Đọc xong bài phỏng vấn cô Lan Dương/Trâm Lê cùng tất cả bình luận nghiêm chỉnh, châm biếm hay thơ trào phúng về những biểu tình tôi rất thông cảm. Tôi hiểu và cảm thấu cho những nỗi cố gắng tột bậc của hai cô, ban tổ chức VAALA, cũng như nhóm thân hữu Da Màu. Tôi hiểu được mục đích của quý vị muốn tiếp tục có chỗ đứng trình bày ý tưởng mình hầu rộng đường dư luận. Nhưng sao tâm hồn tôi vẫn áy náy cảm thấy không ổn nhất là sau khi đọc đi đọc lại để hiểu và cảm các lý luận đượm tình cảm hiểu và biết này. Cái cảm nhận giống hệt như lúc khám phá hành động của ông Lý Tống. Tôi mong quý vị tiếp nhận một vài cảm nghĩ nhỏ này với kiên nhẫn để mở lòng mình ra thêm chút nữa, và chậm chậm “lên tiếng” bình luận ngay. Xin, nếu được, xét lại những định danh định từ quá vội vã nhất là về các khoảng sau đây cho dù quý vị bị thương tổn nhiều lần hay bực giận xốn xang lần đầu tiên:

(1) nỗi “im lặng”: vì nó thật ra “đa dạng” giàu nghĩa hơn là chỉ gom trong một cụm từ “giễu cợt tất cả những khổ đau” và đánh giá là “không chấp nhận được” (Nguyễn Quí Đức);

(2) điểm “khiếm khuyết” phải thuộc về các “nạn nhân”: “gồm những người KHÔNG đồng ý với phe biểu tình, những người lặng lẽ quay lưng hoặc trề môi nhún vai một cách cao quý” sau khi Phùng Nguyễn nhắc nhở người đọc là ông không chỉ làm một “so sánh duy nhất” rồi khuyên “chúng ta” và cả người “chiến thắng” hãy đừng “ngốc nghếch để tiếp tục tranh giành nhau về kích thước của đau thương!” (Phùng Nguyễn);

(3) một thuyết giáo hay thuyết pháp: “chúng ta cũng cần phải để ý đến việc tránh thừa hưởng chấn thương của cha anh chúng ta và cảm thấy cần phải cứu vớt họ bằng cách nói giùm họ. Mục đích của cuộc triển lãm là để cho mỗi người lên tiếng cho chính mình ” (Trâm Lê) (tôi xin được dùng chữ in nghiêng để nhấn mạnh).

Tôi bộc bạch như thế vì nhận ra nỗi đau khổ đang ám ảnh mọi người mà chỉ tự mình có khả năng lừa dối chối bỏ–hoặc xử dụng lực tiêu cực hoặc tô bày bằng từ ngữ hoa mỹ. Nói vậy không có nghĩa là tôi cố tình làm giảm thiểu đi “tấm lòng và công sức của ban tổ chức cùng với sự khó nhọc và ngay cả hiểm nghèo họ phải đương đầu.” Tôi thật sự cảm được nỗi đau đớn đó của quý vị–thuộc tầng lớp học giả trí thức—khi bị “những chiến thuật chặn họng mà thành phần to tiếng của cộng đồng sử dụng – những chiến thuật nhằm hù dọa và nhiếc móc” (Lan Dương). Đây là sự sĩ nhục và bôi bẩn hoen ố không cần thiết đối với quý vị. Và vì đây là cả một công trình triễn lãm với kế hoạch tinh vi và khả năng mà quý vị đã tích lũy chứng minh sau một quá trình khá dài để học hỏi thâu nhập. Không ai có thể phủ nhận được việc quý vị có bằng cấp đứng đắn và địa vị cao trong xã hội Hoa Kỳ hay Việt kiều hồi hương “sống một cách sành điệu ở ngay Hà Nội (và Ba Vì)” (Phan Nhiên Hạo) và nhất định cho mình độc lập không bị đồng hóa.

