Từ bài viết "Trịnh Công Sơn & tham vọng chính trị"
1. Tác phẩm khi được tác giả sáng tạo ra, sẽ chuyển tải một vài ý tưởng, tư tưởng, suy nghĩ, tình cảm, ước mơ… nào đó của tác giả, trong khuôn khổ tác phẩm đó. Ở đây chỉ xét đến phạm trù tư tưởng, suy nghĩ, hay gọi chung là quan điểm của tác giả trong tác phẩm.
Cụm từ "trong khuôn khổ tác phẩm" nói lên rằng ở một không gian bên ngoài một tác phẩm cụ thể (ví dụ: đời thường, tác phẩm khác), tác giả không nhất thiết phải có quan điểm tương đồng với quan điểm trong tác phẩm đó về cùng một vấn đề, và phải có hành vi thực tiễn thể hiện sự nhất quán với quan điểm trong tác phẩm ấy.
Việc một nghệ sĩ ở các địa điểm khác nhau, thậm chí ở các tác phẩm khác nhau, bày tỏ các quan điểm trái ngược nhau về cùng một vấn đề, để chiều theo các đối tượng công chúng khác nhau, là chuyện bình thường. Việc một nghệ sĩ tỏ ra tốt đẹp về mặt này ở tác phẩm, nhưng trong thực tế lại hạ cấp chẳng kém ai về mặt khác hay thậm chí về cùng mặt đó, cũng là chuyện bình thường.
Xác lập phạm vi một cách rõ ràng minh bạch, là điều đầu tiên cần làm khi muốn khảo sát, đánh giá quan điểm của một tác giả ở một tác phẩm nào đó. Bất cứ một phép diễn dịch hay quy nạp nào đưa kết quả đánh giá ra ngoài phạm vi khảo sát, cũng cần phải thực hiện một cách thận trọng các thao tác kiểm tra tính tương thích của kết quả ấy trong phạm vi khảo sát mới.
Bạn có thể ngưỡng mộ sự thánh thiện của nghệ sĩ trong tác phẩm của họ, thế nhưng việc từ cơ sở đó rồi tin tưởng rằng nghệ sĩ cũng thánh thiện như vậy ở đời thường, là một việc làm đầy rủi ro. Mức độ rủi ro còn cao hơn, nếu bạn hy vọng sự thuỷ chung mà nghệ sĩ thể hiện với tình yêu của họ trong tác phẩm sẽ được họ thực hiện trong thực tế.
2. Với một thái độ khảo sát tác giả – tác phẩm như trên thì bài viết của hoạ sĩ Trịnh Cung sẽ chẳng có gì để mà tranh luận, ngoài tính xác thực của những thông tin mà ông Trịnh Cung đã nêu lên trong "Trịnh Công Sơn & tham vọng chính trị". Nếu có một điều gì đó liên quan đến bài viết ấy đáng để thảo luận, thì đó chắc chắn là câu hỏi "Liệu Trịnh Công Sơn có dùng ca khúc của ông để nuôi tham vọng chính trị hay không?"
Đó dĩ nhiên là một câu hỏi khó và đấy là một vấn đề về mối liên quan giữa phương tiện và mục đích. John Schafer trong bài luận rất công phu và kỹ lưỡng của ông mang tên "Hiện tượng Trịnh Công Sơn" đã có một nhận xét mà chắc hẳn là sẽ nhận được sự đồng tình của đa số những người hâm mộ Trịnh Công Sơn:
Hiểu được con người của Trịnh Công Sơn rất quan trọng, vì điều mà một số người coi là đầu cơ chính trị có thể chỉ là tình cảm tràn đầy của một trái tim nhân hậu.
…
Nói cách khác, với Trịnh Công Sơn, trái tim không phải là phương tiện để có cái khác, mà bản thân nó là cứu cánh, hay chính xác hơn, trái tim vừa là phương tiện vừa là cứu cánh.
