Trang chính » Chụp và Chép, Du lich, Văn hóa Email bài này

Yaddo – Một biểu tượng văn hóa của tiểu bang New York

Đưa người thân đi dự trại hè ở Skidmore College trong thành phố Saratoga Springs thuộc tiểu bang New York cách biên giới phía Bắc của New Jersey chừng 200 dặm, sẵn dịp này tôi làm một cuộc du lịch bỏ túi cho đáng công lái xe ngót nghét bốn giờ đồng hồ. Saratoga Springs là một thành phố nhỏ, diện tích chừng 75 cây số vuông, nằm trong quận Saratoga, dân số chừng 26 ngàn người (theo thống kê dân số năm 2000) khá nổi tiếng trong giới yêu thích du lịch vì nhiều đặc điểm trong đó có lịch sử chiến tranh, suối nước nóng và trường đua ngựa.

Theo lời kể lại, năm 1776 Sir William Johnson, người Anh, bị thương trong trận chiến giữa người Pháp và người da đỏ bản địa (French-Indian War), đã được mang đến thành phố này để điều trị vì Saratoga Springs có rất nhiều suối nước nóng có khả năng giúp người bệnh hay bị thương hồi phục nhanh chóng. Khoảng 15 dặm về hướng Đông Nam của Saratoga Springs là Stillwater, nơi xảy ra trận đánh lịch sử giữa lính Anh quốc với quân Pháp (đồng minh của Mỹ) trong cuộc Chiến Tranh Cách Mạng dành độc lập cho Hoa Kỳ vào cuối thế kỷ 18.

Nói đến Saratoga là người ta nghĩ ngay đến trường đua ngựa (Saratoga Race Course) và những cuộc đua bắt đầu từ cuối tháng Bảy cho đến ngày lễ Lao Động vào tháng Chín. Những cuộc đua ngựa này được đặt tên là “Summer Derby” (Đua Ngựa vào Mùa Hè) để phân biệt với các Derby khác như Kentucky Derby, hay Apache Derby. Vào thành phố Saratoga Springs du khách sẽ nhìn thấy tượng của các chú ngựa đua được trang trí khắp nơi. Ngay cả những chỗ dùng để dựng xe đạp cũng được trang trí với những kiểu mẩu và hình tượng của ngựa.

clip_image002[15]

Bên cạnh những trường đua ngựa và các chỗ tắm suối, du khách có thể viếng thăm các viện bảo tàng, đi chơi 20 chục sân golf, nghe nhạc hay đi xem vũ ba lê. Saratoga Springs nổi tiếng có cuộc sống ban đêm đầy màu sắc và nhịp điệu.

Đến Saratoga Springs thì không thể không viếng Yaddo (một biệt thự có kiến trúc cổ thời nữ hoàng Victoria gồm có 55 phòng). Có diện tích chừng 400 mẫu (tương đương với 1. 62 cây số vuông) Yaddo là tài sản của Spencer Trask, một nhà đại phú trong thế giới kinh tế tài chính Wall Street đồng thời cũng là ông chủ của hãng xe lửa New York, và Katrina, nhà thơ cũng là vợ của ông.

Bao bọc Yaddo là một cánh rừng trong đó có 220 ngàn cây thông đủ loại được trồng từ lúc ngôi biệt thự mới được xây. Ngõ vào Yaddo có cổng sắt. Phía sau cổng là con đường rất hẹp dường như không đủ chỗ cho hai xe chạy ngược chiều nhau. Con đường ngoằn ngoèo vòng quanh hai cái hồ lấm tấm bèo.

Hai vợ chồng Spencer Trask đã mua khu đất này từ năm 1881. Sau khi Alanson, người con trai trưởng của ông bà Trask qua đời lúc mới 5 tuổi, Christina, con gái thứ nhì của gia đình Trask không thích bóng tối của rừng rậm lúc nào cũng vây quanh biệt thự, nên đã đặt tên cho biệt thự  này là Yaddo “để cùng vần với chữ ‘shadow’ có nghĩa là bóng tối nhưng không phải là bóng tối.”

