cuộc bàn luận có ý nghĩa, tuy khó có thể thâu lại hay viết thành bản tin hấp dẫn. Tôi biết chắc rằng mọi người trong từng gia đình và trong cộng đồng đang nói về bản sắc của cộng đồng này trong những cách thế chưa từng có trước kia. Tôi tin rằng mặc dù chúng tôi bị đóng cửa sớm vì những lý do ngoài tầm kiểm soát của mình, điều mà chúng tôi đã làm được như một tập thể với cuộc triển lãm là cung cấp một diễn đàn cho những nghệ sĩ và mọi người trong cộng đồng bộc lộ chính mình – theo những cách mà họ muốn – kể cả bằng nghệ thuật và bằng biểu tình.

Sau cùng, tôi muốn nói về cách mà chúng tôi bị buộc phải đóng cửa. Vào ngày 16 tháng 1, chúng tôi dự tính có một cuộc họp báo để nói với những người biểu tình rằng chúng tôi sẽ đóng cửa sớm một ngày vì tôn trọng tiếng nói của họ và nỗi đau mà họ trải qua vì một lịch sử chiến tranh và bạo lực. Tuy nhiên, đêm trước đó, chúng tôi cũng được thông báo rằng chúng tôi phải đóng cửa cuộc triển lãm vì quy định của thành phố. Chúng tôi tin rằng việc đóng cửa này có động cơ chính trị.

Rốt cuộc vì vậy mà chúng tôi đã nêu hai lý do cùng lúc để phải đóng cửa: vì thành phố và vì các nhóm biểu tình và để nhìn nhận nỗi đau khổ của họ.

Trong khi đóng cửa cuộc triển lãm, chúng tôi muốn nhắc lại cho rõ điều này: Chúng tôi đã không lấy tác phẩm của một ai xuống để làm vừa lòng những người biểu tình. Chúng tôi sẽ không, bây giờ cũng như bao giờ, xin lỗi vì đã tổ chức cuộc triển lãm.

Nếu bạn có hứng thú tìm hiểu thêm về cuộc triển lãm, tham gia cuộc trao đổi, và xem những tác phẩm được triển lãm, xin mời tới trang web của Hội Văn Học Nghệ Thuật Việt Mỹ www.vaala.org.

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)