Thật khó có thể tin được rằng đằng sau những ca khúc Da Vàng xúc động, dằn vặt và đau thương nhường ấy, lại là một trái tim bị chi phối bởi một tham vọng chính trị, hay nói khác đi, thật khó tin được rằng Trịnh Công Sơn dùng trái tim ông để có được địa vị chính trị. Điều mà có lẽ nhiều người hâm mộ Trịnh Công Sơn muốn tin là ông dùng sự rung cảm của trái tim ông để hướng tới sự đồng cảm, sẻ chia trong trái tim của các đồng bào ông, và có thể từ đó dẫn tới việc họ khước từ tham chiến. Đây không gì khác, chính là ý nghĩa của câu nói "trái tim vừa là phương tiện vừa là cứu cánh".
Dù thế, lý trí một lần nữa vẫn nhắc nhở rằng niềm tin dù sao cũng có thể nhầm lẫn. Không ai có thể trả lời được câu hỏi khó nêu ở bên trên, ngoại trừ chính trái tim của Trịnh Công Sơn. Và đó là lý do mà những cuộc tranh luận về vấn đề chính trị của ông sẽ còn tiếp diễn dài dài.
3. Một số người khi bảo vệ Trịnh Công Sơn đã sử dụng một phương pháp rất không ổn. Họ viện dẫn những kỷ niệm, những cảm nhận cá nhân có được với Trịnh Công Sơn và tác phẩm của ông, rồi biện hộ cho nhân cách của Trịnh Công Sơn. Đó là sự thiếu rõ ràng trong việc xác định phạm vi khảo sát tác giả – tác phẩm đã được nói ở phần đầu.
Tệ hơn nữa, một số người trong khi phê phán Trịnh Cung không có quyền phán xét nhân cách của Trịnh Công Sơn…, thì cũng chính họ thực hiện đúng cái điều mà họ phê phán. Cách duy nhất hợp lý để phản bác bài viết của Trịnh Cung là chứng minh tính thiếu xác thực của những thông tin mà ông Trịnh Cung nêu ra, và chỉ nên thế mà thôi.
Trần Hoài Nam
tôi hoàn toàn đồng ý với anh về điểm thứ 3 anh nêu trong bài viết.
chúng ta chỉ xét về mức độ chân thật các sự kiện được nêu ra có liên quan đến các nhân vật khác ngoài tác giả.
còn việc nêu ý kiến cá nhân và mối quan hệ của anh TC và TCS chúng ta không xét đến, nên khách quan và nằm ngoài mối quan hệ giữa tác giả và nhân vật được nêu trong bài viết.
điểm chính là bài viết và những điểm được nêu trong đó, không phải cảm tình của ta với TCS và không phải cảm nhận ta nghĩ phải có và nên có giữa hai người bạn TC và TCS.
VÀI DÒNG SAU KHI ĐỌC BÀI VIẾT CỦA HOẠ SĨ TRỊNH CUNG VỀ CỐ NHẠC SĨ TRỊNH CÔNG SƠN.
1.Người ta nói Trịnh Công Sơn (TCS), Trịnh Cung (TC) và Đinh Cường là 3 ông chơi rất thân với nhau. Nhưng bây giờ thì TC nói huỵch tẹt với ĐC rằng chỉ là “một tình bạn không hề có thật mà anh ấy đã dành cho tôi”, điều này chẳng có gì đáng quan tâm vì ĐC hình như vẫn còn sống. Còn TCS thì nay đã là người thiên cổ, chơi với nhau mấy chục năm trời, vậy mà đến khi xuôi tay nhắm mắt đã 8 năm rồi lại bị ông bạn vàng bêu rếu là xa đọa vào gái, rượu, những lời xu nịnh…và lại cả tham vọng chính trị nữa chứ. Xét về khía cạnh đạo lý thì…chẳng lẽ tình bạn là như vậy sao ? Nói những điều không hay về một người đã khuất mà lại là bạn thân của mình thì quả là không nên.