Năm 1884 Katrina sinh thêm một con trai đặt tên Spencer Trask, Jr., nhưng thường gọi là Junius. Tháng Ba năm 1888, khi một cơn bão to nhất thế kỷ đổ xuống New York 13 mét tuyết, Katrina mắc bệnh bạch hầu. Bác sĩ cô lập bà ở phòng riêng; ông đoán là bà sắp bình phục nên cho Christina và Junius đến thăm mẹ. Hai đứa con nhiễm bệnh và chết trong vòng hai tuần. Năm sau Katrina thụ thai và sinh một bé gái. Tuy nhiên đứa bé chỉ sống được hai tuần rồi mất.

Năm 1891, Yaddo bị cháy thành tro. Công trình xây lại biệt thự này được hoàn tất năm 1893 do kiến trúc sư William Halsey Wood thiết kế. Khách viếng thăm Yaddo sẽ thấy trong phòng khách, trên mặt lò sưởi là tấm tranh, ghép bằng đá màu, hình con phụng hoàng trồi lên từ biển lửa và câu La Tinh “Flammis invicta per ignem Yaddo resurgo ad pacem” có nghĩa là “Không bị lửa khuất phục, Tôi, Yaddo được tái sinh cho hòa bình.”

Vì không có con kế thừa, hai vợ chồng dâng hiến tài sản phục vụ những công trình nghệ thuật lâu dài. Katrina xuất bản cả chục vở kịch và thơ, trong đó có Christalan, một quyển trường thi nói về huyền thoại các hiệp sĩ thời Trung cổ và quyển Under King Constantine (Thời Vua Constantine) một câu truyện về vua Arthur bà viết để tỏ lòng ngưỡng mộ chồng.

Spencer là người giúp sáng lập Câu Lạc Bộ Nghệ Thuật Quốc Gia ở New York cũng như rất nhiều cơ sở nghệ thuật và văn hóa ở Saratoga Springs. Châm ngôn của ông là “Cuộc đời của một người không phải là cái giàu có dư giả mà ông ta sở hữu.” Hai ông bà Trask đã tặng Yaddo cho tiểu bang New York để biến biệt thự tư nhân này thành trại sáng tác của những văn nghệ sĩ tài hoa của Hoa Kỳ. Đây là nơi họ có thể yên tĩnh làm việc và gặp gỡ những tài năng khác, những người có thể góp phần vào công việc phát huy tinh hoa nghệ thuật của họ.

Để làm tăng vẻ đẹp của khu rừng chung quanh khuôn viên biệt thự, ông bà Trask đã cho trồng một vườn hồng (xem ảnh 2) đẹp đến độ tạo cảm hứng sáng tác cho nhà thơ Marya Zaturenska, người đã ở Yaddo ba lần từ những năm đầu của thập niên 1930, Sylvia Plath (ở Yaddo năm 1959) và Musa McKim (năm 1969).

Năm 1909 Spencer Trask hai lần bị tai nạn xe lửa, và lần thứ hai thì ông tử nạn. Năm 1922 Katrina Trask qua đời. Bà giao quyền quản lý tương lai của Yaddo cho George Foster Peabody, bạn lâu năm của hai ông bà Trask và cũng là chồng thứ hai của bà Katrina.

clip_image002[13]

Ảnh này là mặt trước của Yaddo. Du khách không được vào trong biệt thự. Khu vực này chỉ dành riêng cho văn nghệ sĩ được mời. Trước sân cỏ và chung quanh Yaddo có bảng ranh giới giữa “người trần tục” và văn nghệ sĩ.

Rose garden yaddo

Một góc nhỏ của vườn hồng: vì đã nửa mùa hè nên hoa hồng đã nở và sắp tàn. Phía xa, bên ngoài khu vườn hoa hồng là hai bức tượng điêu khắc trong nhóm bốn bức tượng “Bốn Mùa.” Vườn hồng nằm dưới chân một con dốc thoai thoải ở bên tay phải của biệt thự Yaddo; và nếu tôi đứng đối diện với Yaddo thì là bên tay trái của tôi. Nằm trên dốc là một hành lang dài. Dọc theo hành lang này là hai hàng trụ làm bằng đá cẩm thạch trắng. Nằm bên trên hai hàng trụ cẩm thạch trắng này là một giàn gỗ được dùng để cho hoa leo. Hôm tôi đến có một đám cưới đến Yaddo dưới giàn hoa leo này để chụp ảnh cưới nên rất đông người.

