Trò chơi xin quá giang- Mộng ảo của sự kiếm tìm
Vũ Thị Thảo
CHK17 Ngữ văn-ĐHSPHN
Milan Kundera được đánh giá là một trong nhiểu tác giả văn xuôi có ảnh hưởng mạnh mẽ tới văn học Châu Âu những năm gần đây. Những sáng tác của ông là những suy tư trăn trở về con người và bản thể của nó, được viết dưới giọng văn giàu sức triết lý. Đọc văn của ông khiến người đọc luôn cảm thấy thú vị, mỗi tác phẩm mang lại cảm giác khi nghe một bản nhạc ở tính đa âm.
“Trò chơi xin quá giang” của Milan Kundera là một truyện ngắn nhỏ xinh nhưng đầy thú vị. Một bản đàn, được phân chia thành nhiều trường đoạn, truyện chia thành mười hai phần nhỏ, với âm độ và tiết tấu nhanh chậm khác nhau.
Một “trò chơi” được hai người đang yêu hăng say tham gia, và ở một lúc nào đó tưởng như trò chơi kia đã hóa thành thật. Một thử nghiệm kỳ lạ mà người chơi bị cuốn vào mãi, còn người đọc như bừng tỉnh tận gan ruột mình những cảm nhận sâu sắc về con người, về tình yêu.
Trò chơi hóa thân (của hai nhân vật chính trong truyện) thật ra là một biến thể của giấc mơ- dạng thức giấc mơ giữa ban ngày. Đây là một đặc trưng bút pháp nghệ thuật đặc biệt của Kundera, bởi văn chương trong cái nhìn của Kundera đã trở thành “ những giấc mơ của con người. Là những cuộc phiêu lưu bất tận của con người đi tìm ra cái bản nguyên ngày càng khó tìm ra, ngày càng bị che lấp, xóa bỏ, triệt tiêu, tha hóa đi trong thế giới hiện đại”.(1, 761)
Giấc mơ như Frédéric Gaussen đã nói: “ là biểu tượng của cuộc phiêu lưu cá thể, được cất sâu trong tâm khảm đến nỗi nó vượt ra khỏi vòng cương tỏa của người sáng tạo ra nó, chiêm mộng hiện ra với chúng ta như là biểu hiện bí mật nhất và trơ trẽn nhất của chính chúng ta”. Giải thích được mộng mị là con đường vương giả để đạt tới hiểu biết lòng người.
“ Biểu thị dòng tâm thức ngấm ngầm và những dữ liệu của một chương trình sống được ghi ở nơi sâu nhất của con người, chiêm mộng thể hiện những khát vọng sâu kín của cá thể và vì thế nó là nguồn thông tin vô cùng quý giá về mọi phương diện đối với chúng ta” (Roland Cahen ) ( 2,164-170).
Chiêm mộng cũng cần thiết cho sự cân bằng sinh học và tinh thần như là giấc ngủ, như là dưỡng khí và sự ăn uống lành mạnh. Luân phiên như duỗi và căng thẳng tâm thần, nó thực hiện một chức năng sống: chết hoặc điên có thể là sự thiếu vắng hoàn toàn mộng mị. Nó là những lối thoát cho những xung năng bị đè nén ban ngày, nó làm lộ ra những vấn đề cần giải quyết và nó tác động theo lối chơi dỡn, nó gợi ý những giải pháp. Đối với người nằm mơ, nó cung cấp như là một biểu tượng sống một bức tranh về trạng huống hiện sinh của con người ấy, nó là hình ảnh thường bất ngờ của chính họ, nó tiết lộ cái tôi và cái mình. Nhưng đồng thời nó cũng che đậy chúng, giống hệt một biểu tượng dưới hình ảnh những sinh linh khác biệt với chủ thể. Những quá trình đồng nhất hóa diễn ra trong mộng mị không kiểm soát được. Chủ thể tự phóng chiếu mình thành hình ảnh một con người khác, nó tự tha hóa và đồng nhất hóa với kẻ khác.
Edgar Morin nhận xét: “ mọi chiêm mộng đều là hiện thực hư ảo, nhưng nó khao khát hiện thực trong thực tiễn. Vì thế mà những học thuyết không tưởng xã hội tiên báo những xã hội tương lai, những thuật giả kim tiên báo những kĩ nghệ hóa chất, đôi cánh của Icare tiên báo đôi cánh của máy bay “ Mỗi giấc mơ, Adler nói, hướng tới sáng tạo môi trường thuận lợi nhất cho một mục đích xa xăm. Mơ mộng là một sự chuẩn bị cho đời thực, tương lai được chiếm lĩnh bằng mộng mơ trước khi nó được chiếm lĩnh bằng thí nghiệm.
