Philip Roth nói rằng tiểu thuyết đã chết; chính xác hơn, phải nói: công chúng đã chết – tất cả chúng ta đều quá lịch sự khi đề cập đến thực tế đó. Cái đang giết dần giết mòn tiểu thuyết chính là sự tín nhiệm ngày càng lớn của công chúng đối với những tác phẩm hư cấu hiền lành, mang màu sắc hoang đường và những thể loại phi hư cấu. Đi cùng với điều này là thái độ không thể hay không muốn chấp nhận bất kỳ một sự lệch chuẩn nào về hình thức, là sự bắt bẻ khó tính đối với những chữ viết hoa, là sự săm soi những chỗ ngắt câu. Họ xử sự như thể chúng ta vẫn là những đứa học trò vậy! Nhưng viết thực sự không phải là vấn đề về các quy tắc. Mà là làm thế nào để có thể viết ra một thứ văn xuôi có thể khiến người ta nhiễm điện; viết là trò chơi.

Đối với ai muốn viết hay đọc một thứ văn xuôi táo bạo, mạo hiểm thì việc Elfriede Jelinek được trao giải Nobel Văn chương 2004 quả là một sự khích lệ lớn lao. Nhưng phần lớn công chúng ở Anh trước đó không biết đến bà, mặc dù bốn tiểu thuyết của bà đã được nhà xuất bản Serpent’s Tail phát hành (gồm có Lust (Dâm), Wonderful, Wonderful Times (Thời đại tuyệt vời), Women as Lovers (Tình ơi là tình), The Piano Teacher (Cô giáo dạy dương cầm), tất cả đều thấm đẫm một giọng điệu châm chọc độc đáo và một sự phẫn nộ gay gắt đối với giống người. Jelinek đã tóm lấy chiếc khoá móc của chiếc giày ống tiểu thuyết, dốc ngược nó xuống. Bà muốn tìm những đồng xu hay những chiếc chìa khoá chăng? Hay bà chỉ cố làm sao đề ngăn tiểu thuyết không nuốt phải những thứ giả cầy hơn?

Tác phẩm của Jelinek đã nói về cái ngán ngẩm của tình trạng hiện sinh của con người với một thái độ dũng cảm, mạo hiểm, hóm hỉnh và sắc sói; sự khinh bạc của bà được thể hiện trong một lối viết rất hoạt: đó là một sự giễu cợt mạnh mẽ. Bà đã tạo nên một hình thức lập thể, mà từ đó, bà có thể tiếp cận ở nhiều góc độ bất cứ đối tượng nào của mình, đôi khi ngay trong một câu, bà đột nhiên bám riết lấy một vài chi tiết nào đó như chiếc váy dài cổ thấp (dirndl) hay những cô bạn mà những nhân vật sát nhân của bà chỉ quen biết qua thư. Như thể bà đang tái tạo trong tình trạng đầu óc chao đảo, muốn buông ra, xả ra, những ẩn dụ và những phép chơi chữ của bà lồng lên điên dại, cái đẹp chấp nhận hy sinh cho ống kính vạn hoa của óc sáng tạo. Hoàn toàn sai lầm khi cáo buộc bà đã viết ra thứ văn chương kích dục; ở Mỹ, phi lý thay, bà bị chỉ trích vì sống với mẹ mình, lại có cả trang web cá nhân và không tán thành cuộc chiến tại Iraq. Người ta đối xử với bà như thể bà là một triết gia luân lý nào đó. Không thể nguyền rủa một tiểu thuyết gia vì nhà văn đó có một thái độ khiêu khích và giọng điệu phản chính thống – đấy là công việc của bà cơ mà! Không có các tiểu thuyết gia, ai sẽ định hướng cho chúng ta? Các nhà khoa học ư? Hay những tu sĩ? Những chính trị gia?

Sự cách tân trong Greed (Tham) nằm ở chỗ hơn tất cả những tác phẩm trước đó, bà xâm nhập vào cuốn sách sâu hơn cả; bà chạy ra chạy vô vào cuốn sách như một người có vấn đề về dạ dày. Bà thích hiện diện như một tác giả lúng túng, tầm thường: “Tôi thường bị chỉ trích vì cứ đứng thộn ra và để rơi nhân vật của mình, thậm chí trước cả khi tôi có họ, vì, thật thà mà nói, dường như ngay lập tức, tôi thấy họ thật đần.” Bà thừa nhận đã phạm nhiều sai lầm: “Trời ơi, chẳng ra sao hết, đó chỉ là sự lặp lại. Tha lỗi cho tôi, tôi thường xuyên không hiểu được chính mình nữa.” Bà ghét gọi tên các nhân vật của mình. “Nghe cứ chối thế nào ấy.” Bà đồng nhất mình với một cô giáo dạy dương cầm nghèo, thế rồi không ngừng lố bịch hoá và cuối cùng huỷ diệt cô ta.

