Trang chính » Đó Đây, Sinh Hoạt, Tin văn học Email bài này

Văn hào Nobel 2005 Harold Pinter qua đời.

Nguyễn Thị Hải Hà tổng hợp

Harold Pinter, kịch tác gia người Anh, văn hào giải Nobel năm 2005 đã qua đời ngày 24 tháng 12 năm 2008 vì bệnh ung thư cuống dạ dày.

Pinter là một nghệ sĩ đa tài. Ngoài chuyện viết kịch, ông còn là diễn viên, kiêm đạo diễn, viết phim bản, và một nhà đấu tranh chính trị lừng danh. Ông ảnh hưởng rộng lớn đến nhiều kịch tác gia của thế kỷ 20.

Pinter khởi đầu sự nghiệp khoảng giữa thập niên năm mươi và đến nay ông đã viết 29 kịch bản, 26 phim bản, 15 kịch ngắn, ông cũng làm thơ, viết văn và tiểu luận. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông gồm có The Birthday Party (1957), The Caretaker (1959), The Homecoming (1964), và Betrayal (1978). Một số lớn kịch của ông được viết thành phim. Ông đã đạo diễn gần năm mươi phim, kịch trên sân khấu hay truyền hình. Mặc dù ông lâm bệnh từ năm 2001 và khá yếu ông vẫn tiếp tục diễn xuất và là diễn viên độc nhất trong tác phẩm rất được ngợi khen của Beckett, Krapp’s Last Tape. Năm 1967 vở The Homecoming được chọn trao giải thưởng Tony. Có hai tác phẩm do ông chuyển thành phim bản được ứng cử giải thưởng điện ảnh Oscar, The French Lieutenant’s Woman (1981) và Betrayal (1983). The French Lieutenant’s Woman dựa vào tác phẩm của John Fowles. Đây là một vụ ngoại tình giữa một nhà quí tộc thời kỳ Victoria và một người đàn bà bị người tình là một Đại úy người Pháp bỏ rơi. Hơi khác với nguyên tác, Pinter cho cuộc ngoại tình của các nhân vật thời xưa lồng vào cuộc ngoại tình của hai người diễn viên. Hai cuộc ngoại tình xưa và nay xảy ra cùng lúc, một trên sân khấu và một trong cuộc đời. Và kết thúc của hai cuộc ngoại tình này xảy ra trái ngược nhau. Betrayal là một trong những vở thể hiện tính chất đặc biệt trong kịch của Pinter (Pinteresque) dùng sự im lặng xen giữa những lời đối thoại nhát gừng được dùng để phát huy lợi thế của nhân vật này đối với nhân vật khác. Đây cũng là một vở kịch nói về ngoại tình được viết lúc Pinter dan díu với Joan Bakewell khi ông vẫn còn kết hôn với Vivien Merchant. Bà vợ ông đau khổ đến độ trở nên nghiện ruợu nặng và qua đời. Con trai ông là một nhạc sĩ có tiếng đã từ bỏ họ cha và dùng họ của bà ngoại. Ông ta cũng không đến dự tang lễ của cha.

Kịch của Pinter thường biểu lộ sự xung đột giữa các nhân vật thích dành phần thắng, và chế ngự người khác trên cương vị cá nhân cũng như ngôn từ. Pinter có tài nhận ra những điều đáng sợ trong đời sống hằng ngày và thổi hơi thơ vào lời đối thoại. Trong các vở kịch của ông thường có không khí của một sự nguy hiểm vô hình nhưng rất có thật đang chờ chực các nhân vật. Tính chất độc đáo này quan trọng đến độ nó được giới kịch nghệ và báo chí tặng cho cái tên Pinteresque. Tuy nhiên điểm độc đáo nhất của ông không phải là chỉ những lời đối thoại đầy mê hoặc là khoảng trống của sự thinh lặng được dùng một cách cố ý. “The sound of silence” này được dùng để nhấn mạnh vấn đề đang được tranh luận và dùng làm chỗ cho các diễn viên lấy hơi và nó cũng đáng sợ như có người đang giơ lên một nắm đấm để đe dọa. Khoảng trống thinh lặng này được nhiều người bắt chước cũng như dè bỉu tuy nhiên không ai có thể dùng sự im lặng để tác động khán giả một cách thường xuyên và tinh vi như Pinter.

Vở kịch đầu tiên của ông là The Room, viết năm 1957, do sinh viên ban kịch của đại học Bristol trình diễn và được một người bạn khá thân của ông đạo diễn; Henry Woolf cũng là diễn viên, về sau cũng trở nên nổi tiếng.