Giàn hoa này có chiều dài tương đương với vườn hoa hồng. Bên trong giàn cho hoa leo. Tất cả những trụ màu trắng đều được làm bằng đá cẩm thạch trắng kiến trúc phỏng theo mô hình của những trụ cột xây cất thời Hy lạp cổ (Ionic order). Bên cạnh giàn cho hoa leo là một ban công bằng đá. Trên ban công này có một đồng hồ dùng ánh mặt trời rọi lên mặt đồng hồ bằng kim loại, trên có điêu khắc một bài thơ của Henry Van Dyke. Đồng hồ này được đặt trên mặt bàn có chân bằng đá cẩm thạch trắng khắc hình thú vật.

sundial yaddo

Đại ý bài thơ nói:

Thời gian trôi rất chậm cho những người đang chờ đợi.
Rất nhanh cho những ai đang sợ hãi.
Rất dài cho những ai đang muộn phiền.
Rất ngắn cho những người đang vui.
Nhưng cho những người đang yêu, thời gian là vĩnh cửu.

clip_image004

Bức tượng đá cẩm thạch trắng tên Christalan được nhà điêu khắc William Ordway Partridge thực hiện năm 1900 để “tưởng niệm những đứa con của gia đình này.” Christalan tượng trưng cho tuổi trẻ, lòng cao thượng, và sự chiến thắng cái chết. Phía sau tượng của Christalan có khắc tên bốn người con vắn số của gia đình Trask. Cuối con dốc cũng là cuối vườn hồng là bốn pho tượng bằng đá cẩm thạch trắng tượng trưng cho bốn mùa. Bên trên là hình của Christalan bên trái và một trong bốn tượng của bốn mùa bên tay phải.

Nếu Yaddo chỉ là một biệt thự to với vườn hoa đẹp ở trong rừng thông có hồ vây quanh cùng với những khu vườn được kiến trúc bằng đá tảng và kỳ hoa dị thảo thì chắc là nó không được xem như một biểu tượng văn hóa đặc thù của New York. Bên cạnh cái đẹp, Yaddo còn là trại sáng tác của hơn sáu ngàn khuôn mặt lỗi lạc trong các ngành âm nhạc, hội họa, văn học, thi ca, kịch nghệ, phim ảnh, v.v…Trong số hơn sáu ngàn khuôn mặt lỗi lạc này có 60 tác giả đã được giải thưởng Pulitzer, và một tác giả được giải Nobel (Saul Bellow). Một vài khuôn mặt nổi tiếng là Truman Capote, Sylvia Plath, David Sedaris, John Cheever, Mario Puzo, Langston Hughes, Henry Roth, v. v…

Để được gia nhập trại sáng tác Yaddo, văn nghệ sĩ phải viết một thỉnh nguyện thư (một hình thức của nộp đơn) và phải qua sự chọn lọc của Hội Đồng Tuyển Chọn. Những người được chọn đến ở trong Yaddo phải là những người có trình độ chuyên nghiệp về văn học hay nghệ thuật. Việc ăn ở do Hội Đồng Yaddo tài trợ do đó văn nghệ sĩ có thể chuyên chú vào việc sáng tác. Thời gian ở Yaddo từ hai tuần cho đến tám tuần. Tuy nhiên có nhiều văn nghệ sĩ không chịu được sự biệt lập. Mario Puzo tác giả của quyển tiểu thuyết lừng danh Bố Già đã bỏ về trước thời hạn vì ông nhớ gia đình.

Được gia nhập trại sáng tác Yaddo được xem là một vinh dự chứ Yaddo không phải là một chỗ từ thiện cứu trợ. Tuy nhiên, vào những năm 30 và 40, khi nước Mỹ lâm vào tình trạng khủng hoảng kinh tế trầm trọng, giới văn nghệ sĩ bị ảnh hưởng trước nhất và nặng nề nhất. Yaddo đã mở cửa cho rất nhiều người trong giới văn nghệ sĩ kể cả gia đình của họ đến cư ngụ cho qua cơn ngặt nghèo. Yaddo được rất nhiều cơ quan yểm trợ tài chánh trong đó có National Endowment for the Arts. Quỹ tài trợ cũng thu nhập từ tư nhân.