Vậy là giấc mơ giữ một vị trí hết sức quan trọng trong cuộc sống của chúng ta. Khai thác ý nghĩa biểu tượng giấc mơ ở góc độ bản thể và chuyển sang hình tượng thuộc về cấp độ biểu hiện trong tiểu thuyết là một thành công đáng được biểu dương của M.Kundera.
Bàn về nghệ thuật tiểu thuyết, M.Kundera đã phát biểu: “ Lối kể chuyện như trong chiêm bao; đúng hơn hãy nói là: tưởng tượng, được giải phóng khỏi sự kiểm soát của lý trí, của nỗi lo phải giống như thật, đi vào những quang cảnh mà suy tưởng lý trí không thể với tới được. Giấc mơ chỉ là hình mẫu của lối tưởng tượng đó mà tôi coi là chiến công lớn nhất của nghệ thuật hiện đại”, “ tôi thấy thích đưa giấc mơ, sự tưởng tượng vốn là đặc trưng của giấc mơ, vào tiểu thuyết”. “ Cách làm việc đó của tôi không phải là một hợp nhất giấc mơ vào thực tại, mà là một đối chiếu đa âm”. Việc đưa “giấc mơ” trở thành một nét nghệ thuật chủ đạo là một sự độc đáo của M.Kundera. Ông sử dụng thuật ngữ đa âm để phản ánh nghệ thuật này. “Đa âm trong nhạc là lối triển khai hai hay nhiều giọng ( tuyến giai điệu ), những giọng này tuy là hoàn toàn gắn liền với nhau song vẫn giữ tính độc lập tương đối của chúng” (3,301) “ Giấc mơ” và hiện thực tồn tại trong tác phẩm cũng vậy: độc lập nhưng không hề tách biệt trong việc thể hiện tư tưởng chủ đề chung.
Điểm độc đáo của Kundera trong việc sử dụng ý nghĩa của biểu tượng “giấc mơ” trong các trang viết của mình chính là ở việc khai thác biến thể của giấc mơ- những mộng mị ban ngày-những “đóng vai” giả tưởng của nhân vật (họ luôn ao ước và đến một thời điểm thuận lợi đã nhập vai là người khác để thực hiện mơ ước của mình), để khắc họa sâu hơn nữa những trăn trở và khao khát của con người.
1. Mọi chuyện bắt đầu khi cặp tình nhân đi nghỉ, chạy xe qua đường cao tốc, xe hết xăng dù cô gái đã phản đối “không phải xe lại hết xăng đâu”. Tại sao cô ta lại phản đối chuyện hết xăng? Điều này có gì khó hiểu? Bởi “cứ khi nào họ hết xăng trên đường cao tốc” thì khi ấy cô phải tham gia vào “cuộc phiêu lưu chỉ đối với riêng cô mà thôi”, cuộc phiêu lưu xin đi nhờ xe để mua xăng ở trạm, không hề có sự tham gia của người cô yêu- chàng trai. Và lần này, khi xe hết xăng không phải ở địa điểm cách trạm xăng như trước, nó dừng đúng ở trạm bơm, điều này đã gây ra tình huống khác biệt để trò chơi có cơ hội được bắt đầu. Nhưng nguyên nhân sâu xa của trò chơi thật ra là những tích tụ được dồn nén từ trước- tích tụ của những giận dỗi khi phải tham gia “cuộc phiêu lưu quá giang” một mình và lòng ghen tuông nơi cô gái. Chàng trai liệu có cảm nhận được những ghen tuông ấy? Chắc chắn là có, “anh biết cô yêu anh và cô đang ghen. Ghen tuông không phải là một tính cách dễ chịu, song nếu như không thái quá (và nếu như điều đó lại kết hợp với sự ủy mị nữa) thì bỏ qua sự bất tiện, nó thậm chí còn gợi lên một chút gì gây cảm thương là đằng khác.” Nhưng chàng trai đã không làm gì để lòng ghen nơi cô dịu bớt, hay thật ra ngọn lửa ghen tuông trong tình yêu là vĩnh cửu, nó âm ỉ cháy và chỉ cần một tác nhân nhỏ tưởng như vô hại cũng làm nó bùng cháy dữ dội.
