Trong Tác Phẩm Của Milan Kundera, Tính Dục Giao Hoà Với Sự Đả Phá
* Các cuốn tiểu thuyết hay nhất của ông, đầy dẫy lòng bất tín đối với giới cầm quyền, lúc nào cũng sâu sắc và mạnh mẽ.
Vào giữa thập niên 1980, khó lòng mà nói ngoa về chỗ đứng quan trọng của Milan Kundera đối với nền văn chương Hoa Kỳ hay ở bất cứ nơi nào khác trên thế giới. Sau Kafka, ông là nhà văn Tiệp Khắc nổi tiếng nhất, và tiểu thuyết của ông mang lại tin tức từ xã hội trí thức Đông Âu đang run sợ dưới sự đe doạ của làn sóng áp bức Xô Viết.
Nhiều bài phê bình về các cuốn tiểu thuyết siêu hình, nặng nề và đầy dục tính của Kundera—cũng như một số bài phỏng vấn ông—thường chiếm gần hết những trang đầu tiên của các mục điểm sách. Các tác phẩm của ông như có bùa mê mà ít ai có thể thoát khỏi. Trong các khu phố có trường đại học, người ta đua nhau mua, đọc và mê mẩn với Kundera. Về sau, địa vị của ông có phần suy giảm. Ngẫm lại, thời điểm đó thấy như là một ảo tưởng tập thể, tuy không kém phần thú vị và nói chung là xứng đáng.
Cuốn tiểu thuyết hay và tiêu biểu nhất của Kundera, “Đời Bỗng Nhẹ Tênh”1, được xuất bản vào năm 1984. Lấy bối cảnh trong Mùa Xuân Praha năm 1968, cuốn sách viết về một bác sĩ giải phẫu thành công trong sự nghiệp quyết định nghỉ việc để làm nghề lau cửa sổ, sau khi từ chối tuyên thệ trung thành với Liên Bang Xô Viết. Ông là một nhà ly khai trẻ tuổi, thông minh, thường tìm quên qua những mối tình thoáng chốc, không ngờ cuối cùng lại rơi vào bẫy tình yêu. Ảnh hưởng của cuốn tiểu thuyết càng thêm sâu đậm với tuyệt phẩm chuyển thể điện ảnh vào năm 1988 của Philip Kaufman, qua tài diễn xuất của Daniel Day-Lewis, Lena Olin (với cái mũ quả dưa của cô) và Juliette Binoche.
Danh tiếng của Kundera lan rộng ở phương Tây trong hơn một thập niên, nhờ vào những cuốn tiểu thuyết xuất bản bằng tiếng Anh như “Trò Đùa” 2 (1967), “Cuộc Sống Ở Nơi Nào”3 (1973), “Bữa Tiệc Từ Tạ” 4 (1972) và “Cuốn Sách Của Tiếng Cười Và Quên Lãng” 5 (1979).
Ông có biệt tài về khiếu hài hước có tính đả phá. Chẳng hạn như trong cuốn “Trò Đùa”, một người đàn bà định tự tử bằng cách uống thuốc giảm đau, hoá ra bà đã uống nhầm thuốc xổ. Tuy nhiên, sự hài hước của Kundera có một mục đích sâu xa hơn thế. Đó là sự hài hước đầy bất kính và giễu cợt, với bản chất kín đáo, bắt nguồn từ lòng bất tín cố hữu của ông đối với giới cầm quyền.
“Tôi học được về giá trị của sự hài hước trong thời gian kinh hoàng của chủ nghĩa Stalin,” Kundera nói với Philip Roth trong cuộc phỏng vấn năm 1980 đăng trên mục Điểm Sách của tờ New York Times. “Lúc ấy tôi vừa tròn 20 tuổi. Nhìn ai không phải là kẻ theo Stalin, tôi biết được ngay, người mà tôi không phải sợ hãi, chỉ qua nụ cười của họ. Tính khôi hài là dấu hiệu đáng tin tưởng để nhận ra những người như vậy.”
Cho mãi đến cuộc Cách Mạng Nhung năm 1989, chính quyền cộng sản ở Tiệp Khắc vẫn cấm sách của Kundera. Năm 1975, ông sang Pháp sống đời lưu vong, và một trong những chủ đề chính của ông là vấn đề lưu đày về nhiều phương diện. Về sau, ông tự xem mình là một nhà văn Pháp.
Tiểu thuyết của Kundera thường mang tính nghị luận; viết về bất cứ điều gì ông nghĩ đến: lòng hoài hương, sự phi lý của những điều tuyệt đối, hay âm nhạc. Tính dục là điều ông nghĩ đến càng thường xuyên hơn nữa. Trong BàiBáoTrênTạpChí Atlantic 2015, Johnathan Rosen nhớ lại lúc đọc cuốn “Cuốn Sách Của Tiếng Cười Và Quên Lãng” thời trung học, đã viết rằng cuốn tiểu thuyết “miêu tả những buổi tiệc phóng đãng không khác gì cuốn “Kiêu Hãnh Và Định Kiến”6 viết về những buổi dạ tiệc.”