2.Dẫu sao thì bài viết cũng đã được công khai, đúng sai tới mức nào chưa cần vội bàn (mà cũng chỉ có những người trong cuộc chơi của họ mới biết thực hư chứ còn công chúng thì làm sao mà biết được, mà có biết thì cũng chẳng có một giá trị cụ thể nào). Nhưng nó cũng là một tiếng nói dám nêu lên những suy nghĩ của tác giả cũng như cho thấy một vài khía cạnh trong cuộc sống của TCS (tuy có đi ngược lại với trào lưu chung bây giờ là quá ư ca ngợi cố nhạc sĩ TCS). Mấy chục năm nay chúng ta đã quá quen với mô týp khen ai thì khen hết lời còn chửi ai thì chửi thậm tệ…mà không cần phân tích cũng như không cần tìm hiểu xem vì cái gì mà người ta làm như vậy, cứ một ông “bề trên” hay có “tiếng tăm” nào đó khai pháo là rùng rùng có cả một hội hùa theo…ai mà dám cả gan đăng đàn nói ngược lại là ôi thôi bị dập, bị chụp mũ te tua…
TC ắt hẳn hiểu rõ hậu quả mà ông ta phải hứng chịu khi dám bêu rếu về một tượng đài đã được dựng nên.
3.Lứa chúng tôi hát nhạc TCS từ hồi còn là những boyscout – Nối vòng tay lớn, Gia tài của mẹ – lớn lên khi bắt đầu biết yêu là chú nào cũng tập chơi ghitar và hát nhạc tình của TCS. Cái mà tôi mê nhất trong nhạc tình của TCS chính là phần ca từ, quá hay, cứ như thơ. Giả sử chỉ cần viết lại phần ca từ của từng bài là ta đã có những bài thơ tuyệt tác. Cần nói rõ là hồi 30/04/1975 lũ tôi chỉ mới là những cậu học trò 15,16 tuổi, yêu thì có chú biết chú không, chứ còn chính trị chính em hay phản chiến phản phúc gì đó thì sau này – nghĩa là sau 75 mới rõ. Vào những năm 80 tôi có nhìn thấy TCS 2 lần, 1 lần là tò mò leo lên sân thượng nhà thằng bạn nhìn qua sân nhà TCS (nhà nằm ngay cuối con hẽm trên đường Phạm Ngọc Thạch) thấy ông và các bạn đang nhậu, lần thứ 2 là tình cờ cũng thấy TCS đang ngồi nhậu hình như ở quán Bạch Tùng Diệp (có ca nhạc) chỗ gần Thư viện Quốc gia thì phải…Cả 2 lần nhìn thấy ông trong 1 khoảng cách tạm gọi là gần thì đều có chung 1 suy nghĩ : đó là 1 người đàn ông gầy gò, yếu ớt, bình thường chẳng có gì đặc biệt…Còn tất cả những gì biết về ông thì cũng chỉ là qua các phương tiện thông tin đại chúng và chủ yếu là “nghe nói lại” kể cả chuyện cố nhạc sĩ TCS chẳng có tốt nghiệp một trường âm nhạc nào cả. Những chuyện thuộc về đời sống riêng tư của ông thì chỉ có chính ông và những người trong cuộc mới biết chính xác (tỷ như mối quan hệ giữa ông với một vài người đẹp nổi tiếng có thời được bàn tán xôn xao), hơn nữa nó lại thuộc về phạm trù tự do cá nhân chẳng nên nói đến làm chi. Cái chính là hàng trăm sáng tác của ông là hiện hữu và xác thực 100%, nó tồn tại cho đến bây giờ và được công chúng yêu nhạc đánh giá là tài sản âm nhạc vô giá của Việt Nam ta. Chính vì thế công chúng có quyền tìm hiểu về thần tượng của họ, ví như tôi và đám bạn cũng đã nhiều lần nói chuyện với nhau về ông…Thực tình tôi cũng có vài thắc mắc lớn về ông như :
_TCS sống, học hành và thành danh ở miền Nam với một thể chế cụ thể đang có chiến tranh, vậy mà không những không phải đi lính lại còn viết nhạc phản chiến, vậy thì thực sự TCS theo ai và chống ai ? Trong khi miền Nam vẫn cho lưu hành nhạc của ông còn miền Bắc thì cấm tiệt.