Nói một cách khác, quý vị không thể nào chấp nhận là mình còn đang sống bị ám ảnh bởi “một bầu khí hậu của sự sợ hãi” (Lan Dương). Quý vị dĩ nhiên thẳng thừng phủ nhận vị trí phải “biện minh” (justify), nhất là vấn đề phương tiện đã từ từ chuyển ra cứu cánh. Biện minh là ở thế yếu có phải không ạ? Quý vị chắc cũng khiêm nhượng chối từ là mình đang cổ võ ồn ào muốn mọi người hướng về viễn cảnh trong sạch lý tưởng của một “địa bàn chính trị rộng hơn” và bao gồm “sự đa dạng” (Lan Dương). Chỉ muốn giản dị được có đối thoại với nhau và người khác trong cộng đồng Việt hải ngoại trong bối cảnh toàn cầu hóa và “hậu thuộc địa” mà cũng không thành!

Tôi thiết nghĩ nghệ thuật có nhiều điểm hay—nhất là mặt chuyển hóa thăng hoa ở tầng độ cá nhân nhưng có thể biến thành sự chơi khăm ở cấp cao hơn và phức tạp hơn. Chuyện không thể tránh khỏi là nghệ thuật thiên vị một tầng lớp và chối từ thực trạng đời sống của các tầng lớp khác. Nghệ thuật thường sản sinh từ chơi đùa, và thí/thử nghiệm. Tuy vậy, nghệ thuật rốt cuộc vẫn nguy hiểm khi VAALA muốn phóng mình ra đi vào chốn lạ không đoán trước—không phải là chốn lạ của những tư tưởng mà là của những người “lạ” không cùng một thể dạng đối thoại, kinh nghiệm sống, đặc ân đặc quyền, hay phúc lợi tương đồng. Nghệ sĩ trí thức có thể dần dà tự bắt đầu lối suy nghĩ là chỉ có những người như quý vị trong cộng đồng là người sáng tạo. Đây là một thể trạng tạm thuật là “Expert Running Wild” (chuyên môn đang liều mạng). Thể cách này của nghệ sĩ trí thức đặc biệt biến thành bội bạc khi tự hào ảo (?) là quý vị không bị đồng hóa, am hiểu cội nguồn văn hóa nhưng không hoàn toàn hòa mình với di sản văn hoá. Nghệ sĩ trí thức không thể tự khoác nhận là phương pháp/phương cách của mình thuyết phục được (trực tiếp hay gián tiếp) đám đông thầm lặng với lối sống rất khác biệt quý vị. Nghệ thuật không làm chỉ để thỏa mãn bức xúc sáng tạo của mình với biện chứng “đa dạng”.

Tư duy hành động của quý vị xem ra có nhiều đầu tư, và không “dựa trên cái văn hóa sợ hãi” hay “bị người cộng sản nhồi sọ”. Hơn thế nữa, quý vị luôn luôn cải chính là không hề muốn thuyết phục bất cứ một ai về quan điểm ý tưởng của mình. Tôi xin quý vị thử nhìn lại cách đặt câu hỏi của BBT DM cho hai người giám tuyển, và như đoạn trả lời dưới đây để xem quý vị có thật sự KHÔNG chủ ý thuyết phục người đọc không?

Da Màu: Nhiều người trong cộng đồng Mỹ gốc Việt thấy một cuộc chiến đang diễn ra, với những người cộng sản đang tìm cách thâm nhập những cộng đồng hải ngoại, và về phần mình, thì họ phải chống trả mọi cuộc tấn công liên tục này. Điều này có biện minh cho việc cộng đồng chấp nhận hay loại trừ một số lập trường chính trị nào đó?

Lan Dương: Tôi quả thật có hiểu luận cứ này nhưng nếu cuộc triển lãm được xem trong tính toàn bộ của nó, tôi hy vọng chắc hẳn mọi người trong cộng đồng ở đây sẽ hiểu rằng chúng tôi không phải là những người trẻ không biết gì về lịch sử của chúng ta và do đó dễ dàng bị người cộng sản nhồi sọ. Điều này dựa trên tiền đề là các thế hệ trẻ thì yếu đuối còn người cộng sản thì quá mạnh. Tư tưởng này không giúp tạo nên bất cứ cuộc đối thoại nào vì nó dựa trên cái văn hóa sợ hãi.

Trong câu hỏi này tôi nhận thấy có một “tiền đề” rồi! Vì trong cách hỏi thì đã cố ý dẫn dắt câu trả lời về một hướng nhất định. Nghe câu hỏi thì cũng có thể đoán được lối trả lời của cô Lan Dương về chuyện cộng đồng sẽ như thế nào. Từ không gian lịch sử tình tiết rất phức tạp lắc léo của một đất nước thăng trầm bao ngàn năm dẫn đến một linh hồn “bát nháo” của một cộng đồng bứt rễ chưa thể hàn gắn được vết thương lòng dễ dàng mà quý vị chỉ gom lại thành chuyện cợm nổi của một số hành động chống trả cực đoan và không chấp nhận các nỗi im lặng “đa dạng” của đa số. Đây không phải là một “biện minh” cho chủ xướng của mình sao?

Đây không phải là một khinh dễ cách sinh hoạt của đám đông thầm lặng sao khi Trâm Lê bảo “Nếu không có những ý kiến mới, cộng đồng sẽ suy tàn và chỉ còn là một nơi chốn để người ta dạo chơi, uống cà phê, và than vãn.”? Đọc câu này thì tôi hiểu được tại sao Trâm Lê lại ca ngợi cái Bảo Tàng Quốc Gia Mỹ Gốc Nhật tọa lạc tại khu Tiểu Tokyo ở Los Angeles. Đây là con đường lựa chọn của cộng đồng Nhật đã sống hơn năm thế hệ và bị đồng hóa mạnh mẽ hơn cả so với các cộng đồng thiểu số khác ở Mỹ. Chẳng lẽ Trâm Lê quên mất họ là nhóm gốc Á tự chọn bị “đồng hóa” nhất là sau kinh nghiệm trại tập trung thời đệ nhị thế chiến? Do đó dĩ nhiên họ không than vãn và ngồi uống cà phê cả ngày như người Việt hải ngoại, nên có nhiều tư tưởng mới như cô và uyên bác như VAALA hay Da Màu!

Chuyện “nhiều người trong cộng đồng Mỹ gốc Việt thấy một cuộc chiến đang diễn ra” và “phải chống trả mọi cuộc tấn công liên tục này” thì không thể là điều kiện cần và đủ để bị ráp nối gắn liền với sự im lặng hay “biện minh cho việc cộng đồng chấp nhận hay loại trừ một số lập trường chính trị nào đó”. Hai điều đó không thể là nguyên nhân và kết quả dễ dàng cho lẫn nhau được. Ngược lại, điều quý vị tự suy diễn là bị nhóm người đối kháng gán cho mình là “thiếu hiểu biết”, “bị nhồi sọ” hay “yếu đuối” v.v. thì cũng không thể đi song đôi so sánh đánh giá với “cuộc triển lãm được xem trong tính toàn bộ của nó”.

Không biết nguyên do căn cơ nào mà quý vị suy diễn rằng có “nhiều người như thế” (cộng cái đám đông im lặng) nên không thể đối thoại được vì “nó dựa trên cái văn hóa sợ hãi”? Quý vị có chắc là “văn hóa sợ hãi” ảnh hưởng linh hồn của cộng đồng đại loại này hay không? Không biết là có phải cái “văn hóa sợ hãi” ấy trở thành chất xúc tác giúp quý vị diễn dịch và làm cho luận điểm của quý vị có lý và trở nên vững vàng hơn chăng? Cách dùng diễn đàn để tiếp tục “lên tiếng” sau khi đạt “kết quả” rồi chẳng đặng đừng dấy lên “biện minh” thì tôi e rằng quý vị hẹp hòi trong phân tích chứ không rộng lượng tấm lòng như tự xét đâu.

Mà nếu quý vị không vô lý đi nữa thì rất tiếc tôi chỉ thấy lý (vì tự ái đang tổn thương) đã được thổi phồng lớn hơn tình (vì nỗi đau chung). Nếu định kiến và hành xử trong tư thế phản công từ các nhóm biểu tình (hay từ nhiều người đang thấy một cuộc chiến đang diễn ra) là lý do duy nhất để họ chống đối cực đoan thì e không đủ thuyết phục người đọc–cho dù đại loại trung bình như đầu óc tôi và họ là những người vì cách này cách khác không (muốn) đạt được địa vị tương đương với quý vị–vì “luận cứ” quý vị trở nên đơn giản phiến diện.

