Trang chính » Biên Khảo, Nhận Định Email bài này

Thơ Việt Nam đương đại, buổi ra đi và trở về

 

 

 

Nhận diện thơ Việt Nam đương đại thông qua báo chí, các phương tiện truyền thông đại chúng và dựa trên những mối quan hệ cá nhân với từng tác giả, quả là công việc nặng nhọc nhưng đầy hào hứng với tôi. Nó phản ánh khá rõ nét bước ngoặt quan trọng trong định hình và phát triển một giai đoạn văn học Việt Nam, đặc biệt thơ ca, vừa đa diện vừa phức tạp. Nếu không đánh giá đúng bản chất và nắm được quy luật vận động của giai đoạn này, sẽ làm bạn đọc hoang mang, chán nản, mất phương hướng thẩm mỹ; làm phần lớn các tác giả trẻ lúng túng, thậm chí tiêu phí quỹ thời gian cho những tìm tòi vô ích.

Sự nghiệp Đổi mới (từ 1986) đã tạo cơ hội cho văn học Việt Nam hội nhập nhiều hơn với thế giới. Nhưng thơ Việt Nam đương đại đang ở đâu? Đó là câu hỏi đã nhiều lần đặt ra và cũng không dễ trả lời. Thơ Việt Nam, theo tôi, chỉ duy nhất thời kỳ Thơ Mới (1930 – 1945) đã hoà vào dòng thơ thế giới, cụ thể hơn là thơ ca Pháp. Trước đấy, tạm lấy thơ cụ Tản Đà làm mốc, nền văn chương cử tử của Việt Nam chủ yếu ảnh hưởng thơ Đường và giai đoạn đầu của thơ Tống. Từ cuối thơ Tống đến giai đoạn tiền Thơ Mới ở Việt nam, nhiều khuynh hướng thơ ca Trung Hoa với chúng ta vẫn còn xa lạ. Phòng trào Thơ Mới ra đời từ cuộc hội nhập Đông – Tây thế kỷ qua. Từ những năm ba mươi, thơ Việt Nam đã tiếp thu và phát triển khuynh hướng thơ Hiện thực và Lãng Mạn Pháp, có kết hợp với Siêu thực và đi được một nửa Tượng trưng. Lúc đó, thơ ca cũng như văn học nghệ thuật nói chung phải dồn hết tâm lực cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, cũng như chống Mỹ sau này. Chúng ta mãi biết ơn những nhà thơ tiêu biểu cho Phong trào Thơ Mới, như Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Hàn Mặc Tử… Họ đã có công khởi xướng, Việt hoá, kết hợp nhuần nhuyễn với thơ truyền thống để có một trào lưu thơ ca hiện đại tồn tại đến hôm nay. Qua mỗi giai đoạn, một số nhà thơ đã tự phát và đơn độc khởi xướng cách tân, nhưng không trụ được trong dòng thác thói quen thẩm mỹ của đám đông lúc đó, bởi rất nhiều nguyên nhân như hoàn cảnh lịch sử, mặt bằng văn hoá bạn đọc và tài năng không đủ để độc sáng.

Vậy thơ Việt Nam đương đại đang ở đâu? Xin thưa, thơ chúng ta vẫn chậm so với khu vực và thế giới, chưa có diện mạo riêng, dòng chảy chưa được định hình.

Ngay sau năm 1986, đã xuất hiện số ít nhà thơ (trong và ngoài nước) có ý thức sâu sắc cách tân thơ Việt. Họ có chủ thuyết riêng biệt, chắc chắn và tự tin trên con đường đã chọn. Họ có đủ kiến thức thi ca, có nền tảng văn hóa & xã hội sâu rộng, có bản lĩnh khám phá và cả lòng dũng cảm, bình tĩnh trước sức ép công luận, dám chấp nhận đơn độc trên con đường mới, mở ra một không gian thơ khác, tạo tiếng nói khác. Họ khác hẳn số đông từ nền tảng, lý tưởng thi ca đến cách biểu đạt ý tưởng, lập ngôn, cách tạo những chuyển động thi ảnh… Thời kỳ đầu, đa số bạn đọc đã phản ứng quyết liệt trước một số hiện tượng thơ cách tân, thậm chí đã chống lại những quan niệm thẩm mỹ mới lạ. Nhưng thời gian khách quan đã minh chứng một số thành công nhất định của các tác phẩm (dù chưa nhiều) nhưng cũng để bạn đọc bình tĩnh nhận ra chân/ giả của những chuyển động mới.

