Nhà văn Tatjana Soli sinh ra ở Salzburg, Austria. Bà theo học ở Đại học Stanford và chương trình Cao Học Nghệ Thuật tại trường Warren Wilson (trường chuyên về khoa sáng tác văn chương ở North Carolina). Tác phẩm của bà xuất hiện ở nhiều tạp chí văn chương có tiếng như The Sun, StoryQuarterly, Confrontation, Gulf Coast, Other Voices, Nimrod, Third Coast, Carolina Quarterly, Sonora Review and North Dakota Quarterly. Hai lần những tác phẩm của bà được chọn vào 100 Truyện Ngắn Đặc Sắc trong Những Truyện Ngắn Hoa Kỳ Hay Nhất và được đề cử cho giải Pushcart. Bà được thưởng giải Pirate’s Alley Faulkner, Dana Award, vào chung kết giải Bellwether, cùng học bổng để tham dự khóa sáng tác Sewanee Writers và Bread Loaf Writers. Những Người Ăn Sen (The Lotus Eaters) là tiểu thuyết đầu tay của bà.

Tatjana Soli cùng với phu quân hiện đang sống ở Orange County, California. Những Người Ăn Sen được tạo dựng từ mối cảm thông sâu đậm của tác giả với kinh nghiệm của những người Việt tị nạn ờ Quận Cam. Bà đề tặng tiểu thuyết này cho thân mẫu, người đã dạy bà “về những người phụ nữ dũng cảm đã băng qua nhiều đại dương.”

Bài Hỏi Đáp với Tatjana Soli dưới đây được dịch từ nguyên bản Anh ngữ Q&A with Tatjana Soli, trên trang nhà của bà, http://www.tatjanasoli.com/Q%26A.html

Hỏi và Đáp với Tatjana Soli

Bà có thể nói sơ qua về tựa đề quyển sách, Những Người Ăn Sen, liên hệ với chủ đề của quyển sách không?

Khi tôi mới bắt đầu, cái dẫn dắt tôi vào chủ đề chiến tranh Việt Nam, là bức ảnh của nữ phóng viên nhiếp ảnh Dickey Chapelle. Tôi bắt đầu đọc, không chỉ riêng về cuộc đời của bà mà còn của tất cả các phóng viên của những cuộc chiến tranh khác. Tôi đọc về hiện tượng say nghiện sự hứng thú và hấp dẫn của chiến tranh, những điều này người không ở trong cuộc khó mà hiểu được. Sau một thời gian, nhiều người không thể nào thoát được tình trạng nghiện-chiến-tranh này và theo đuổi nó như tự đi tìm cái chết. Ngay cả khi họ về với đời sống dân sự họ vẫn không thể nào trở lại cuộc sống bình thường. Họ bị ám ảnh bị mê hoặc bởi cơn nghiện. Chiến tranh đã mang cho họ cảm giác hối hả thúc giục cũng như lẽ sống của cuộc đời.

Nhưng, tôi nghĩ, quyển sách này cũng nói về sự biến chuyển. Bị biến chuyển bởi chiến tranh. Ở cương vị cá nhân, tôi không nghĩ rằng giải pháp cho tất cả những khó khăn của cuộc đời là lẩn tránh những khó khăn này. Tất cả những nhân vật trong quyển sách đều dám mạo hiểm, nhưng cái mạo hiểm lớn nhất là quan hệ với người chung quanh, bởi vì đây là sự mạo hiểm của tâm hồn.

Những điều gì đã làm bà đam mê, hay bị ám ảnh thường xuyên?

(Cười). Bạn nói đúng. Người cầm bút, đặc biệt là người viết truyện, gần như bị bắt buộc, phải nhiều đam mê, theo đuổi một cái gì đó hết năm này qua năm khác, qua suốt một quyển sách, hay đeo đẳng qua toàn bộ những tác phẩm của mình. Một trong điều hằng chiếm cứ tư tưởng của tôi là làm thế nào để sống trong một thế giới đã bị sụp đổ. Trong trường hợp này đó là sự quyến rũ, nỗi sợ hãi, về bạo lực. Là con người, bạn muốn tìm ra một phương cách để đối phó, để giữ can đảm khi chạm trán với bạo lực, và để không bị hủy diệt. Một nỗi lo âu khác, liên quan trực tiếp đến chiến tranh, là sự chia lìa, cắt đứt ra khỏi nơi sinh sống. Kinh nghiệm của người di cư là nỗi niềm thương nhớ quá khứ và quê nhà. Rất nhiều người trong chúng ta đã lìa xa quê cha đất tổ và cũng rất nhiều người sẽ không bao giờ quay về. Điều này có làm thay đổi định nghĩa của khái niệm được thuộc về [một văn hóa, hay một địa lý nhất định]?

Điều gì đã quyến rũ bà trong quá trình khai phá về chiến tranh? Có nhiều đoạn trong quyển sách rất thê lương. Sắc thái này khởi nguồn từ đâu thế?

