VAI TRÒ CỦA VĂN CHƯƠNG TRONG VĂN HOÁ CỦA NGƯỜI VIỆT HẢI NGOẠI

*

Kể từ khi nền văn chương viết của nhân loại lần đầu tiên được biết đến cách đây hơn 2.500 năm trước công nguyên, đã có biết bao nhiêu nhận xét về vai trò quan trọng của nó trong các nền văn hoá của loài người trên trái đất. Mỗi dân tộc có một nền văn hoá riêng và độc đáo, mà trong đó không thể không kể đến văn chương và chỗ đứng của nó. Một trong những ý kiến về vai trò của văn chương đối với văn hoá, đáng cho chúng ta phải suy gẫm, là của nhà văn/nhà viết truyện phim nổi tiếng người Mỹ Ray Bradbury (1920-2012), như sau (tạm dịch): “Ta không cần phải đốt hết sách vở để tiêu diệt một nền văn hoá. Chỉ cần bảo mọi người đừng đọc những cuốn sách đó nữa.” ¹

Một nhân vật khác, ít ai biết đến, là Manoj Maurya—một sinh viên cao học ngành văn chương người Ấn Độ—cũng có những suy tưởng sâu sắc về văn chương trong mối liên quan đến cuộc sống. Trong một bài nghiên cứu của anh, Maurya viết (tạm dịch): “Văn chương là nền móng của văn hoá, tín ngưỡng và truyền thống của nhân loại. Văn chương phản ảnh thực tế, là một sản phẩm của nghệ thuật, và là cánh cửa mở ra đến ý thức hệ. Tất cả mọi điều xảy ra trong một xã hội có thể được ghi chép vào văn chương và được học hỏi từ đó. Dù là thi ca hay văn xuôi, văn chương đều mang lại sự thấu hiểu, tri thức hay sự khôn ngoan  và cảm xúc cho người thưởng ngoạn nó một cách trọn vẹn. Cuộc sống được biểu hiện qua hình thức của văn chương. Không có văn chương, cuộc sống sẽ ngưng tồn tại.” ²

Những tư tưởng trên đây có ý nghĩa gì đối với người Việt hải ngoại chúng ta? Kể từ tháng Tư 2025 vừa qua, cộng đồng người Việt hải ngoại khắp nơi trên thế giới đã có nhiều sinh hoạt đánh dấu 50 năm ngày miền Nam rơi vào tay những người cộng sản, cùng các thành tựu mà chúng ta đã đạt được trong ngần ấy thời gian trên những đất nước tạm dung. Các thành tựu của người Việt lưu vong, tị nạn cộng sản, mở rộng ra trên nhiều phương diện: kinh tế, văn hoá, giáo dục, chính trị, nghệ thuật, v.v. Bí quyết của những thành tựu đó, một phần lớn là do lòng tha thiết quyết gìn giữ ngôn ngữ và văn hoá của thế hệ người Việt đi trước, trao truyền lại cho những thế hệ kế tiếp.

Học giả Phạm Quỳnh (1892-1945)—nhà ngôn ngữ học đầu tiên của Việt Nam—có câu nói bất hủ “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, nước ta còn.” Câu nói này có thể nghe từ biết bao nhiêu người Việt có tâm huyết, muốn giữ gìn vốn quý của dân tộc. Tuy nhiên, có lẽ một là muốn nói cho gọn, hai là tam sao thất bản, chúng ta chỉ thường nghe, hay nói, “Tiếng Việt còn, nước Việt còn.” Như vậy thì vế “Truyện Kiều còn” đã vì vô tình hay cố ý mà bị cắt mất đi. Truyện Kiều chính là biểu hiện của văn chương, của hồn dân tộc, của tất cả những gì là tinh tuý Việt Nam. Nói, hay trích, không đầy đủ như thế thì không biết tiếng ta còn là do đâu, nếu không là do truyện Kiều, hay nói rộng hơn, nếu không là do văn chương.