_Giả sử TCS sống ở miền Bắc thì liệu ông ta có viết được cái gọi là dòng nhạc phản chiến đó không ?
_Là một nhạc sĩ với tâm hồn yếu đuối ủy mị hay đầu óc không chịu tư duy để tìm hiểu nguyên nhân gây ra cái mà ông từng gọi là “20 năm nội chiến”…Vậy có phải ông là người theo Mỹ không ?
_Vào thời kỳ Việt Nam đổi mới cái gì làm và nhằm mục đích gì mà người ta ca tụng ông dữ quá, đúng là như 1 vị thánh…rồi lại còn cái “ngôi đền tình yêu” gì gì nữa trong khi dân nghèo vẫn còn chưa hết nghèo và đất nước còn bao nhiêu điều cần phải làm. Đến như Người viết quốc ca của nước CHXHCNVN mà còn phải khốn khó nữa là…???
4.Thắc mắc là thắc mắc vây, nhưng chắc ai cũng có câu trả lời cho riêng mình rồi. Cho dù câu trả lời như thế nào người ta cũng cứ hát nhạc tình của cố nhạc sĩ TCS, tôi cũng vậy. Hay như ông TC có viết gì thì viết, những người yêu mến cố nhạc sĩ TCS vẫn không ngừng yêu mến ông nhưng mà là yêu “một TCS thiên tài đích thực của âm nhạc như nó vốn có, để mọi người nếu đến với nhạc Sơn thì sẽ có được cơ may yêu mến trọn vẹn một con người có thực, chứ không phải một thứ tượng đài được nhào nặn, tô vẽ và dựng lên vì một mục đích riêng”. Tôi cũng tự hỏi vì mục đích gì mà TC lại viết về TCS như vậy ? Để đánh bóng mình à ? Là bạn cùng thời với cố nhạc sĩ TCS thì ắt hẳn ông TC cũng đã ở cái độ “thất thập cổ lai hy” rồi, cần gì phải tự đánh bóng nữa. Hay có ganh ghét gì chăng ? Cũng không phải vì 2 người 2 lĩnh vực khác nhau mà nghe đâu họa sĩ TC cũng có tên tuổi số má đàng hoàng mà. Vậy thì chỉ có mỗi ông TC là biết mà thôi, chứ còn cái kiểu nói “Sự quằn quại của nó trong cái nhà tù ký ức cũng làm tôi đau buồn đến không chịu nổi. Giải phóng cho nó là giải phóng cho chính tôi, dù có phải bị trả giá”…thì chắc chưa phải là sự thật 100%.
5.Dù sao thì cũng cám ơn bài viết của ông TC vì đã làm dấy lên 1 cuộc tranh luận sôi nổi trong cũng như ngoài nước. Có thể làm cho người ta tạm quên đi những điều khác mà toàn tâm toàn ý vào việc bảo vệ một thiên tài âm nhạc hoặc bày tỏ ý kiến hay cảm xúc riêng của mình. Và dĩ nhiên là phê phán ông cũng quá dữ…Vả lại cũng biết thêm được nhiều điều để buôn chuyện hay hay. Cũng là 1 trò chơi trí tuệ đấy chứ…
08.04.2009
GÓP Ý THÊM VỚI TRẦN HOÀI NAM VỀ BÀI Từ bài viết “Trịnh Công Sơn & tham vọng chính trị”
1.