Những ghen tuông bởi cô tưởng tượng cảnh khi người cô yêu với những cô gái xin đi nhờ xe khác khi anh đang đi một mình. Và cội nguồn của những liên tưởng ấy là vì cô mang những đặc tính khác những người đàn bà khác. Ở nơi cô có thứ mà chàng trai nhận thấy “bây giờ anh ít bắt gặp nhất ở phụ nữ: sự trinh tiết”. Đó là sự ngượng ngùng kiểu con gái của những thế kỷ trước mà có lẽ trong cuộc sống hiện tại này những điều đó đang mất dần. “Anh thích những khi cô ngượng ngùng, một phần vì những khoảnh khắc như thế đã phân biệt cô với những phụ nữ anh đã từng gặp trước đó, mặt khác bởi anh hiểu rõ quy luật của cái phù du trên thế giới này, điều thậm chí đã khiến cho sự ngượng ngùng của cô gái trở thành quý giá với anh”. Cô gái đã không nhận ra điều ấy, cô thấy “sự ngượng ngùng của mình là lố bịch và lỗi thời”, “hầu như lúc nào cô cũng mong cảm được thấy tự do và thoải mái về thân xác, như phần lớn những phụ nữ quanh cô vẫn thế”. Ở đây sự lệch pha không thấu hiểu dần dần lộ rõ. Chàng trai và cô gái tuy yêu nhau, nhưng họ- hai cá thể riêng biệt- không phải lúc nào cũng tìm thấy sự thấu hiểu. Điều ấy còn bởi chính bản thân họ, họ cũng chưa thể hiểu hết về mình, họ đang băn khoăn về chính mình.
Để tự động viên, cô gái “nhắc đi nhắc lại với chính mình: Khi sinh ra người nào cũng nhận lấy một cơ thể từ hàng triệu cơ thể đã có sẵn, giống như khi ta nhận một căn phòng đã được phân định trong số hàng triệu những căn phòng của khách sạn khổng lồ. Vì thế thân xác của con người mang tính ngẫu nhiên, phi ngã, nó chỉ là một thứ làm sẵn, một thứ được vay mượn mà thôi.”. Một quan điểm nhị nguyên về tinh thần và thể xác nhưng cô gái, dù tự nói với mình, không bao giờ cảm nhận được điều đó, “cô hoàn toàn là một với thể xác”. Vì thế trong cô luôn chứa đựng một khao khát thử nghiệm một cái “tôi” khác với cải “tôi” đang hiện hữu, một cái tôi biết tới sự tách rời thể xác và tâm hồn.
Tất cả những điều đó là lý do cho “trò chơi quá giang” mà chàng trai và cô gái tham gia. Không đơn thuần là sự ghen tuông của tình yêu, đó là khao khát của con người muốn được sống trong những thử nghiệm không là chính mình ở hiện tại, để biết được sự tồn tại, để biết về cái bản thế cá nhân, biết tới tận cùng của tình yêu.
Theo Erich Fromm. giấc mơ gắn liền với ngôn ngữ tượng trưng, “là ngôn ngữ mà chúng ta dùng để diễn đạt kinh nghiệm nội tại, nó hầu như là sự thể nghiệm của cảm quan đó, nó là một vật nào đó mà chúng ta đang làm hoặc là một vật nào đó ảnh hưởng của thế giới vật lý tác động đến chúng ta”. Như vậy là mỗi giấc mơ đều có tính hữu lý của nó, cũng như giấc mộng “ban ngày” hay trò chơi của hai nhân vật trong “trò chơi xin quá giang” thật ra cũng mang một ý nghĩa tượng trưng nhất định. Thử nghiệm phiêu lưu của hai người thật ra là một hình thức của mơ mộng. Khai thác hình thức giấc mộng ban ngày, điều Kundera trăn trở phần nào làm ta liên tưởng tới câu chuyện Trang Chu mộng điệp. Những nghiên cứu về tâm lý xã hội đã chỉ ra rằng mơ mộng là một phần quan trọng của đời sống, và có lẽ điều Kundera băn khoăn chính là chỗ liệu thực và ảo, thực và mộng có ranh giới tuyệt đối không? Và con người là ai, các giá trị đạo đức của con người ra sao trong một thế giới mà thật ảo không còn ranh giới?