Tuy vậy, cũng trong cuốn tiểu thuyết này, Kundera đã cho thấy sự chú ý đặc biệt mang màu sắc triết lý của ông về ký ức, về những gì còn được lưu lại. Về nhân vật Tamina, người không thể nhớ lại gương mặt của người chồng đã chết, ông viết như sau:
Bà tự tạo ra cho mình một phương pháp gọi ông về trong trí tưởng. Mỗi lần bà ngồi trước mặt một người đàn ông, bà thường dùng đầu của ông ta như cái khung của một tác phẩm điêu khắc. Bà hết sức tập trung vào ông ta và tái tạo khuôn mặt của ông trong đầu mình, tô sẫm làn da một chút, thêm tàn nhang và một vài cái mụn vào, làm hai tai nhỏ lại, rồi đổi đôi mắt ra màu xanh nước biển. Nhưng tất cả những sự cố gắng của bà chỉ chứng tỏ rằng hình ảnh của chồng bà đã biến mất đi vĩnh viễn.
Kundera xem tình dục như một hành động của sự cứu chuộc và giải phóng khỏi những chế độ áp bức, nhưng chính nỗi ám ảnh này đã quay lại ám ảnh ông. Càng ngày các nhà phê bình càng thấy những nhân vật nam của ông là những kẻ quyến rũ phụ nữ rất đáng sợ. Geoff Dyer so sánh các tiểu thuyết của ông với trò hề nhảm nhí của “Chương Trình Benny Hill”, trong đó có “cô y tá mặc xú-cheng và xì-líp bị mấy ông bác sĩ rửng mỡ đuổi chạy vòng vòng.”
Trong tuyển tập các bài tiểu luận “Ngợi Ca NhữngMảnhĐờiNhếchNhác”7, Katie Roiphe nhận thấy sự phóng đãng của Kundera đã gây ảnh hưởng đến cả một thế hệ. Bà nhớ lại một kinh nghiệm dục tính không lấy gì làm vui của mình lúc còn trẻ và ghi nhận một phần của nó trong cuốn“Đời Bỗng Nhẹ Tênh”, mà bà gọi là “bài ngợi ca tuyệt diệu của tuổi trẻ đối với sự buông thả về cảm xúc, cuốn tiểu thuyết bình dân giải thích cái hố sâu tối ám của Đông Âu bằng sự suy đồi đạo đức.” Chúng ta muốn gì? cuốn sách đặt câu hỏi. Sức nặng hay sự nhẹ hẫng?
Về dục tính trong tác phẩm của mình, Kundera thổ lộ với Philip Roth: “Tôi có cảm tưởng rằng một cảnh miêu tả tình yêu xác thịt làm toả ra một luồng sáng chói loà, đột ngột lột trần bản chất của các nhân vật và gói ghém cảnh đời của họ. Ông nói thêm: “Cảnh gợi dục là một tâm điểm, nơi tất cả các chủ đề trong câu chuyện hội tụ và cũng là nơi tìm thấy các điều bí mật thâm sâu nhất.”
Các tiểu thuyết của Kundera, đặc biệt là những cuốn gần đây nhất, khá trừu tượng và nặng nề. Lắm lúc, các nhân vật của ông không khác gì những quân cờ. Tác giả của họ cũng thật kiểu cách. Tác phẩm của ông đầy dẫy những lời nhận xét kiểu như “Trong buổi hoàng hôn của sự tan rã, mọi thứ đều bừng sáng vì ánh hào quang của lòng hoài hương, ngay cả cái máy chém.” Nhưng các tác phẩm hay nhất của ông vẫn giữ được những khoảnh khắc sâu xa và mạnh mẽ.
Những cuốn tiểu thuyết lớn, Kundera nhận xét, lúc nào cũng thông minh hơn tác giả của chúng một chút. Các tác phẩm hay nhất của ông, như Gabriel García Márquez viết về châu Mỹ La Tinh trong thập niên 1960 và Aleksandre Solzhenitsyn viết về nước Nga trong thập niên 1970, không những đã đưa một xứ miền bị lãng quên của thế giới ra ánh sáng mà còn mang lại cho nó những đặc tính vô cùng phức tạp.
Dwight Garner là nhà phê bình văn học của tạp chí The Times từ năm 2008. Cuốn sách mới của ông, “The Upstairs Delicatessen: On Eating, Reading, Reading About Eating, and Eating While Reading,” sẽ ra mắt vào mùa thu năm nay.
_________________________________________________________
1 Nhan đề trong nguyên tác tiếng Tiệp là Nesnesitelná lehkost bytí (1985), xuất bản sau bản dịch tiếng Pháp L’Insoutenable légèreté de l’être (1984). Bản tiếng Anh The Unbearable Lightness of Being (1984) của Michael Henry Heim và bản tiếng Việt Đời Nhẹ Khôn Kham của Trịnh Y Thư (2002).
2 Nhan đề trong nguyên tác tiếng Tiệp là Žert (1967). Bản tiếng Anh The Joke (1982) của Michael Henry Heim.
3 Tác phẩm này được xuất bản đầu tiên bằng tiếng Pháp với nhan đề La vie est ailleurs (1973) và sau đó bằng tiếng Tiệp Život je jinde (1979). Bản tiếng Anh Life Is Elsewhere của Peter Kussi (1973).
4 Nguyên tác tiếng Tiệp Valčík na rozloučenou (‘Bản Luân Vũ Từ Tạ’)(1972). Bản dịch tiếng Anh The Farewell Party của Peter Kussi (1976).
5 Nguyên tác tiếng Tiệp Kniha smíchu a zapomnění (1979), Bản dịch tiếng Anh The Book of Laughter and Forgetting của Michael Henry Heim (1980).
6 Nguyên tác tiếng Anh Pride and Prejudice của Jane Austen (1813).
7 Nhan đề trong nguyên tác: In Praise of Messy Lives (2012).
NGUỒN: