Tiểu thuyết gia Orhan Pamuk, một biểu tượng của văn chương và lương tâm thế giới, một hành trình viết đầy tính thi ca và sầu muộn về tâm hồn của quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ, đã mừng rỡ và coi giải thưởng Nobel văn chương “không những là một vinh dự cá nhân mà còn là vinh danh nền văn hóa và văn chương Thổ Nhĩ Kỳ mà tôi là người đại diện.” (thông tấn xã A.P.)

Việc trao giải cho Pamuk khẳng định khuynh hướng vẫn đang tiếp diễn của Ủy Ban Nobel nhắm vào những người viết phản kháng và xung đột với chính quyến của họ. Sử gia Ron Chernov, chủ tịch trung tâm Văn Bút Hoa kỳ, đã nhận định về chọn lựa này trên góc độ nhân quyền như sau: “Pamuk là một chọn lựa sáng giá cho Nobel, không những vì giá trị văn chương hiển nhiên trong tác phẩm, mà còn vì thái độ phản kháng dũng cảm đối với yêu cầu trung thành cho quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ.” Giải thưởng năm ngoái về tay kịch tác gia Anh Harold Pinter, người đã chống đối thẳng thừng việc quân đội Anh tham chiến ở Iraq. Năm trước nữa là nhà văn Elfriede Jelinek, vốn nổi tiếng lâu năm vì những lời chỉ trích dành cho giai cấp xã hội và những chính trị gia bảo thủ ở Áo quốc.

Năm ngoái, Pamuk đã bị chính quyền truy tố sau những phát biểu với báo chí Thụy Sĩ vào tháng 2/05, ông lên án Thổ Nhĩ Kỳ đã không dám công khai đối mặt với giai đoạn đẫm máu nhất trong lịch sử đất nước: cuộc tàn sát người Armenians trong Thế Chiến I mà Thổ vẫn chối không phải là cố tình diệt chủng, và gần đây cuộc chiến tranh du kích ở đông nam Thổ nơi đa phần dân cư là người Kurdish. Trả lời phỏng vấn ông nói, “Ba mươi ngàn người Kurds và một triệu dân Armenians đã bị thảm sát trên đất này, và ngoài tôi ra không ai dám lên tiếng về điều ấy.” Phiên tòa xử ông đầu năm nay thu hút sự chú ý của quốc tế về quyền tự do ngôn luận, khi ông bị cáo buộc đã nhục mạ nước Thổ. Cuộc tranh luận diễn ra vào thời điểm cực kỳ nhạy cảm cho các quốc gia Hồi giáo, trong lúc Thổ Nhĩ Kỳ bị Liên hiệp Âu châu chỉ trích nặng nề và cuối cùng Pamuk được bãi nại vào tháng giêng năm nay 01/06.

Pamuk nổi tiếng là người nhắc nhở lương tâm dân tộc về một quá khứ Thổ đen tối nhất, một cách đầy phẫn uất, cũng như hai nhà văn lớn từng đoạt giải Nobel trước là Guenter Grass của Đức và William Faulkner. Ông nói về Faulkner và những tác phẩm đầy tra vấn về lịch sử miền Nam Hoa Kỳ của Faulkner như sau: “Điều mà Faulkner đã làm là kết hợp lịch sử với văn chương hiện đại, văn chương thử nghiệm, với một nghệ thuật xác thực, mới mẻ và táo bạo. Tôi cũng đã thử làm như vậy.”

Pamuk là nhà văn thuộc thế giới Hồi Giáo đầu tiên đã công khai bênh vực Salman Rushdie khi Rushdie bị lãnh tụ Khomeini của Iran kết án tử hình vì tác phẩm “The Satanic Verses”. Pamuk cũng là người bênh vực các quyền lợi của người Kurdish.

Ít chịu ảnh hưởng của tôn giáo, ông có lần nhận xét rằng tôn giáo được dành cho những người nghèo và dân tỉnh lẻ. Sinh trưởng ở Istanbul trong một gia đình giàu sang và được ưu đãi (ông của Pamuk là kỹ nghệ gia xây dựng hệ thống xe lửa), Pamuk được đào tạo trong môi trường giáo dục Hoa Kỳ, một nửa các môn học trong trường Robert College được giảng dạy bằng Anh ngữ. Đó cũng là nơi đào tạo những thủ tướng và nhân viên quản trị cao cấp Thổ Nhĩ Kỹ.

Tác phẩm đầu tay của Pamuk, “Darkness and Light” xuất bản năm 1979 là câu chuyện kể nhiều thế hệ về một gia đình quyền quý ở Istanbul. Ông tiếp tục với “The White Castle” và “The Black Book”. Vai chính trong cuốn “The Black Book” là một luật sư ở Istambul tên Galip, một ngày kia phát hiện rằng vợ mình Ruya (nghĩa là Giấc Mơ) đã bí ẩn bỏ đi không một lời giải thích. Galip lang thang trong thành phố để tìm manh mối vụ mất tích của vợ, đồng thời nghi ngờ nàng đã liên hệ và bỏ đi cùng người anh kế, là nhà báo Jelal chuyên viết cột tin cho báo Milliyet. Jelal cũng biến mất cùng lúc. Câu chuyện tìm kiếm của Galip bị cắt xéo và chồng chéo với những bản in lại từ cột báo của Jelal, những cột báo dài tràn ngập những tường thuật kiến thức về thành phố và lịch sử của thành phố.

Danh tiếng Pamuk càng lan rộng thì những tác phẩm sau của ông càng theo khuynh hướng siêu thực và ý thức bản ngã, như “My Name Is Red” , câu chuyện về sự cấm kỵ trong nghệ thuật và chính trị cung đình, truyện bắt đầu một cách ma quái: “Tôi bây giờ chỉ là một xác chết, một thân thể nằm dưới đáy giếng.” Tiểu thuyết “Snow” xuất bản năm 2004 ở Hoa Kỳ là một tác phẩm mang tính chính trị đậm đặc nhất trong văn nghiệp, dựng trong một không khí buồn thảm và lãng đãng như mơ. Chuyện kể về những người phụ nữ trẻ tuyệt vọng trong một thành phố nhỏ ở Thổ, và cảm giác của họ khi bị chính quyền cấm không cho đeo khăn quàng đầu ở trường đại học. Đây là một vấn đề gây chia rẽ tại Thổ, nơi truyền thống Hồi giáo đòi hỏi phụ nữ phải che đầu. Trong một cuộc phỏng vấn với AP, Pamuk đã nói về những độc giả nữ của ông, những người phụ nữ Thổ có học thức này nghĩ gì? Họ “cảm thấy chẳng cần phải thông cảm khi người phụ nữ bị hạ nhục vì không được phép đeo khăn choàng đầu.”

Pamuk là nhà văn Thổ duy nhất được biết đến rộng rãi trong giới người đọc Anh ngữ, như một hóa thân giữa hai lực kéo đẩy Đông Tây, giữa nhà văn và chính thể, giữa điều chúng ta biết và điều chúng ta muốn biết.

bài đã đăng của Đăng Thư

• Chủ nghĩa Thuộc Địa dưới mắt Soyinka và Conrad - 09.12.2006
• Triển Lãm “I am Orange County“ - 09.09.2006
• hoa cúc trắng (đen) trên nền đen (trắng) - 19.08.2006