Bạn nói sao giống mẹ tôi thế. (Cười). Tôi không phải là người bi quan. Thật mà. Khi tôi có một ngày không như ý, tôi thích xem một cuốn phim tình cảm khôi hài cũng như mọi người. Loại phim nhẹ nhàng, không có gì tách thức, đe dọa. Nhưng khi đọc sách, tôi không muốn chỉ thuần để giải trí. Tôi thật sự tin là nếu bạn đọc một quyển sách có ý nghĩa đúng lúc nó sẽ thay đổi bạn. Trở lại những điều mê hoặc tôi, tôi thường bị lôi cuốn vào những điều khó viết và đáng sợ hãi. Người ta bám víu vào cái gì trong một thế giới hoang tàn sụp đổ? Những điều làm chúng ta trăn trở không ngủ được trong đêm thâu.

Joyce Carol Oates có nói một câu rất hay khi người ta hỏi bà tại sao bà thấy bạo lực là một chủ đề văn chương rất quyến rũ: “Nếu bạn định suốt năm sắp đến bạn sẽ viết văn, có lẽ bạn muốn viết những tác phẩm lớn tựa như  ‘Moby Dick’ hơn là chuyện thám tử mèo bắt chuột trong nhà. Tôi quan niệm bi kịch là nghệ thuật cao nhất. Không có gì đúng hơn.

Những quyển sách nào đã “thay đổi” bà?

Qua nhiều năm, có vài quyển. Quyển đầu tiên, mạnh nhất, là khi còn ở đại học: The Wide Sargasso Sea của Jean Rhys. Quyển sách này làm tôi luôn luôn muốn đứng về phe của những người yếu thế. Sau đó, quan điểm về thế giới của tôi hoàn toàn thay đổi.

Tại sao bà lại đặc biệt chú trọng đến chiến tranh Việt Nam?

Tôi nghĩ là Việt Nam vẫn còn là một cuộc chiến tranh mà chúng ta không thể đi đến chỗ kết thúc. Đó là lần đầu tiên toàn thể quốc gia Hoa Kỳ bị tỉnh mộng. Ngoài ra cũng vì lúc đó, không giống như bây giờ, phóng viên hoàn toàn có phương tiện và cơ hội thu thập tin tức, có lẽ nhờ thế chúng ta biết được nhiều sự thật từ chiến trường hơn hiện nay. Không phải ai cũng vậy, nhưng vào thời đó một số phóng viên của chúng ta đến [Việt Nam] là những người rất trẻ, hoàn toàn không được huấn luyện. Họ đến xứ người mang theo cái ngây thơ, một chủ nghĩa lãng mạn, bây giờ không thể có. Cái kiểu Graham Greene, với huyền thoại Viễn Đông.

Tại sao lại chọn phụ nữ làm nhân vật chính trong một tác phẩm về chiến tranh?

Tôi muốn sáng tác một cuộc phiêu lưu lớn cho một nhân vật nữ. Việt Nam bấy giờ là lúc khởi đầu thời kỳ có nữ phóng viên chiến trường. Lúc ấy vẫn còn rất ít và thời Thế Chiến Thứ Hai lại càng ít hơn. Tôi không muốn lắp một nhân vật nữ vào vị trí của nhân vật nam – biến một anh lính thành một cô lính. Bởi vì một phụ nữ thường theo lẽ tự nhiên là người không tham gia chiến tranh, cô ta sẽ nhìn thấy những điều mà trước đây [đàn ông] có thể không để ý.

Gần đây tôi có đọc một câu trích dẫn của Flannery O’Connor, tác phẩm của bà nói về “hành động cao cả trong giang sơn đã từng bị ác quỷ chế ngự.” Nếu có một hành động cao cả nào xảy ra trong chiến tranh, thì chỉ có những hành động nhân hậu của cá nhân, chỉ có lòng yêu thương giữa con người dành cho con người. Đó là tất cả những gì có thể bảo tồn nhân loại và văn hóa để chúng ta có thể sống còn với hậu quả của chiến tranh. Nếu không, chiến tranh sẽ thật sự hủy diệt chúng ta. Tôi nghĩ một nhân vật nữ tự nhiên sẽ làm nổi bật khía cạnh này.

Nhân vật chính, Helen, là một phóng viên nhiếp ảnh. Bà có chụp ảnh không?

Câu hỏi này rất buồn cười bởi vì tôi rất ghét chụp ảnh, nhất là khi nghỉ hè, mặc dầu, tôi công nhận là sau đó tôi rất yêu quí ảnh. Điều tôi không thích là ảnh chụp luôn làm tôi có cảm giác gượng gạo, làm giảm đi những điều mình thật sự cảm nhận. Điều oái oăm là công việc nhiếp ảnh thường tạo nên một vòng đai an toàn tuy không có thật, nhưng đã giúp các phóng viên chiến trường dạn dĩ hơn. Nhờ sự ác cảm của tôi với chuyện chụp ảnh mà tôi hình dung nhân vật Helen đã dùng cái máy ảnh như một tấm khiên che chở nàng với những điều đang thật sự diễn biến phía trước nàng. Tôi đã đọc nhiều bài phỏng vấn, trong đó các phóng viên nhiếp ảnh rất kinh ngạc khi hồi tưởng lại những điều nguy hiểm mà họ đã trải qua khi chụp một tấm ảnh, họ gần như chẳng nhớ là họ đã cả gan liều mạng như vậy.