2. “Trò chơi xin quá giang” làm chúng ta liên tưởng tới những trò chơi sắm vai của trẻ nhỏ, khi cô gái từ e lệ thành lẳng lơ, chàng trai từ lịch thiệp thành cộc cằn thô lỗ. Nếu như trẻ nhỏ hoàn toàn thích thú với những trò chơi nhập vai- chúng được là những người hằng mơ ước và thường rất hạnh phúc về điều ấy- ở đây cặp tình nhân này có thật hạnh phúc với cuộc chơi ? hạnh phúc với giấc mơ của mình?
Đã là trò chơi, là mơ mộng bao giờ nó cũng không là thật, chỉ là những thử nghiệm; người chơi biết luật phải hoàn toàn tuân thủ điều đó. Nó sẽ mang lại niềm vui cho người chiến thẳng, nỗi buồn cho kẻ thua cuộc, nhưng không vì thế mà họ phiền lòng. Đó chính vì khi tham gia vào trò chơi, những ham mê sẽ biến những người trong cuộc “sống” trong nó, làm mất dần tính giả định ban đầu để tịnh tiến sát với cảm giác đời thực. Tính hai mặt của trò chơi chính ở chỗ: một trò chơi thành công làm con người hòa nhập hoàn toàn vào sự giả định- họ vui sướng và chính khi ấy thất bại của con người hiện ra- họ không làm chủ được mình, quên mất mình mà sống trong ảo mộng. Điều này cũng như là khi nằm mộng nếu mơ thấy những hạnh phúc niềm vui ta sẽ phấn chấn hồ hởi, trái lại nếu gặp ác mộng sẽ thật khó khăn để quên và có thể bị ám ảnh trong một thời gian nào đó.
Chàng trai và cô gái có lường trước được điều này không? Có lẽ lúc đầu họ không chủ động tham gia, không lường trước được mọi chuyện và khi chính thức tham gia, trong họ chỉ có một khao khát cháy bỏng được thử nghiệm, được sống khác. Chỉ đến cuối cuộc chơi họ mới hiểu “mình phải chấp nhận bất cứ hình thức nào của trò chơi… trò chơi càng trở nên quá khích thì nó càng đúng là trò chơi và càng phải ngoan ngoãn chơi trò đó”.
Trò chơi đã có dấu hiệu bắt đầu từ cuối phần hai của truyện, từ hành động cô gái vẫy chiếc xe khi nó từ trạm xăng đi ra “như một kẻ quá giang muốn vẫy chiếc xe của một người xa lạ”. Chàng trai mỉm cười hỏi “Cô đi đâu vậy, thưa quý cô?” “Anh có đến Bystrisa không?” cô gái hỏi với điệu cười tán tỉnh chàng trai. …” Có lẽ lúc này câu hỏi ấy, những lời đáp ấy chỉ là lời nói đùa vui, chưa thực sự chứng minh được anh hay cô ý thức được việc chủ động tham gia vào trò chơi, và bản thân hành động vẫy xe của cô gái chỉ là theo bản năng, theo thói quen. Có thể mọi chuyện chẳng có gì nếu họ lại trở lại như cũ. Nhưng chàng trai vì vui sướng khi thấy người yêu mình vui vẻ đã vô tình làm trò đùa kéo dài thêm mãi. Cả một đoạn đối thoại dài trong phần ba, nguồn phát và thể phát không phải là một, thể phát không còn là họ nữa mà trở thành những người đang tán tỉnh nhau- một hình thức “thử vàng” từ cả hai phía chủ phát.
Và trò đùa khi đi quá giới hạn nó lại thành một điều vô cùng nguy hiểm, nó làm lòng ghen tuông thức dậy, cả cô gái và chàng trai đều cố tình hiểu lệch thông điệp gửi cho mình. Sự căng thẳng bắt đầu, và muốn xóa đi điều đó, “anh sán lại gần cô, quàng tay qua vai cô, gọi tên cô thật dịu dàng, cái tên mà anh thường dùng để gọi cô và bây giờ anh muốn dùng cái tên ấy để chấm dứt trò chơi”. Còn cô gái? “Dẫu sao cô cũng là người nhậy cảm và cô biết rất rõ những chuyện này chỉ là một trò chơi. Thậm chí giờ đây nó còn khiến cô cảm thấy lố bịch khi cự tuyệt người mình yêu bới một cơn ghen điên cuồng”, nhưng cô vẫn muốn tiếp tục trò chơi. Và cô trở thành kẻ khởi xướng, và chàng trai như một lẽ thường, bị lòng giận dữ chi phối đã ngay lập tức tham gia vào cuộc chơi. “Vì cô gái vẫn tiếp tục đóng trò, anh bèn trút nỗi giận dữ của mình sang cô ả đi nhờ xe mà cô sắm vai…bắt đầu sắm vai một gã trâng tráo”.
Bốn phần đầu tiên của truyện như một sự dạo đầu đưa tới một trò chơi chính thức. Từ những ẩn ức sâu kín trong tâm hồn, hai người chơi từ vô thức thành có ý thức, từ đùa vui tới nghiêm túc tham gia.
Cảm nhận thật- giả đan lồng biến mất từ đây khi trò chơi chính thức tăng cấp, giấc mộng đã hoàn toàn thay thế cho hiện thực. Nhân vật bước vào trò chơi sắm vai thực chất là bước vào một giấc mộng- một thử nghiệm cho cái tôi mới xuất hiện.
3. Nếu như cô gái tham gia để kiểm chứng cho lý thuyết nhị nguyên thân xác và tâm hồn thì chàng trai tham gia để muốn phá vỡ những quy tắc vốn bất di bất dịch.
Cuộc sống của anh là điển hình của cuộc sống con người hiện đại: “tất cả đều theo lịch trình, mọi riêng tư đều không hề tồn tại.” “Ngay cả kì nghỉ hai tuần này cũng không đem đến cho anh cảm giác tự do và phiêu lưu; lúc này đây cái bóng xám của tinh thần việc gì cũng phải lên kế hoạch chính xác vẫn đang lởn vởn”. Điều đó ám ảnh anh bằng biểu tượng con đường. “Cái ý nghĩ kinh khủng về con đường thẳng tắp ấy khiến anh cảm thấy kiệt sức- một con đường mà ở đó anh bị truy đuổi, ở đó ai cũng nhìn thấy anh và anh thì không tài nào rời bỏ nó được… Nhở một sự liên hệ ngẫu nhiên, đột xuất, con đường hình tượng đó trở nên đồng nhất với con đường cao tốc mà anh đang lái xe đi lúc này đây- và điều đó bỗng nhiên khiến anh muốn làm một việc điên rồ, anh ta lái xe đi Nove Zamky!” “Chiếc xe thể thao không những cách xa đích tưởng tượng là Banska Bystritsa mà còn cách xa cả đích đến thật của họ, cái đích mà họ đã nhắm đến lúc sáng: Tatras và căn phòng được đặt trước. Câu chuyện tưởng tượng bất ngờ đột kích cuộc đời thực. Chàng trai đã xa rời chính mình và xa rời con đường thẳng tắp không chệch một li mà anh chưa từng đi lạc lần nào cho đến lúc này.”
Sự đột ngột tham gia đầy hào hứng của chàng trai vào trò chơi cũng làm cô gái hết sức ngạc nhiên. Dường như cô đã quên vai diễn của mình trong giây lát khi cô ngạc nhiên hỏi: “Nhưng anh bảo là anh đến vùng hạ Tatras kia mà” (bởi khi vào vai diễn cô muốn đi Bystritsa). Cả hai người đã hoàn toàn lao vào cuộc chơi và thích thú với những thử nghiệm.
Không gian thay đổi từ thật sang không gian trò chơi mang tính chất hẹp của chiếc xe thể thao (các phần I đến V), sang không gian thật (đoạn VI khi vừa tới Nove Zamky), sang không gian trò chơi có tính chất rộng nơi quán trọ ( đoạn VII tới XI); từ đó cho thấy tính chất phức tạp của cuộc chơi. Từ sự lưỡng lự, hai người đã nhập cuộc thành thật và đến mức nào đó nó trở thành hiện thực. Trong một khoảnh khắc chợt dứt khỏi cuộc chơi (phần VI), “anh cảm thấy ngán ngẩm”, còn cô gái thì “thỏa mãn lạ lùng” vì cô đã biết tới sự hết ngượng và sự phóng túng. Nhưng đã tham gia họ không thể bỏ giữa chừng, khoảnh khắc quên vai diễn này chỉ khiến họ càng về sau càng nhập vai tốt hơn.
4. Khi ở cao trào của vai diễn, họ hoàn toàn biến thành người khác và bắt đầu có sự nghi ngờ về con người thật của nhau.
“Chàng trai mỗi lúc lại thêm bực bội vì cô gái đã biến thành một cô ả lẳng lơ thuần thục đến vậy. Nếu cô có thể hóa thân đạt đến mức này, điều đó có nghĩa thật sự cô là một kẻ như thế. Sau cùng thì chẳng có một tâm hồn xa lạ nào từ một nơi nào đó trong không gian xâm nhập vào trong cô. Cái vai mà cô đang diễn đây thực chất chính là con người cô, là cái phần trong con người cô mà bấy lâu nay cô đã nhốt chặt và chính cái lý do ngụy tạo của trò chơi này để xổng nó ra. Có lẽ cô gái cho rằng nhờ trò chơi này cô chối bỏ được chính mình, nhưng cũng có thể trò chơi đi theo một chiều hướng khác chứ sao? Cũng có thể chỉ trò chơi này mới cho cô được là chính mình? Nhờ trò chơi mà cô tự giải thoát cho mình chăng?”
Cô gái hoàn toàn thích thú khi hóa thân (phần VIII), chàng trai lại dày vò vì điều ấy. “Nảy sinh trong anh một nghịch lý khi anh được là chính mình nhờ sự không chung thủy của cô gái”. Anh giận dữ khi thấy người anh yêu nhẹ nhàng bước qua ranh giới của lòng chung thủy và sự trinh khiết- ranh giới mà anh yêu cô (phần IX).
Anh bắt đầu suy nghĩ về tính hai mặt của con người trong khi nhìn ngắm người anh yêu: “anh đang nhìn ngắm hai hình ảnh qua cùng một thấu kính, hai hình ảnh xếp chồng lên nhau, một hình ảnh úp lên một hình ảnh khác, hình ảnh này phản chiếu qua hình ảnh kia. Hai hình ảnh phản chiếu qua nhau ấy cho anh biết được mọi điều ở nơi cô gái, chúng cho anh thấy tâm hồn cô là một thứ vô định đáng sợ, nó chứa đựng cả sự chung thủy lẫn thói lăng loàn, sự lừa lọc lẫn sự ngây thơ, sự dâm đãng lẫn sự trinh trắng. ..”. Và đến đây anh chợt nhận ra tình yêu trong anh dành cho cô không hề tồn tại thật, nó chỉ là ảo tưởng anh tự xây dựng: “Cái ấn tượng bên ngoài khiến cô có vẻ có một cái gì đó riêng biệt chỉ là một ảo giác đánh lừa một kẻ khác, một kẻ đang quan tâm đến cô- đó chính là anh. Dường như cô gái mà anh yêu là tác phẩm được anh sáng tạo nên từ ước mơ, từ ý nghĩ và niềm tin của anh còn cô gái trước mặt anh đây thì tuyệt đối xa lạ, tuyệt đối khó hiểu. Anh căm ghét cô”.
Có lẽ nào tình yêu là như thế? Bất chợt cái hình hài mà ta gặp nó tương đồng với những ảo tưởng ta vẽ ra là lí do để ta yêu một ai đó? Cupidon trong tưởng tượng của loài người là một chú bé cầm cung, mũi tên ấy xuyên thấu tim ai thì tình yêu bắt đầu. Phải chăng đó cũng là một trò chơi? Trò chơi của thần tình ái, mà mũi tên ấy khi phóng ra tự thân nó là một trò may rủi. Trò chơi của cô gái và chàng trai đang theo đuổi không chỉ đơn thuần là đi tìm mình, mà còn là đi tìm tình yêu. Họ muốn thử nghiệm người tình lý tưởng của mình có dễ dàng bị “xa ngã” vào vòng tay người khác hay không- một phép thử của lòng thủy chung, thứ mà tình yêu chân chính luôn đòi hỏi. Trò chơi ấy cũng đầy may rủi, nhưng họ vẫn muốn chơi, vẫn muốn biết câu trả lời cuối cùng, và vô tình điều ấy đang đẩy họ ra xa nhau.
Đỉnh điểm của trò chơi này, khi chàng trai bắt cô gái trong tình trạng thoát y như một gái điếm thực sự. Cô gái muốn chấm dứt nhưng điều đó không thể xảy ra. “Cô gọi anh bằng tên thường gọi thân mật của anh, nhưng anh tức khắc dằn giọng bảo cô không có quyền gọi anh thân mật như thế”. Trước đây chàng trai đã làm thế để kéo cô gái ra nhưng không thể, và đến đây điều đó lại lặp lại. Quy luật của trò chơi là thế, khi hai người ngang hàng nhau họ say sưa quên sự thật; khi một trong hai người rơi vào tình thế bất lợi sẽ có người muốn trở lại thực tế, nhưng men say chiến thắng không để người còn lại cho phép bạn chơi của mình bỏ cuộc. Chàng trai từ chối hôn cô gái bởi anh ta chỉ hôn người anh ta yêu, tức là lúc này anh hoàn toàn cho vai diễn của cô gái trở thành thật.
Và điều gì đến đã đến, mối quan hệ của hai diễn viên kết thúc. “trên giường là hai cơ thể hòa hợp với nhau một cách lý tưởng, hai cơ thể đang trong cơn khoái cảm, hai cơ thể xa lạ với nhau”. Quan hệ tình yêu của hai người lúc đầu tác phẩm tới đây chỉ còn là quan hệ xác thịt thông thường. điều mà cô gái không thể tưởng tượng được mình có thể làm. “Cô biết mình đã vượt qua biên giới cấm; cô đã vượt qua nó mà không có sự chống đối nào và hoàn toàn thành kẻ thuộc về bên kia ranh giới- chỉ ở một nơi nào đó, rất xa, tận một góc nhỏ trong ý thức, cô mới cảm thấy sợ hãi với ý nghĩ mình chưa từng biết đến một khoái cảm như vậy, chưa bao giờ mình có nhiều khoái cảm như lúc này”. Cô gái đã thử nghiệm ham muốn được một người mà thể xác- tinh thần tách biệt, nhưng hình như không hề tồn tại một điều nào như thế, bởi chính tâm hồn cô gái đã thay đổi thành con người mang thân xác mới. Những e lệ nơi tâm hồn biến mất đồng thời với sự giải thoát của thể xác. Còn chàng trai? Khi vượt thoát khỏi ám ảnh “con đường” để thành một người khác, có lẽ anh nhận ra rằng cuộc sống thật ra là vô vàn những thử nghiệm, không thể và không nên đóng khép nó trong những đường biên giới.
Vậy thì thật ra trong cuộc sống này có cái gì gọi là ranh giới không? Nếu có, sự mong manh của nó có vẻ như bằng một phần nghìn hay một phần triệu của sợi tóc? Hình như điều đó chỉ là do con người huyễn hoặc mình.
5. “Rồi tất cả kết thúc”. Trong bóng tối, cô gái khóc- quay lại vẻ rụt rè của mình, nức nở “Em là em, em là em…”. Chàng trai im lặng, nhận thấy sự trống rỗng trong lời khẳng định đó, phát huy lòng thương hại để giúp cô gái. Kết thúc trò chơi là một tấn bi kịch, không phải là niềm vui, tiếng cười trong trò chơi hóa thân của trẻ nhỏ. Cô gái muốn khẳng định hình ảnh của con người trước đây đã trở lại, nhưng với chàng trai có lẽ nó phản tác dụng, nó như khẳng định thêm cái băn khoăn của chàng trai: thật ra cô ấy là ai? Không còn niềm tin tuyệt đối đó là người con gái anh yêu, không có niềm tin vào bản thể đích thực của con người..
Trò chơi kết thúc, trong hai người ai là người “chiến thắng”, ai là kẻ “thât bại”; hay cả hai là “thất bại”- cả hai là “chiến thắng”??? Có lẽ thật khó có thể trả lởi rạch ròi câu hỏi này.
Trò chơi như một sự thử nghiệm, nơi ấy hai con người đang đi tìm chính mình, đang đi tìm tình yêu của mình. Con người không hề đơn giản, và tại sao ta là người này mà không là người khác là do những ranh giới, nhưng cũng thật khó có thế xác định ranh giới đó là gì. Và tình yêu, một thứ tình cảm thiêng liêng nhưng cũng vô cùng mong manh. Phải chăng người ta yêu nhau cũng chỉ dừng lại ở vẻ bề ngoài mà thôi, bởi những sâu kín trong tâm hồn người mình yêu ta đâu có thế dễ dàng biết được.
Một câu truyện ngắn nhưng đã bộc lộ những trăn trỏ của Kundera về con người một cách tinh tế. Mở đầu bằng chuyến đi, kết thúc trong đêm tối, có lẽ tất cả chỉ diễn ra trong mười hai tiếng đồng hồ- tương ứng với mười hai phân đoạn của truyện, với những thăng trầm theo thời gian tuyến tính. Đến kết thúc truyện- phân đoạn thứ mười hai, kết thúc của trò chơi để bắt đầu một vòng quay đồng hồ mới. “Và còn đến mười ba ngày của kì nghỉ trước mắt họ”. Biết đâu đó, khi sớm mai thức dậy, với bản tính tò mò muốn hiểu hết về mình, sẽ có ngày nào đó họ lại chơi một trò chơi mới- một thử nghiệm mới, dù có thế kết cục của nó không mấy tươi vui nhưng con người là thế: luôn khao khát và dũng cảm đương đầu!
Song song với cảm nhận về một thời gian và không gian thật trong truyện, ta vẫn thấy bàng bạc đâu đó không- thời gian của ảo ảnh. Cho dù ở phút giây khi trò chơi ở cao trào của nó, ta thấy như điều đó biến mất, nhưng nó ngày càng hiện diện rõ nét ở cuối tác phẩm. Không thời gian của trò chơi, của hư ảo đã hoàn toàn thắng thế. Một huyền ảo về kiếp người, phải chăng đời người với không- thời gian mà ta đang sống cũng chỉ là những hư ảo mà thôi?
Nhân vật ở đây không có diện mạo tính cách, ngay cả cái tên cũng bị lược giản biến mất, chỉ có những đối thoại lệch pha giữa “nguồn phát” với “thể phát”; lệch pha trong suy nghĩ và đối thoại. Mọi thứ cứ trật khớp, vênh lệch tới tê tái. Và nhân vật vì thế dường như chỉ là những con rối sắm vai, bị mờ hóa bản chất thật.
Bao trùm toàn bộ tác phẩm là âm điệu của nỗi buồn hơn là niềm vui (mà theo lẽ thường một trò chơi mang lại). Ở đây không một lần nào ta thấy bóng dáng của người kể chuyện cùng với đánh giá nhận xét, chỉ trơ trọi ở đó những ý nghĩ, những đối thoại của hai nhân vật- những đối thoại đầy dằn vặt, chế giễu. Tác giả để người đọc thoải mái trải lòng mình ra mà cảm nhận. Cái hư vô, bất định của kiếp người cứ tự nhiên ùa vào trong cảm nhận của ngời đọc, nhưng không hẳn là một sự bi quan. Đọc xong tác phẩm người đọc cứ ám ảnh bên mình câu hỏi về những ngày tiếp theo của cặp tình nhân, tưởng tượng về những phiêu lưu mới của họ. Vô hình chung điều đó đã khẳng định rằng con người luôn luôn biết nuôi dưỡng trong mình khao khát và ước mơ để vượt lên chính mình.
“Trò chơi xin quá giang” mở đầu cho môtip trò chơi-giấc mộng ban ngày sẽ được Milan Kundera thể hiện thành công trong tiểu thuyết “Bản nguyên” sau này. Cuộc sống là một chuỗi những thử nghiệm đúng- sai; là những trò chơi- mộng ảo mà con người lúc nào cũng thích thú tham gia với khao khát khám phá tới cái tận cùng.
Mộng ảo mà hai nhân vật tự mình xây dựng lên, như một bù đắp cho hiện thực sống, mở ra cho họ một “lối đi” vào sâu thẳm góc khuất của tâm hồn. E.Fromm đã nói “Trong giấc mơ, chúng ta không những không thật lý tính, cũng không thật sang trọng nhưng lúc ngủ say, chúng ta lại có lý trí hơn, thông minh hơn và có năng lực phán đoán hơn là lúc thức tỉnh”, phải chăng ở Kundera cũng mang một quan niệm đồng điệu như vậy? Kết hợp ý nghĩa biểu tượng giấc mơ và biểu tượng trò chơi tạo ra giấc mộng ban ngày, viết mộng thực đan hòa vào nhau, cho thấy con người hay đời sống đều tồn tại ở hai bình diện đối lập, Kundera đã thể hiện thành công ý định về sự kiếm tìm “bản nguyên” của con người
………………..
Tài liệu tham khảo:
1. J. Chalier- A. Gheerbrant Từ điển biểu tượng văn hoá thế giới, Nxb Đà Nẵng- Trường viết văn Nguyễn Du- 1997
2. Lê Huy Hoà (chủ biên) Những bậc thầy văn chương, Nxb Vh, 2002
3. Nguyễn Văn Dân Nghiên cứu văn học lí luận và ứng dụng, Nxb GD,H 1999.
4. Văn bản truyện “Trò chơi xin quá giang” VnThuquan.net
5. Erich Fromm, Ngôn ngữ bị lãng quên, NXB VHTT,2002.
6. Những di chúc bị phản bội- Milan Kundera, NXB VHTT,H 2001
7. http://www.prague-life.com/prague/milan-kundera