Vở kịch thứ hai và cũng là tác phẩm được nhiều người biết đến, The Birthday Party ra đời năm 1957. Thoạt tiên vở kịch này không ăn khách và bị chê bai; chỉ trình diễn được một ngày và phải đóng cửa. Nhưng Harold Hobson, nhà nghiên cứu phê bình kịch rất nổi tiếng lúc bấy giờ, đã tiên đoán vận mạng của Pinter và vở kịch, sau khi vở kịch bị đóng cửa, như sau: “Tôi dám đánh cuộc danh tiếng của tôi, trên cương vị một nhà phê bình kịch, bằng cách nói rằng: The Birthday Party không phải là vở kịch thứ Tư được trình diễn, cũng không phải là vở kịch thứ Hai, mà là vở kịch đầu tay. Và Pinter, với tác phẩm của anh, đã sở hữu một tài năng độc đáo, rất năng động và sẽ gây chú ý nhiều nhất trên sân khấu kịch nghệ London . . . . Ông Pinter và vở kịch The Birthday Party, mặc dù cuộc diễn tuần trước không thu nhập cao, vẫn sẽ còn được nhắc nhở. Hãy ghi chú tên của vở kịch và soạn giả của vở kịch này.” Trong một buổi phỏng vấn tháng Chín năm 1993, Pinter đã công nhận với Mel Gussow phóng viên của tờ báo New York Times là ông nhờ vào sự động viên của Hobson và các nhà phê bình khác: “Tôi rất chán nản trước khi có bài nhận định của Hobson. Ông đã ảnh hưởng rất lớn cuộc đời và sự nghiệp của tôi.” Cho dù các tác phẩm này giới hạn trong cách nhìn về quá khứ và tính chất của mỗi cá nhân, hầu hết các vở kịch của ông đều nói lên sự tranh chấp quyền lực. Những tranh chấp này thường xảy ra trong một không gian nhỏ hẹp chật chội, nơi đó những lời chuyện trò cũng nguy hiểm như một bãi mìn và ngay cả những lời nói xem như vô tội vạ nhất vẫn có thể làm tổn thương đối tượng. Peter Hall, người đã đạo diễn rất nhiều vở kịch của Pinter đã nhận xét trong kịch của Pinter “ngôn từ được các nhân vật dùng làm vũ khí để tấn công hay tiêu diệt nhau.”

Pinter không ngần ngại hay dấu diếm quan điểm chính trị của ông. Ông chống đối chế độ độc tài đàn áp và chính sách kiểm duyệt cả bên trong lẫn bên ngoài quốc gia ông cư ngụ. Ông dùng bài diễn từ nhận giải Nobel văn chương 2005 để đả phá chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ và Anh quốc. Ông bảo rằng nước Mỹ không chỉ bịa đặt lý do để tấn công Iraq, mà quốc gia này đã ủng hộ cũng như tạo điều kiện để thiết lập nhiều chế độ độc tài trong suốt năm mươi năm qua. Pinter tích cực chống đối chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, việc NATO dội bom Yugoslavia năm 1999 trong cuộc chiến tranh Kosovo, cuộc chiến tranh với Afghanistan năm 2001, và đặc biệt là cuộc đổ quân lên Iraq năm 2003. Trong bài diễn văn nhận bằng danh dự ở Đại học Turin (ngày 27 tháng Mười Một năm 2002) ông phát biểu: “Tôi nghĩ rằng [Hoa Kỳ] sẽ [tấn công Iraq] không chỉ kiểm soát dầu hỏa của Iraq, mà còn bởi vì chính phủ Mỹ bây giờ là một con thú dữ khát máu. Bom là ngữ vựng duy nhất của họ.” Quan điểm chính trị cũng xuất hiện rất nhiều trong các tác phẩm kịch của ông. Năm 1985 ông cùng kịch giả Arthur Miller đến Turkey để điều tra và phản đối việc cầm tù và tra tấn các nhà văn chống đối chính quyền Turkey. Lời phát biểu của ông trong bửa tiệc tối ở sứ quán Hoa Kỳ ở Ankara đã làm chủ tọa tức giận và vì thế ông bị đuổi ra khỏi buổi tiệc. Arthur Miller, vị khách danh dự của buổi tiệc cũng đứng dậy theo ông ra về. Pinter kể lại kỷ niệm này trong buổi tiệc mừng thọ 80 tuổi của Miller và ông tuyên bố “bị đuổi ra khỏi tòa Đại sứ Mỹ với Arthur Miller là một trong những điều vinh hạnh nhất trong đời tôi.” Ông đã dựa vào kinh nghiệm này và những hiểu biết về việc áp chế ngôn ngữ của người Kurd để viết vở kịch Mountain Language.