Tôi không tin là Trịnh Công Sơn chỉ có trái tim và trái tim của ông vừa là phương tiện vừa là cứu cánh. Sau Ca Khúc Da Vàng, đặc biệt trong những tập Kinh Việt Nam (1968), Ta Phải Thấy Mặt Trời (1969), Phụ Khúc Da Vàng (1972), trong những tập này nhiều bài mang tính, và dùng cả từ “cách mạng” (chắc chắn không phải là cách mạng chống Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam hay CS Hà Nội) nhiều lần (như bài Hành Ca trong tập Kinh Việt Nam, bài Ta Quyết Phải Sống trong tập Ta Phải Thấy Mặt Trời)(1), và cả những ẩn dụ trong những bài ca đó nữa, chúng đầy cảm tình với phe đối nghịch của Miền Nam mà TCS đang sống. Cái độc là chổ ẩn dụ đó, và những ẩn dụ đó được lồng trong những nét nhạc, lời ca tuyệt đẹp, đặc thù Việt Nam, do đó chúng càng độc hơn. Sinh viên, học sinh thời đó chắc chắn phải mê chuyện chống chính phủ VNCH, và mê MTGPMN qua những ca khúc như thế của TCS hơn là qua những bài ca tụng, động viên trơ tráo của những nhạc sĩ CS Hà Nội. Người CS chỉ cẩn như thế, thậm chí phải như thế, trong giai đoạn, bối cảnh lúc đó, từ những trí thức, nghệ sĩ Miền Nam, vì đây là sách lược của CS. Sách lược này đã được khẳng định
Và những ý ngầm mà không ngầm đó được thể hiện qua hành vi TCS đã hát bài “Nối Vòng Tay Lớn” ngày 30 tháng Tư. Đây là một hành động phản quốc, quốc gia Việt Nam Cộng Hòa, mà TCS là một công dân, và trước đó là một công chức của chế độ của quốc gia đó (dạy học), được ung dung khỏi đi quân dịch đễ có thời giờ viết những gì con tim mình muốn nói, dù động cơ thúc đẩy ông ta, tính tình, khí chất ông ta lúc lên đài phát thanh là gì đi nữa.
Ở Na Uy, có nhà văn đoạt giải Nobel Knut Hamsun. Ông ta viết báo ủng hộ Đức quốc xã, kêu gọi kháng chiến buông súng, và theo Đức quốc xã. Ông nói là ông đã làm như thế chỉ vì lợi ích quốc gia. Sau ngày chiến thắng, đáng lẽ ông bị xử tội phản quốc, nhưng cuối cùng được xử nhẹ theo luật dân sự, phạt vạ bằng tiền, và giam trong viện tâm thần, tới lúc thấy ông già yếu quá mới thả ông ra. Nhưng bản án của người dân mới là gay gắt: người ta vứt sách của ông ra ngoài hàng dậu, có kẻ gởi trả lại sách họ đã mua, nhiều đến nỗi bưu điện nơi ông ở phải thuê thêm người để giao sách bị trả. Dù rằng không nhà văn Na Uy nào viết về Đất Nước, vể con người Na Uy với nhiều yêu mến, và sâu sắc, và hay như ông.(2) Cũng có những người trí thức muốn phục hồi vị trí của ông như một nhà văn, muốn người ta nhìn và phân biệt tính người và tính chính trị nơi ông; có người còn nại ra cái tính lẩm cẩm, lú lẫn vì tuổi già của ông vào thời điểm đó mà tha thứ cho ông; nhưng nhựng kẻ đó vẫn bị công luận phản đối. Mãi mươi năm gần đây người ta mới nguôi ngoai dần. Nhưng người ta chỉ trọng ông ở tài năng. Năm nay, 2009, kỷ niệm 150 năm sinh của Knut Hamsun, Na Uy người ta tổ chức các chương trình kỷ niệm đủ loại, nhưng tôi quan sát thấy rất ít người tham dự.