Kế tiếp là các gương mặt trẻ cũng hào hứng đi tìm tiếng nói mới cho thơ. Và mỗi người, theo cách của mình, đã ít nhiều tạo cho thơ ca những diện mạo mới lạ hơn. Nhìn chung, lớp trẻ có kiến thức tổng hợp phong phú, giỏi ngoại ngữ nhưng do thiếu hệ thống lý thuyết về thi ca, thiếu cả cung bậc về văn hóa xã hội nên đa phần lúng túng trước các trào lưu trường phái du nhập từ phương Tây, một số khác như ngựa phi nước đại nhưng cắm mốc vào ngõ cụt.

Có thể điểm một số trường phái thi ca tiêu biểu đã ảnh hưởng đến dòng chảy của thi ca Việt đương đại. Trường phái tượng trưng, một trào lưu nghệ thuật của Phương Tây cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, chủ trương biểu hiện bằng những hình ảnh gián tiếp, gợi ra những ý niệm tương đương về thế giới và sự vật, những bí ẩn mà cảm giác không thể nhận biết. Trường phái Siêu thực tuyên ngôn vào năm 1924, nhằm thoát ly hiện thực để biểu đạt những tưởng tượng chủ quan của mình, ghi lại những ảo giác tự phát. Ngoài ra còn có các trường phái nghệ thuật khác có ảnh hưởng trực tiếp đến thơ ca, như Trường phái Dada, Vị lai, Biểu hiện, v.v. Các trường phái nêu trên có tên chung là chủ nghĩa Hiện đại, thực chất là chủ nghĩa hình thức và duy mỹ. Nó phát triển rực rỡ những năm 30 thế kỷ trước, nhưng cho đến nay, nhiều nghệ sỹ, kể cả ở châu Âu vẫn sử dụng nó như những cảm thức sáng tạo. Từ khi chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển thành chủ nghĩa tư bản tiêu dùng đã xuất hiện chủ nghĩa Hậu hiện đại. Về cơ bản, chủ nghĩa Hậu hiện đại không phải sự tiếp nối của chủ nghĩa Hiện đại, không phải một trào lưu nên không có chủ thuyết ổn định. Nó phát triển trong điều kiện hậu hiện đại tùy thuộc địa chính trị, địa kinh tế, địa văn hoá của mỗi vùng đất, mỗi dân tộc. Từ cuối thế kỷ 20, chủ nghĩa Cổ điển mới đã xuất hiện, là sự tái hợp huy hoàng của nghệ thuật với chủ nghĩa nhân văn cao cả mà nhân loại có lúc đã sao nhãng, nhằm chống lại cơn tuyệt vọng thẩm mỹ của thế kỷ 20, để nghệ thuật hướng đến cái đẹp nhân bản hơn, cái đẹp không thể tách rời cái đẹp đạo đức và cái đẹp trí tuệ…

Nhìn lại những trào lưu nghệ thuật, đặc biệt thơ ca, chúng ta thấy chúng xuất hiện trong bối cảnh lịch sử nhất định, đã đóng góp xứng đáng và tất yếu vào lộ trình thi ca nhân loại. Nhưng ngay ở thời điểm rực rỡ nhất, nó cũng chịu không ít những áp lực phủ định quyết liệt từ phía dư luận. Nhà thơ nổi tiếng Wallace Stevens (1879-1955) của Hoa Kỳ cũng từng nói về chủ nghĩa Hiện đại không mấy thiện cảm: “Chúng ta không nên tiêu phí thì giờ để làm hiện đại, còn bao nhiêu việc quan trọng hơn…” Tuy nhiên, không thể vì những phủ định mà dừng lại, cần thám hiểm, cần phiêu lưu, cần đặt chân lên những vùng đất mới. ĐI & sẽ TRỞ VỀ. Thơ trẻ đương đại đang có biểu hiện khao khát muốn “trở về nhà”. Sự trở về không có nghĩa quay lại ngôi nhà cũ (tạm gọi Hiện thực và Lãng Mạn), mà mang một diện mạo khác, một tâm thế khác, trên con đường khác.