Nhân vật nào bà ưng ý nhất?

Nhân vật nào tôi cảm thấy gần gũi nhất? Đó là Linh. Tôi biết điều này có vẻ kỳ lạ, bởi vì nhân vật này xa lạ nhất so với kinh nghiệm sống của tôi, nhưng tôi hiểu trái tim tan nát của anh ấy. Tôi ngưỡng mộ một người vượt qua nghịch cảnh và đáp lại bằng tình yêu.

Bà mất bao lâu để hoàn thành tác phẩm Những Người Ăn Sen?

Mười năm, từ ý nghĩ đầu tiên cho đến khi tôi cầm quyển sách trong tay. Tuy nhiên trong thời gian này tôi cũng viết và xuất bản nhiều truyện ngắn, bắt đầu hai tác phẩm khác, lấy bằng Cao học Nghệ thuật, và đi dạy học. Tôi thấy ngượng về việc mất mười năm để hoàn thành một tác phẩm cho đến khi tôi đọc một bài tiểu luận tuyệt vời của Christina Thompson có tựa đề là, “Làm thế nào để viết một quyển sách dễ dàng trong mười … năm.” Cũng như những nhà văn đã được nhắc đến trong bài tiểu luận, tôi phạm những lỗi lầm như bắt đầu không đúng cách, rồi gầy dựng hai cốt truyện song song có thể đưa đến chỗ tạo thành hai (!) quyển tiểu thuyết khác nhau. Tôi là một đóa hoa nở muộn.

Là một người đã có truyện ngắn xuất bản trước khi xuất bản truyện dài, bà thấy hai thể loại này khác nhau như thế nào?

Phải mất một thời gian tôi mới nhận ra truyện dài không phải là một truyện ngắn được viết dài hơn. Hai thể loại này là hai con thú hoàn toàn khác nhau, và không hẳn một nhà văn sẽ luôn thành công ở cả hai thể loại. Hầu như đây là hai cá tính khác nhau. Truyện ngắn giống như thơ – mãnh liệt, có nhạc tính, chan chứa những phút giây cô đọng, đầy ý nghĩa. Bạn có thể liều lĩnh hơn với truyện ngắn. Truyện dài rút sức sống từ cách xây dựng truyện, sự tích lũy của hình ảnh, diễn tiến của thời gian. Tôi cho là truyện dài, hơn bất cứ hình thức nghệ thuật nào, phản ảnh kinh nghiệm của sự sống.

Bà sẽ tiếp tục viết truyện ngắn chứ?

Dĩ nhiên. Tôi yêu thể loại này, vì nhiều ý tưởng và thử nghiệm mà người ta có thể sáng tạo [trong khuôn khổ truyện ngắn] không đòi hỏi chiều rộng của một truyện dài. Viết truyện dài là một công việc rất đơn độc, vì thế tôi luôn luôn thích viết truyện ngắn rồi gửi nó ra cho mọi người đọc để nhận những lời phản hồi.

Bà có thể nói về những người đã ảnh hưởng đến cuộc đời văn học của bà?

Những tác phẩm kinh điển mà tôi thường đọc lại là của Tolstoy, Hemingway, Conrad, Graham Greene, Jean Rhys. Bạn có thể đọc lại tác phẩm của những thiên tài mà không bao giờ chán.

Những tác giả lớn đương thời và những quyển sách đặc biệt mà tôi ngưỡng mộ như: Housekeeping của Marilynne Robinson, The Things They Carried của Tim O’Brien, The English Patient của Michael Ondaatje, Dog Soldiers và Bear & His Daughter của Robert Stone, Snow của Orhan Pamuk, Disgrace của J. M. Coetzee, Breaking & Entering của Joy William.

Bà đang đọc tác phẩm nào?

Tôi ngốn ngấu tất cả tác phẩm của một tác giả khi tôi tìm thấy chúng. Hiện nay tôi đang đọc V. S. Naipaul và Jean Thompson. Tiếp theo tôi sẽ đọc tác phẩm mới của Pamuk, Museum of Innocence.

Ngoài viết văn, bà có mơ ước có thêm một tài năng nào khác không?

(Cười). Tôi yêu nhạc kịch opera. Nếu tôi có giọng của Kiri Te Kanawa, được ca hát suốt cuộc đời là một chuyện thú vị.

Bà đang viết gì?

Tôi đang cố chuyển một truyện ngắn có rất nhiều chi tiết thành một truyện dài. Một tiến trình thú vị. Cầu cho tôi được may mắn để quyển truyện này không đòi hỏi thêm mười năm nữa.

.

bài đã đăng của Tatjana Soli

• Trích Đoạn những Người Ăn Sen: Thất thủ - 28.04.2010