Tôi thiết nghĩ đây là một hiện tượng xảy ra khá nhiều. Hiện tượng minh hoạ một hố rảnh sâu ngăn cách giữa hai lưỡng cực: kẻ/nhóm có tiếng nói có tiềm lực/quyền lực hầu có thể ban phát chút đỉnh khi không cảm thấy bị hăm dọa và tước đoạt, và nhóm/tập thể không (muốn) làm–từ việc xây đắp môi trường cho diễn đàn cho đến kết cấu triễn lãm dựa theo một tiêu chuẩn “đương đại” hay “chính thống” chẳng hạn. Nhóm thứ hai này lại cũng không có hoài bão giao thoại vì không diễn đạt cùng một loại ngôn từ–loại chữ nghĩa được sáng chế và xếp loại nhuộm màu giai cấp, hơi hướm phái tính, và sắc thái chủng tộc sau khi đã biến thể vì “lai giống” (hybridity).

Tuy nhiên, cuối cùng hành động của nhóm thứ nhì dầu muốn dầu không cũng mang nhãn hiệu gián tiếp là kẻ “không biết phát biểu rõ ràng, cuồng tín, mất trật tự, và man rợ”. Loại từ ngữ này phát xuất từ “một bối cảnh rộng hơn của nước Mỹ” được cho là có “văn minh” dân chủ. Loại từ ngữ này tuy chỉ phát xuất từ đầu óc đơn sắc của thực dân đế quốc lại có khả năng xóa đi nhiều thế hệ thuộc đám đông thầm lặng—đám đông không tạo chỗ đứng cho một ngôn ngữ riêng và được xếp vào bậc thang cuối cùng của các đặc quyền, đặc ân. Loại từ ngữ không nằm trong nguồn tư tưởng phát minh bởi các học giả nhưng than ôi lại ám ảnh tiềm thức quý vị–những người đạt đặc quyền, đặc ân và ôm khư khư một viễn cảnh ôn hòa không xu thế giành giật.

Sự phán xét không trực diện hay trực tiếp này hiển hiện bàng bạc trong cách bày tỏ của quý vị cho dù tri thức của quý vị thì không hề muốn (hay thích) “bị” gán ghép chung là đã “lai ngoại” về mặt phán đoán. Rất tiếc dù là những người có óc tổ chức giỏi và tình ý tích cực, quý vị vẫn suy nghĩ ứng xử thiên trí óc và bản ngã nhiều hơn là tri thức và trái tim (cho dù không toàn bích). Oái oăm thay là sau khi trái tim bị tổn thương thì phản ứng lại càng mạnh về tư duy lý lẽ hơn nữa. Cũng không khác gì điều mà quý vị áy náy với nhóm biểu tình. It’s called self-fulfilling prophecy (tự tiên tri cho định mệnh mình)! Vô hình chung chúng ta vẫn tiếp tục tạo hố sâu cho nhau mà lại không vùi lắp được.

Tôi muốn nói đến sự hợm hĩnh, và các đối nghịch lý lẽ giằng co vô hình vì thiếu tương quan giữa người và người do mâu thuẫn quyền lực. Tôi muốn nói đến mọi thể loại của quyền lực, nếu được đem ra mổ xẻ phân tích như một “bác học”, gây ra lớp lớp bạo động vượt lên trên cả “nỗi đau khổ đang tiếp diễn phía sau những cánh cửa đóng” (Lan Dương). Lớp bạo động không chỉ nằm ở tầng địa lý quốc gia. Tôi nghĩ nhiều đến bạo động vô hình (vượt lên cả bạo lực kiểu Lý Tống) về lãnh vực văn hóa và hệ thống cấu trúc xã hội phương tây hay “hậu thuộc địa”. Đọc các bài phỏng vấn bình luận này tôi mường tượng một hiện tượng xảy ra khắp nơi trên trái đất: sự cọ xát linh hồn giữa đám trẻ “hư” (hay nô lệ hoặc già “chậm phát triển”) bị trừng phạt vì là kẻ bắt nạt, hay áp bức, khủng bố (bully) đã vẽ viết nhì nhằng (graffiti) lên bức tranh tường nghệ thuật. Họ trêu chọc các cô thầy giáo hay trí thức “da màu”—kẻ mình mẩy lộng lẫy uy quyền phúc lợi mà vẫn hành xử như thể đang “khôn sống mống chết”! Các vị da màu này rốt cuộc đã lắc đầu ngao ngán trong tự ái trầy trụa nhưng trái lại cũng không bất lực và đầu hàng sợ hãi!