Trong giới thầy cô dạy Việt ngữ, ai cũng tâm tâm niệm niệm “bảo tồn ngôn ngữ và văn hoá Việt”. Quả có vậy, trong 50 năm qua, chúng ta đã đạt được những thành công nhất định. Con em chúng ta ở hải ngoại, ngày nay biết được tiếng Việt chính là nhờ thế hệ đi trước là chúng ta, qua nhiều thập niên, vẫn không sờn lòng trong việc dạy dỗ các em bằng tiếng mẹ đẻ, và cho các em có nhiều cơ hội tiếp xúc với văn hoá Việt để các em không quên đi cội nguồn dân tộc.

Tuy vậy, chúng ta hãy nhìn vào thực tế này. Về mặt ngôn ngữ, dường như chúng ta đã tự giới hạn mình ở mức độ dạy các em biết nghe, biết nói, biết đọc, biết viết tiếng Việt. Đọc ở đây là đọc hiểu một bài văn ngắn, một bài học thuộc lòng trong sách giáo khoa, chứ không phải là đọc sách báo, để tìm hiểu tin tức, thời sự hay thưởng thức thơ văn. Về mặt văn hoá, chúng ta chỉ mới giới thiệu với các em các bài hát, điệu múa, các món ẩm thực, các loại y phục truyền thống, mà còn thiếu sót một thành phần thiết yếu của văn hoá, đó chính là văn chương.

Chúng ta hãy cùng nhau tự hỏi một câu, mà có lẽ không cần có câu trả lời: Trong thế hệ Thứ Hai (thế hệ của những người sinh ra ở hải ngoại sau 1975) và thế hệ Thứ Ba (con cái của những người này), có mấy ai, mặc dù có thể vẫn nói và đọc tiếng Việt, có cầm lên một tờ báo, một cuốn sách bằng tiếng Việt để đọc, dù là để tìm hiểu kiến thức hay thưởng thức văn chương?

Một mặt, rõ ràng là chúng ta đã có hẳn một nền Văn Học Hải Ngoại tồn tại đã 50 năm nay, bắt đầu từ những nhà văn, nhà thơ từ thời Việt Nam Cộng Hoà qua đến hải ngoại (đến nay đã có người mất, người còn) như Võ Phiến, Mai Thảo, Nguyễn Mộng Giác, Thanh Tâm Tuyền, Nhật Tiến, Nhã Ca, Trần Dạ Từ, Tuý Hồng, Hồ Trường An, Thanh Nam, Cung Tích Biền, Thảo Trường, Trịnh Y Thư, Trần Doãn Nho, Bùi Vĩnh Phúc, Đặng Thơ Thơ, Ngu Yên, Luân Hoán, Nguyễn Thị Khánh Minh, Lê Thị Thấm Vân, Hoàng Chính, v.v.

Hai bộ sách của nhà biên khảo Nguyễn Vy Khanh—44 Năm Văn Học Việt Nam Hải Ngoại (1975-2019), 7 tập, và Văn Học Việt Nam 50 Năm Hải Ngoại, (2025), 3 tập—đã cho thấy nền văn chương hải ngoại của người Việt lưu vong chúng ta “đồ sộ” như thế nào.

Tuy vậy, gần đây hơn thì hầu như hiếm thấy có những cây bút nào nổi tiếng, thậm chí là dường như không thể tìm ra nữa.

Mặt khác, khi những người cầm bút thuộc những thế hệ đầu đang già đi, thì những độc giả của họ tất nhiên cũng già theo. Tre đã già mà dường như măng chưa chịu mọc. Chúng ta chưa có những cây bút trẻ, và, đáng quan ngại hơn nữa, chúng ta chưa có những người đọc trẻ. Người viết bao giờ cũng ít hơn người đọc, nhưng thực tế là bây giờ, sách tiếng Việt ở hải ngoại có lẽ nhiều hơn người đọc! Có văn chương mà không có độc giả, nền văn chương đó sẽ trở nên như thế nào? Để có một câu trả lời khách quan, chúng tôi thử hỏi AI câu hỏi dưới đây, và được nó trả lời như thế này:

Hỏi:

Văn chương mà không có người đọc là gì?

Đáp:

Văn chương không có người đọc như một bức tranh đẹp treo trong phòng triển lãm không có khách thưởng ngoạn, như một bài ca hay vang lên trong căn nhà bỏ hoang—nó tồn tại, nhưng không nhằm mục đích hay có một tác động nào cả.