Rốt cục, trước mắt chúng ta là cuốn tiểu thuyết bị tháo dỡ. Greed thiếu một tiêu điểm như trong các tiểu thuyết trước của Jelinek và thỉnh thoảng, dường như là thiếu mạch lạc. Cuốn sách là một tiếng gào tuyệt vọng của Jelinek – tuyệt vọng về chính mình trong tư cách là một nhà văn và tuyệt vọng về những nhân vật mà bà đã tạo nên: “Điều bất hạnh của tôi phải chăng là vì tôi chỉ biết viết mà thôi?”. Đó là một lời nói phẫn của một nhà văn lớn mà không được nhận chân (cuốn sách được viết trước khi Jelinek được nhận giải Nobel). Có một sự hoang mang, cô đơn vì điều đó cũng như có nhiều đoạn ứng chiếu với thực tại và một vài đoạn cho thấy bà không tin rằng mình còn có độc giả nào nữa – song dẫu vậy, vẫn có những chỗ bà công nhiên gây hấn thật tuyệt vời. Bà không thể đi tiếp; bà vẫn sẽ đi tiếp.

Cốt truyện, liên quan đến một cô gái tuổi vị thành niên bị giết chết không rõ nguyên nhân và việc xác cô bị vứt xuống một cái hồ bị xem là “hồ điềm gở”, bị giảm thiểu và trần thuật lộn xộn; chức năng chủ yếu của nó là làm rõ hơn sự phân chia giữa đàn ông và đàn bà. “Bước sóng” của họ hoàn toàn khác nhau; đàn bà trong truyện yêu một “chàng cảnh sát miền quê” mà hắn ta thì lại âm thầm yêu đàn ông, đồng thời hám lợi một cách công nhiên. Tất nhiên, truyện còn nói đến lòng tham của các ngân hàng, và một cách tự nhiên, của các công ty điện thoại “rất hấp dẫn đối với giọng nói của chúng ta” và của nhà thờ. Miêu tả một cây thánh giá tưởng tượng, Jelinek viết: “nạn nhân nổi bật đầy lòng kiêu hãnh với cái giá cắt cổ mà mình phải trả đến nỗi dường như ông muốn bung ra khỏi những cái đinh đã vít chặt ông vào công cụ của mình.”

Nhưng lòng tham của “chàng cảnh sát miền quê” vượt lên tất cả. Hắn đã tự biến mình thành đĩ đực cho tất cả đàn bà trong và ngoài vùng với hy vọng là bọn họ sẽ trao cho hắn ngôi nhà của mình hay chí ít thì cũng sẽ để lại cho hắn chút đỉnh trong di chúc. Hắn nghĩ về cơ quan sinh dục của đàn bà cũng tương tự như vậy, tất cả cửa mình đều mở ra tênh hênh đối với hắn. Jelinek vây bám hắn ta, nhận xét một cách cay độc rằng hắn “thiếu một cái gì đó toàn diện, đó là… còn có những kẻ khác ngoài hắn”. “Chúng ta, tất cả, đều ghét cuộc sống nhục dục nhưng chỉ có chàng cảnh sát miền quê này… mới thực sự căm ghét nó. Người ta thoạt đầu có thể không nhận thấy vì đôi khi hắn còn đùa vui, cười cợt và hát theo đàn accordion.”

Và bà cũng dùng những lời đắng chát không kém để nói về đàn bà và sự háo hức để được yêu đáng ghê tởm của họ.Tình dục là chuyện lén lút, bạo lực, căn cốt – “người ta liếm láp nhau một cách điệu nghệ” – và ái tình chỉ là một chuyện vô hại bình thường, vì ít nhất đối với đàn bà, lúc nào cũng đứng trước nguy cơ đánh mất bản ngã của mình. Jelinek đã khiến chúng ta giật mình khi thoáng nhận ra phụ nữ là gì, đồng thời trả lời cho câu hỏi “Phụ nữ muốn gì?”. Đấy chẳng phải là một câu trả lời nhẹ nhàng, ngọt ngào cũng chảng phải là câu trả lời trấn an chúng ta, có lý có tình – mà chỉ là câu trả lời đúng.

Nguồn: http://books.guardian.co.uk/print/0,,329612266-110738,00.html