Trang chính » Bàn Tròn: Dịch thuật, Dịch Thuật, Nhận Định Email bài này

Ám Thị Ngôn Ngữ

Qua bài viết của Chu Việt, có ba điểm quan trọng cần bàn về việc dịch thuật: cách dùng chú thích, việc dịch nhan đề, và câu mở đầu của truyện Ám Thị.

Thứ nhất, dùng chú thích khi dịch văn chương là việc nên tránh. Lý do chính, theo cách nghĩ của tôi, là thế này:

Ghi chú thích có nghĩa là đưa đến độc giả một thông tin nào đó, thường là một chi tiết ngoại văn bản về văn hóa, lịch sử, để dễ dàng hiểu văn bản hơn. Nói cách khác, ghi chú thích là vỗ vai độc giả, đưa tay chỉ về một hiện thực vật chất nào đó, khi độc giả đang đắm chìm trong thế giới của văn bản. Một đặc tính thường thấy trong văn bản văn chương là không cần chú thích ngoại văn bản. Vì vậy, khi dịch sách giáo khoa hay nghiên cứu thì việc chú thích đôi lúc cũng cần thiết, nhưng dịch văn thì nên tránh.

Trong trường hợp cụ thể của từ tẩm quất, thì ghi chú là việc không cần thiết, vì chính văn bản, truyện Ám Thị, đã là một chú thích đầy đủ và sống động. Tôi tin là độc giả của Vision Impaired sẽ biết rất rõ tẩm quất là cái gì sau khi đọc. Ghi chú thích thì có vẻ lo hơi xa. Thiếu tin tưởng vào độc giả.

Thứ hai, việc dịch nhan đề của truyện. Nhan đề truyện thường đã được tác giả cân nhắc chọn lựa. Các truyện ngắn của Phạm Thị Hoài đều có đề rất hay, dịch rất thú vị, nhất là Thuế Biển Ám Thị. Có nhiều cách đọc Ám Thị. Nó có thể là câu chuyện về một đôi vợ chồng và ông thày tẩm quất, người chồng trí thức tiến bộ không câu nệ, mời thày về nhà tẩm quất cho vợ, truyền thống va chạm hiện đại. Có thể đọc nó như là một câu chuyện một ông trí thức có học bị một tay dân dã khôn vặt chơi khăm, thua trí mà không làm gì được nó. Có chút Ba Giai Tú Xuất trong Ám Thị. Cũng có thể đọc nó theo góc cạnh triết lý nhân sinh, ở đời biết ai sáng hơn ai, biết ai làm ai sáng mắt, xoay quanh khái niệm về sáng, mắt sáng, và sáng mắt. Trong tiếng Anh, từ vision phản ánh được tất cả các khái niệm đó. Hơn nữa, Vision Impaired còn được thêm cái âm chững chạc, đường bệ của Ám Thị, rất xứng làm tựa cho truyện ngắn đặc sắc này.

Thứ ba, câu mở đầu của các truyện ngắn Phạm Thị Hoài đều đặc biệt. Truyện Secondhand, chẳng hạn, mở đầu: ‘Em ơi si đa, anh chỉ vào một phút là ra, liều một pha cho đã cuộc đời tàn.’ Man Nương, Thuế Biển, Thực Đơn Chủ Nhật,Tiệm May Sài Gòn cũng đều như thế. Câu mở đầu của Ám Thị tương đối đơn giản, ‘Buổi đầu tôi mặc hai lượt quần, ba lớp áo.’ Ba lớp áo không phải lúc nào cũng là three shirts. Áo bao quát hơn là shirt. Ba lớp áo có thể là một lớp camisole bên trong, một lớp blouse, và một lớp jumper bên ngoài. Hơn nữa, từ lớp mang hàm y che chắn, bảo bọc. Khi chọn màu áo, người mẹ sẽ nói ‘Cái màu xanh đẹp hơn’, không dùng mạo từ lớp, mà khi khuyên mặc áo cho ấm, hay kín đáo, thì sẽ dùng từ lớp. ‘Con nên choàng thêm một lớp áo nữa cho ấm’, hay ‘cho kín đáo’.

Trong tiếng Anh, cụm từ layers of clothes đáp ứng đầy đủ về mặt ngữ nghĩa, lại cũng ở mức độ bao quát tương đương. Ba lượt quần, ba lớp áo, dịch thành three layers of clothes là gọn gàng, không có vấn đề. Nhưng nhân vật trong truyện lại mang ba lớp áo và hai lượt quần, trên thắt lưng ba lớp, bên dưới thì hai. ‘Three layers of clothes above and two layers below the waist’ là cách dịch chuẩn xác. Lại thêm, từ waist sẽ gây liên tưởng; năm mảnh vải này sẽ che chắn cho cái gì. Hoàn toàn thích hợp.

Giải pháp cho một khó khăn cụ thể về dịch thuật luôn luôn nằm trong ngôn ngữ đích, dù cội nguồn vấn đề thì ở ngôn ngữ gốc. Khi đọc cần đắm mình trong ngôn ngữ gốc, nhưng khi đặt bút thì nên hướng về ngôn ngữ đích, theo nghĩa rộng nhất của ‘ngôn ngữ’, bao gồm những liên quan chặt chẽ tới tư duy, tập quán và văn hóa, Tư duy còn vướng bận với ngôn ngữ gốc thường ít nhạy bén với những giải pháp đẹp có thể tìm được trong ngôn ngữ đích. Còn vướng ‘ba lớp áo, hai lượt quần’ thì khó thấy được là ‘three layers layers of clothes above and two layers below the waist’ là câu dịch chuẩn xác, thích hợp về mọi mặt, cho câu mở đầu của Ám Thị.

Dây vướng vô hình này là một hình thức ám thị về mặt ngôn ngữ, theo nghĩa rộng nhất của nó, mà ít ai là hoàn toàn không bị vướng. Vấn đề là bị vướng nhiều hay ít.

Về những chuyện khác, tôi xin phép giữ lấy những suy nghĩ của chính mình cho riêng mình.

 

 

Tôn Thất Quỳnh Du

bài đã đăng của Tôn Thất Quỳnh Du

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

1 Bình luận

  • Hà Minh says:

    Tôi rất tâm đắc với lời giải thích những thắc mắc của độc giả Chu Việt về bản dịch “Ám Thị” trên đây của dịch giả Tôn Thất Quỳnh Du: cách hiểu “Ám Thị” của tôi không giống như ông Chu Việt mà có phần (nếu không nói là hoàn toàn) giống như cách hiểu của anh TTQD. Ông Chu Việt hơi chủ quan về cách diễn dịch ý nghĩa của ám thị theo cách của riêng ông. Tuy vậy những góp ý của ông cũng hết sức thú vị. Sự trao đổi trên tinh thần học thuật như trên là rất đáng trân trọng. Cảm ơn cả ông Chu Việt và ông Tôn Thất Quỳnh Du.

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)