Còn người Việt chúng ta thì sao?
Ngay từ khi ra tới Mỹ và các nước tự do khác, dù biết TCS đã hát trên đài phát thanh chào mừng CS như thế, nhạc TCS vẫn được hát, vẫn được phổ biến. Sau ngày TCS mất, ở hải ngoại có ngay các chương trình tưởng niệm. Tôi không tin đây là do lòng bao dung của người Việt, mà đây là do tính ham vui, tính trẻ con của người mình.
3.
a.Ông Trịnh Cung có quyền đưa ra những gì ông biết, ông nghe, như những chứng từ. Ông TCS đã thuộc con người của công chúng, của lịch sử Việt Nam qua những hành vi nghệ thuật và hành vi chính trị. Chính giá trị to lớn của nghệ thuật ông làm cho hành vi chính trị của ông thêm trầm trọng. Người ta sẽ không,lịch sử sẽ không nói gì nhiều, nếu rơi vào trường hợp nhạc sĩ Miên Đức Thắng chẳng hạn.
b. Những nhân chứng mà ông Trịnh Cung đưa ra, có kẻ còn sống, kẻ nào chết ông Trịnh Cung có cẫn thận ghi chú. Những kẻ còn sống đó có dám, có đủ liêm sỉ để lên tiếng không? Và khi lên tiếng có can đảm nói sự thật không? Tôi nghi ngờ rất nhiều cái khí tiết, cái liêm sỉ đó nơi trí thức, nơi những kẻ quyển cao chức trọng Việt Nam. (Như vụ ai đã ra lệnh giết tổng thống Ngô Đình Diệm chằng hạn. Mới đây chỉ thấy nhà báo Lê Minh Quốc lên tiếng dùm một số đương sự mà ông Trịnh Cung đưa ra thôi. Lại một trò ma mãnh?
c. TCS sau năm 1975, không thấy có bài ca nào, hay một chút bút tích nào nói về những khốn khổ của dân Việt Nam. Khốn khổ rất nhiều mãi tới hôm nay. Tôi có thằng con, nó về Việt Nam lúc 8 tuổi; năm sau rủ nó về Việt Nam lần nữa, nó bảo: “Con không về nữa đâu; con thấy mấy em bé cùng tuổi con ăn mày khổ quá, con ăn cơm không được.” Tôi không tin là CS kềm kẹp đến nỗi ông ta không làm chui được bài nào. Ông ta không được như các nhà văn Nga, Tiệp. Tôi nhớ tới câu tán thán của TCS khi ông ta lãnh được mười mấy ngàn tháng lương đầu tiên: “Đù mạ mi! Đù mạ mi! Tiền! Tiền!” (3)
c. Rô ràng Trịnh Công Sơn là vụ án của công luận, của lịch sử Việt Nam. Chúng ta qua Da Màu, đang góp phần cho vụ án. Còn phong trào phản chiến từ người Miền Nam ở trong nước và người Việt Nam ở hải ngoại thì sao? Họ vẫn còn hãnh diện lắm vì chuyện họ chống chiến tranh (hiểu là chống VNCH và Mỹ), mà chuyện họ hãnh diện đó có đúng không? Tôi chưa thấy một tờ báo nào đưa ra mảng đề tài này để tranh luận. Lịch sử cần những tranh luận này, để phán xét, đễ chê, đễ khen, để đời sau biết dữ mà tránh, biết lành mà theo. Da Màu làm thử coi.
Oslo, 9 IX 2009
Nguyễn Văn Thà
(1)http://www.tcs-home.org/songs-en/songbooks/
(2)http://en.wikipedia.org/wiki/Knut_Hamsun hay là http://no.wikipedia.org/wiki/Knut_Hamsun
(3) Nguyễn Thanh Ty, Về một quảng đời của TCS http://vantuyen.net/index.php?view=story&subjectid=2355&chapter=3