Điều đau đớn là quyền lực thì không bao giờ tự động cho đi; quyền lực luôn bị giành giật bằng máu, mồ hôi, nước mắt của các nhóm phản kháng hay đám đông thầm lặng trong một thời điểm thuận lợi tương đối. Rồi sau đó lại bị tước đoạt về tay một nhóm thời cơ mưu lược nhất để tranh giành, bành trướng, và kéo dài đặc quyền của mình. Hơn thế nữa quyền lực không phải là sức mạnh—từ thể lý đến tâm linh. Vì vậy sau khi những nguệch ngoạc graffiti biến mất thì cái tì vết ấy vẫn không nguôi ám ảnh tâm hồn người có quyền lực làm họ phải có biện pháp mạnh bằng sách lược tinh vi cho các cuộc “viễn chinh” bôi xóa kế tiếp!

Ai có thấy nghịch lý trong các trường hợp khác cũng thiếu công lý thì quý vị lại chọn tránh né im lặng? Sự phán xét vội vã về hiện tượng chia rẽ chính trị trong cộng đồng dựa trên suy nghĩ thiên vị phái tính và biểu trưng (representation) “có tiếng mà không có miếng”. Madison Nguyễn được bỏ qua vì là nghị viên nữ Việt duy nhất cho dù Madison có coi thường đám đông và hành xử thiếu đạo đức vì lợi riêng? Có khi nào quý vị can đảm công nhận là đoàn thể và cá nhân mình đã có nghĩa cử tự mãn, hay đồng lõa trước những sự việc tình tiết không có công bằng xã hội, khi biết thân hữu mình là chính trị gia hay nghệ sĩ trí thức gia lạm dụng quyền lực đàn áp người không tiếng nói? Vì quý vị không thể hy sinh địa vị mình cho đám đông, sợ bị vùi dập? Hay vì phải có chỗ đứng “độc lập” trước đã rồi mới “tạo đối thoại bàn tròn” trong một xã hội mang nhiều huyền thoại là “văn minh tự do”?

Xin đừng “nói giùm” đám đông trong lúc tỏ hiểu biết giá trị khôi nguyên của dân chủ. Xin đừng ngộ nhận nếu quý vị có bị ám ảnh bởi “văn hóa sợ hãi” rất “đa dạng”. Hơn thế nữa, đọc số bài phỏng vấn và bình luận/thơ đã bênh vực hay đồng tình với quý vị tôi cảm thấy buồn. Tôi cảm thấy bị thuyết phục trong sợ hãi là không thông minh đủ, và phải nuốt vào bụng trong khi các lý lẽ của quý vị thì không chịu trôi tuồn tuột xuống họng vì các chất vị nặng lý hơn tình. Tại sao tôi không “tiêu hoá” nổi như quý vị thì quả là nghịch lý! Vì chúng ta đã sống ở phương Tây hơn ba thập niên rồi phải không?

Nỗi sợ hãi đau đớn nhất đối với tôi là việc cái tình bị coi rẻ mạt. Nhất là khi chính mỗi người–trong hay ngoài cuộc–đều không thể chấp nhận sự hỗn độn, lộn xộn, sự bừa bãi, thô tục bẩn thỉu ngoài kia thật ra nằm trong chính bản thân mà mình thì vội chối bỏ và dội đẩy ra ngoài để phán xét kẻ hay nhóm khác. Dĩ nhiên là tôi SỢ mình vô thức tự chọn đứng tách ra khỏi tấm lòng tha nhân, biến kẻ hay nhóm khác thành “nạn nhân”. Đồng thời, tấm lòng của mình cũng là nạn nhân của chính tôi. Chỉ mong quý vị thông cảm cho cái văn hóa sợ hãi đa dạng mà không sắc âm lời đang ám ảnh tôi vậy. Vì cho đến bây giờ tôi vẫn SỢ nhất là ngày nào đó tôi sẽ quên tiệt cái kẻ thù vô hình sản sinh từ “nỗi bát nháo” này trong chính tôi–trước tiên và cuối cùng của hơi thở trong đời!

nguyễn.t (Người sống trong “văn hóa sợ hãi”)