Hầu hết khách đến ở Yaddo đều tuân theo qui luật của Yaddo và có liên hệ tốt đẹp với các văn nghệ sĩ khác. Tuy nhiên đôi khi cũng có chuyện huyên náo đáng tiếc. Nói đến những chuyện đáng tiếc xảy ra ở Yaddo là phải nhắc đến Agnes Smedley. Vào những năm 1930 Smedley là gián điệp cho Nga ở Trung Quốc. Năm 1934 bà từ bỏ Nga và sống ở Trung Hoa để viết báo và viết văn. Bản tính phóng túng, bà làm nhiều việc không thích hợp với chế độ Mao Trạch Đông như đua ngựa, ăn mặc theo kiểu đàn ông, cung cấp sản phẩm và thuốc ngừa thụ thai, khiêu vũ theo kiểu Tây phương, và yêu đương lãng mạn nên bị đuổi ra khỏi Trung Hoa. Trở về Mỹ năm 1941 bà bị chụp mũ Cộng sản và vì thế không thể viết lách gì nên buộc phải lao động tay chân để kiếm sống. Năm 1943 bà về ở Yaddo. Vốn là bạn với nhà thơ da đen Langston Hughes từ năm 1931, bà thường cùng với Langston Hughes lẻn trốn vào Saratoga Springs để giảng thuyết lén trong các hầm của nhà thờ hay là vào Skidmore College để thảo luận chính trị với các nữ sinh viên.

Nhà thơ Robert Lowell không thích hành động và cá tính của bà nên đòi ban quản trị Yaddo trục xuất Smedley. Không thành công Lowell viết thỉnh nguyện thư đòi truất chức bà Elizabeth Ames lúc bấy giờ đang là Giám Đốc quản trị của Yaddo. FBI cho người theo dõi Smedley nhưng cuối cùng bà được tha bổng. Khi Hoa Kỳ tái lập quan hệ với Trung quốc vào thập niên 1970, danh dự của Agnes Smedley được hồi phục. Bà được biết đến là người có kinh nghiệm và kiến thức chuyên môn về  văn hóa vả lịch sử Trung hoa. Daughter of Earth, quyển tiểu thuyết đầu tay của bà được khen ngợi vô cùng. Tuy làm gián điệp nhưng bà không có hành động nào có thể gọi là phản bội tổ quốc Hoa Kỳ. Bà cũng được vinh danh là một nhà nữ quyền đầy lòng vị tha.

Một điều thú vị xin được chia sẻ với bạn đọc là có hai nhà văn Hoa Kỳ gốc Việt Nam, Nam Lê và Monique Trương, cũng được mời gia nhập Yaddo. Trong thời gian ở Yaddo Nam Lê viết quyển The Boat (Con Thuyền) và Monique Trương viết quyển The Book of Salt (Sách Muối).

Có một việc tuy chẳng liên hệ đến Yaddo nhưng với tôi khá thú vị là trên đường về vì lạc lối tôi đi ngang một thành phố nhỏ có cái tên gợi nhớ đến Việt Nam rất nhiều. Thành phố ấy tên là Half Moon hay Nửa Vầng Trăng.

halfmoon yaddo

Nửa Vầng Trăng gợi tôi nhớ đến hai câu thơ: Vầng trăng ai xẻ làm đôi. Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường. Tưởng chỉ có dân Việt Nam mình vì chinh chiến nên đôi lứa phải ly tan chỉ vầng trăng mà thề ước. Dè đâu dân Mỹ cũng chú ý đến nửa vầng trăng. Trăng nửa vầng bao giờ cũng hàm ý tan vỡ chia xa. Như nhà thơ Hàn Mặc Tử đã từng than thở:

Đêm nay có một nửa trăng thôi
Một nửa trăng ai cắn vỡ rồi
Ta nhớ mình xa thương đứt ruột
Gió làm nên tội buổi chia phôi.

Tôi vốn tính lẩm cẩm, đi đâu cũng cố tìm trong những vùng đất xa lạ một cái gì liên hệ đến Việt Nam. Để nhớ. Cuộc du lịch bỏ túi thế là rất mãn nguyện.

Nguồn tham khảo:

Wikipedia
Literature distributed by Yaddo
Yaddo – Making American Culture – Micki McGee biên tập
ftp://ftp.yaddo.org/Yaddo/writers.pdf
http://www.yaddo.org/Yaddo/ApplicationGuidelines.shtml

bài đã đăng của Nguyễn Thị Hải Hà


@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)