Tháng Ba năm 2007 Charlie Rose đã tổ chức một buổi “Chuyện Trò với Harold Pinter” trên chương trình Charlie Rose, thâu hình ở London và chiếu trên đài TV công cộng PBS. Trong buổi phỏng vấn này, hai người thảo luận về những điểm nổi bật trong cuộc đời nghệ thuật và tính chất chính trị trong cuộc sống cá nhân cũng như nghề nghiệp của ông. Cả hai tranh luận về sự chống đối chiến tranh Iraq của ông và trong cuộc tranh luận này Rose đã phản kháng một số luận điểm của Pinter. Họ cũng thảo luận một số cuộc biểu tình ông đã tham gia và lập luận của ông trong đó có một trường hợp vở kịch My Name Is Rachel Corrie của ông ở New York Theater Workshop bị hủy bỏ hợp đồng. Pinter xem sự hủy bỏ vở kịch của ông là một hành động hèn nhát tương đương với sự kiểm duyệt.

Giữa tháng Sáu năm 2008, ông chống đối việc Cảnh Sát ngăn cấm không cho đoàn biểu tình Stop the War (StWC) phát biểu ý kiến hay giăng biểu ngữ “George Bush không được chào đón ở nơi đây.” Pinter phát biểu, “Sự ngăn cấm đoàn biểu tình diễn hành phản đối Tổng thống Bush khi ông đến thăm nước Anh là một hành động độc tài. Trong một quốc gia được xem là tự do, đoàn biểu tình có quyền bộc lộ quan điểm của mình một cách êm đẹp. Sự ngăn cấm này thật là quá đáng và làm cho danh từ dân chủ trở thành trò hề.

Với cương vị văn hào Nobel và kịch tác gia ông đã lên tiếng đấu tranh cho những người yếu kém, bị tấn công, tra tấn và giết hại. Trong bài diễn văn nhận giải Nobel văn chương dài 45 phút ông đã đả kích thậm tệ Tổng thống Mỹ, George Bush, và Thủ tướng Anh, Tony Blair, so sánh hai vị lãnh đạo của hai cường quốc với những tên sát nhân tập thể. Cái chết của Pinter là một thiệt thòi lớn cho những người không tên và không tiếng nói trên thế giới. Giới văn học mất đi một nhà văn dám nói sự thật. Sau đây là những câu kết trong bài diễn văn nhận giải Nobel của văn hào Pinter.

“When we look into a mirror we think the image that confronts us is accurate. But move a millimetre and the image changes. We are actually looking at a never-ending range of reflections. But sometimes a writer has to smash the mirror – for it is on the other side of that mirror that the truth stares at us.

I believe that despite the enormous odds which exist, unflinching, unswerving, fierce intellectual determination, as citizens, to define the real truth of our lives and our societies is a crucial obligation which devolves upon us all. It is in fact mandatory.

If such a determination is not embodied in our political vision we have no hope of restoring what is so nearly lost to us – the dignity of man.”

“Khi soi gương, chúng ta ngỡ rằng hình ảnh đối diện với chúng ta là chính xác. Nhưng chỉ cần xê dịch một li thôi hình ảnh ấy sẽ thay đổi. Chúng ta thật sự đang nhìn những trường-phản-chiếu bất tận. Đôi khi nhà văn phải đập vỡ tấm gương này – bởi vì ở phía kia của tấm gương là sự thật đang  nhìn chúng ta trân trối.

Tôi tin là mặc dù có rất nhiều chướng ngại to lớn, chính sự quyết tâm đầy tri thức, mãnh liệt, không lay chuyển, không nao núng, trong tư cách công dân, nhằm xác định sự thật chân chính của đời sống chúng ta và xã hội chúng ta là một nhiêm vụ tối quan trọng mà toàn thể chúng ta được ủy thác. Thật ra đây là một điều bắt buộc phải thực hiện.

Nếu sự quyết tâm này không được biểu hiện trong nhận thức chính trị của chúng ta, sẽ không có hy vọng khôi phục cái mà hầu như hoàn toàn đã mất giữa chúng ta – phẩm cách của con người.”

 

Kết hợp từ Wikipedia, New York Times, và diễn từ Nobel.

bài đã đăng của Nguyễn Thị Hải Hà


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)