Từ câu trả lời trên của Trí Tuệ Nhân Tạo, ta có thể đặt câu hỏi, Vậy mục đích của văn chương là gì? Văn chương có tác động ra sao?

Thực tế và kinh nghiệm đã cho thấy, văn chương chính là cánh cửa mở rộng, đưa người đọc vào khu vườn văn hoá muôn hồng nghìn tía của một dân tộc. Khu vườn đó dẫn dắt chúng ta đến ngôn ngữ, lịch sử, văn hoá, triết lý, nghệ thuật của người Việt từ đời này qua đời khác. Văn chương góp phần tô đậm Việt tính trong mỗi con người chúng ta, mang lại tri thức cho trí tuệ và những tình cảm cao thượng cho tâm hồn chúng ta. Văn chương là nơi bảo tồn ngôn ngữ vững chắc và lâu bền. Văn chương là linh hồn của một dân tộc. Không thể nào hình dung ra một dân tộc văn minh mà thiếu vắng văn chương.

Nói hẹp đi, một cộng đồng sắc tộc sống trên đất nước của một dân tộc khác, muốn giữ gìn bản sắc, trước hết phải giữ gìn ngôn ngữ. Cộng đồng người Việt chúng ta khác với những cộng đồng người La-tinh, người Hoa, người Hàn, người Phi… ở chỗ chúng ta là một cộng đồng tị nạn chính trị. Những cộng đồng khác sống trên đất nước Hoa Kỳ vì lý do kinh tế, họ có thể đi đi về về giữa nước Mỹ và nước của họ. Còn chúng ta ở đây với tâm tình và ý thức của những người tị nạn. Chúng ta xây dựng những Little Saigon, những thủ đô tị nạn trên xứ người, vì trong thâm tâm, chúng ta muốn có một đất nước Việt Nam ở ngoài nước Việt Nam, mà hiện tại đang bị một chính thể độc tài cai trị. Nước Việt Nam hải ngoại không có lãnh thổ, nhưng chúng ta vẫn có thể có một tổ quốc Việt Nam hải ngoại nếu có thể gắn kết với nhau qua ngôn ngữ, văn hoá, ý thức hệ, và đặc biệt là văn chương—nền văn chương tiếng Việt hải ngoại.

Vậy làm sao chúng ta có thể có những người đọc trẻ tuổi để làm những dòng chữ trong các cuốn sách trở nên sống động, có hồn, để những tín hiệu ngôn ngữ đó có tác động, có mục đích? 50 năm đã qua. Chúng ta đã cùng nhau “50 năm nhìn lại”. Bây giờ, chúng ta hãy cùng nhau “50 năm nhìn về phía trước”, đặc biệt là trong lãnh vực ngôn ngữ, văn chương. Chúng ta phải bắt đầu từ đâu? Nhân vật nhà vua (the King of Hearts) trong cuốn truyện “Alice’s Adventures in Wonderland” của nhà văn Lewis Caroll, có nói một câu mà bây giờ ai cũng biết (tạm dịch): “Hãy bắt đầu từ chỗ bắt đầu.” ³ Trong cuốn phim kinh điển “The Sound of Music”, nhân vật Maria của nữ tài tử lừng danh Julie Andrews, trước khi trình bày nhạc phẩm quen thuộc “Do-Re-Mi”, cũng nói một câu có ý tương tự (tạm dịch): “Chúng ta hãy bắt đầu từ lúc đầu, là nơi thích hợp để khởi sự.” ⁴

Như vậy thì chúng ta nên bắt đầu ở đâu, để dấy lên một “phong trào” đọc sách tiếng Việt? Phải bắt đầu từ các em nhỏ tuổi đang học chương trình song ngữ (Dual Immersion) ở các trường tiểu học Mỹ, hay các em ở các trung tâm Việt ngữ cuối tuần mà các thầy cô vẫn gắn bó trong bao nhiêu năm nay.

Sách tiếng Việt dành cho thiếu nhi ở Mỹ, đặc biệt là ở California, không phải là không có (và chúng ta vẫn cần thêm rất nhiều loại sách đó). Có thể kể đến loạt sách thiếu nhi do chính một số cây bút thiếu nhi sáng tác của trung tâm NRCAL (National Resources Center for Asian Languages) thuộc trường Cal State University, Fullerton do giáo sư Natalie Trần phụ trách. Ngoài ra, còn nhiều tác giả sách thiếu nhi tiếng Việt (có sách là song ngữ) như Jessie Duong, Windy Pham, Ann Chau, L.A. Dinh, v.v. Điều còn thiếu sót, tuy vậy, là sự ham thích đọc sách tiếng Việt của các em chưa phải là một điều phổ biến, chưa phải là một thói quen. Vì vậy, chúng ta, những bậc phụ huynh hay thầy cô giáo, cần có một số sinh hoạt có mục đích khuyến khích việc đọc sách như thành lập câu lạc bộ sách thiếu nhi, tổ chức những cuộc thi đọc sách-kể chuyện, thuyết trình về sách, đóng kịch từ các câu chuyện trong sách đã đọc, đố vui từ các câu chuyện cho đọc trước, v.v. Những phần thưởng dành cho các em, cùng với tính ganh đua, sự ham thích những sinh hoạt vui, sẽ là những động lực khích lệ các em càng ngày càng cảm thấy thích đọc sách tiếng Việt hơn, để cuối cùng việc đọc sách sẽ trở thành một thói quen không thể thiếu.

Những người mê đọc sách thường ham thích sách từ nhỏ. Phụ huynh và thầy cô cần hướng dẫn và khuyến khích các em đọc sách tiếng Việt từ trình độ thấp, dần dần lên các trình độ cao hơn. Thoạt đầu, sách tiếng Việt nên đi kèm với phần tiếng Anh để các em có thể thoải mái với cả hai thứ tiếng. Đến một trình độ nào đó, sách truyện tiếng Việt sẽ không cần phần tiếng Anh nữa. Khi vốn chữ nghĩa đọc sách của các em cao dần theo độ tuổi, các em sẽ tìm đến các loại sách tiếng Việt khác như lịch sử, văn hoá, nghệ thuật… chứ không nhất thiết chỉ là sách truyện nữa. Bên cạnh sách báo hải ngoại, các em có thể còn tìm về sách vở của miền Nam ngày trước, thậm chí sách thời tiền chiến, tất nhiên là với sự gợi ý và hướng dẫn của phụ huynh và thầy cô.

Chúng ta vẫn mong ước con cháu mình không quên cội nguồn dân tộc. Có nhiều cách để mong ước đó trở thành sự thực, và con đường đi vào văn chương tiếng Việt hải ngoại—một kho tàng văn hoá phong phú—chính là một trong những phương cách đó. Để gói ghém lại bài viết này, chúng tôi trích dẫn một câu nói về việc đọc sách của George R. R. Martin (1948-)—nhà văn Mỹ, nhà viết kịch bản và sản xuất phim truyền hình—(tạm dịch): “Một người đọc sách sống được một ngàn cuộc đời trước khi chết đi, còn người không bao giờ đọc sách chỉ sống được một đời.” ⁵

Để thích hợp với hoàn cảnh của chúng ta, xin mạn phép “điều chỉnh” phần thứ hai của câu nói trên thành “… người Việt hải ngoại không bao giờ đọc sách tiếng Việt chỉ sống được một đời.”

Trần C. Trí
Cuối năm 2025
________________________________________________________

¹ Nguyên văn tiếng Anh “You don’t have to burn books to destroy a culture. Just get people to stop reading them.” Đây là ý tưởng mà Ray Bradbury đã dùng làm nền tảng cho cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông là Fahrenheit 451 (1953). Trong cuốn sách này, ông miêu tả một xã hội Mỹ giả tưởng tương lai mà trong đó, tất cả sách vở bị cấm đoán và đốt sạch.
² Nguyên văn tiếng Anh “Literature is the foundation of humanity’s cultures, beliefs, and traditions. It serves as a reflection of reality, a product of art, and a window to an ideology. Everything that happens within a society can be written, recorded in, and learned from a piece of literature. Whether it be poetry or prose, literature provides insight, knowledge or wisdom, and emotion towards the person who partakes it entirely. Life is manifested in the form of literature. Without literature, life ceases to exist.” Trích trong bài nghiên cứu “Literature, Power, Culture, and Society: Interrelatedness” trong tạp chí Przegląd Socjalistyczny (Social Sciences Review), Vol. 13, 2018.
³ Nguyên văn tiếng Anh của trọn câu nói như sau “Begin at the beginning, and go on till you come to the end: then stop.”
⁴ Nguyên văn tiếng Anh “Let’s start at the very beginning, a very good place to start.”
⁵ Nguyên văn tiếng Anh “A reader lives a thousand lives before he dies. The man who never reads lives only one.” 

bài đã đăng của Trần C. Trí

• Bùi-Vĩnh-Phúc-Thơ — Từ Thủ Pháp Đến Cảm Xúc - 29.05.2026
• trái và phải - 16.01.2026
• TỐI VÀ SÁNG - 05.11.2025
• thảo trường & bút pháp - nhân vật trong nhân vật/quan điểm trong quan điểm - 27.08.2025
• một nửa hồn kia - 13.08.2025
• hàng xóm - 17.03.2025
• mùa xuân nơi đâu - 28.01.2025
• từ pháp trong văn xuôi của nguyễn tiến đức qua bài phiếm luận cuối cùng trên da màu - 10.01.2025
• máng cỏ ấu thời - 24.12.2024
• XE MÂY NGÀY CŨ - 09.12.2024
• từ ngọc minh đến minh ngọc - từ trong trang sách bước ra - 24.06.2024
• ngăn chặn nạn thù ghét bằng ngôn ngữ và văn hoá - phỏng vấn cộng đồng - 03.06.2024
• Hiệu ứng của âm và thanh trong thơ qua lăng kính của nhà phê bình văn học bùi vĩnh phúc - 06.05.2024
• không gian đa chiều của ngôn ngữ trong Ai - 29.04.2024
• xuân muộn - 07.02.2024
• rainy storm - 09.01.2024
• Qua Sông Mê - 25.08.2023
• Nhân ảnh - 13.06.2022
• Chuyện Ba Thành Phố - 10.05.2022
• Giới thiệu sách: Ngôn ngữ và văn hóa–chiếc cầu nối kết thế hệ - 21.03.2022
• Tiếng Nga và tiếng Ukraine khác nhau thế nào? - 07.03.2022
• Sự Lặp Lại Của Khác Biệt - 04.01.2022
• VÕ PHIẾN/ĐẾN/ĐI/VỀ - 31.08.2021
• SINH HOẠT GIÁO DỤC CỘNG ĐỒNG QUA ZOOM KHOÁ HUẤN LUYỆN & TU NGHIỆP SƯ PHẠM 32 HÈ 2021 – BAN ĐẠI DIỆN CÁC TRUNG TÂM VIỆT NGỮ NAM CALIFORNIA - 16.08.2021
• BẮT TRỘM NGÀY XUÂN - 11.02.2021
• Don Quixote – hành trình của một người Việt vào thế giới văn chương tiếng Tây Ban Nha - 29.01.2021
• BỜ DỐC- Kịch bốn màn năm cảnh - 26.11.2020
• MÙA CHƯA XANH LÁ - 23.10.2020
• Những Sáng Kiến Tuổi Thơ: Trả Lời Phỏng Vấn cho Chuyên Đề Văn Chương Thiếu Nhi/Thiếu Niên - 08.10.2020
• Tìm Lại Thiếu Nhi Trên Đất Mỹ - 08.10.2020
• PHÂN CẢNH - 29.06.2020
• NĂM TRUYỆN CHỚP TIẾNG TÂY BAN NHA - 25.05.2020
• VI KHUẨN TRONG VƯỜN ĐỊA ĐÀNG - 30.03.2020
• Như Cánh Mai Vàng - 21.01.2020
• HAI NGƯỜI LOAY HOAY XẾP DỌN - 10.10.2019
• Trần C. Trí: Trả lời Phỏng vấn Chuyên đề Kịch Da Màu - 09.10.2019
• KHI ĐÀN BƯỚM VỀ - 23.05.2019
• MÀU - 19.03.2019
• KHOẢNG CÁCH - 27.02.2019
• ĐỐI XỨNG - 07.01.2019
• LŨ VƯỜN XUÂN - 10.12.2018
• TỪ và CHỮ - 15.11.2018