Tôi hâm mộ ai đó dám bước đi và biết quay về trên cội nguồn thơ Việt, với tâm thức của thời đại, biết vận dụng linh hoạt thi pháp các trường phái mà không đánh mất bản chất tâm hồn Việt, vốn sáng trong, chân thành, bao dung mà rất hiện sinh, tinh tế trong cảm nhận, nhân bản hồn hậu trong nghĩ suy về phận người…

Đã có những lúng túng giữa các nẻo đường chủ nghĩa với trường phái, có cả những “lạc đường” dung tục, có những khuynh hướng “phi thơ” mà dùng thơ như “phương tiện” để trục danh, trục vọng. Từ nhận diện thơ Việt đương đại như trên, tôi mạnh dạn đề xuất:

1 – Các cơ quan báo chí và truyền thông, trước hết của Hội Nhà văn VN, nên tổ chức các hội thảo chuyên đề cho từng khuynh hướng, đăng lại các chủ thuyết, nhận định, tuyên ngôn hay tiêu chí, quan trọng hơn là các tác phẩm tiêu biểu cho từng trường phái. Điều đó tạo cho các nhà thơ và bạn đọc tầm nhìn phổ quát mang tính định hướng về thơ ca thế giới, là cơ hội để phát huy và làm phong phú thêm giá trị truyền thống của chúng ta.

2 – Sẵn sàng hội nhập để không có ngoài/ trong lề, trong/ ngoài nuớc bằng việc cho công bố những tác phẩm hay & mới. Sẵn sàng đối thoại công khai bình quyền với các chủ trương/ trường phái/ nhóm thơ trên các mặt báo và phương tiện truyền thông, đồng thời chọn tác phẩm tiêu biểu đưa vào nghiên cứu ở các trường đại học.

Tôi tin rằng gương mặt của trở sự trở về chắc chắn phải là hình ảnh thơ Việt Nam đương đại trải ra trên bề mặt thế giới phẳng mang tính toàn cầu, mới mẻ, giàu tính nhân văn, đẹp đẽ sáng trong tâm hồn Việt. Con đuờng vẫn đang ở phía trước và tất cả chúng ta, những người cầm bút, phải trả lời bằng chính tác phẩm của mình.
 

MVP.

 

 

 

.

bài đã đăng của Mai Văn Phấn


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

  • trang says:

    Tôi cũng chỉ là một đọc giả đọc bài của Mai Văn Phần, và đọc cả những ý kiến đóng góp của mọi người cho bài viết. Tôi thấy ở đây hầu như chỉ là những ý kiến chê trách cách viết của Mai Văn Phần thậm chí còn có nhiều ý kiến chỉ trích rất mạnh, tôi còn thấy thêm một điều nũa là mọi người rất giỏi moi cái sai, cái hạn chế của người khác ra để chỉ trích. Tôi rất đồng ý vói ý kiến của Minh Minh không biết là các vị là nhà văn, nhà thơ hay nhà phê bình, mà tôi cùng chảng cần biết ý kiến của các vị ai, đúng ai sai mà tôi chỉ biết sau khi đọc nhận xét của các vị tôi cón thấy rối hơn là khi vừa đọc xong bài của Mai Văn Phần. Tôi đòng ý là Mai Văn Phần viết chưa hay chưa đủ nhưng các vị nếu tự cho mình là những nhà phê bình văn học, am hiểu văn học thì các vị không nên chỉ biết đưa ra nhận xét đánh giá mà các vị một ccahs quá chung chung như vậy, sao các vị không viết một bài hoàn chỉnh để chứng tỏ ý kiến đòng góp của mình là đúng. Tôi nghĩ rằng nếu chỉ ngồi mà nhận xét chung chung về “sản phẩm’ của người khác như vây thì sẽ không thuyết phục được người đọc dù đó là một đứa trẻ.

    Khi đọc những lời nhận xét của các vị lúc đầu tôi không nghĩ đó là lời nhận xét góp ý mà là các vị đang cãi nhau về thứ kinh điển bác học nào đó mà khố ai có thẻ hiểu được. Văn chương bây giờ đâu còn là thứ văn chương “kính nhi viễn chi” nữa mà các vị viết vây. Tôi hy vọng các vị đừng để cho độc giả hiểu lầm phê bình văn chương tức là đem văn của ai đó ra để miệt thị nhau.

  • vương ngọc minh says:

    – trong 9 [chín] phần góp ý/ bình luận trên
    [nói kiểu nhà thơ dung nham] tôi chịu phần bình luận/ góp ý của anh/ chị/ em [ông/ bà/ cô/ chú] MinhMinh nhất.
    .. ôi chao! sao “các vị cứ “bay” là là.. chân không chạm đất, mà đầu chẳng cất lên trời.”
    vậy!

  • MinhMinh says:

    Tôi là 1 người đọc, đơn giản là 1 người đọc – có thể đọc thơ, có thể đọc chuyện. Cảm nhận truyện thơ hay hay dở là do chính bản thân tôi, đơn giản thế để còn thấy văn thơ là để suy ngẫm nhưng cũng là để thư giãn. Thơ Văn là để phục vụ quần chúng mà. Đọc bài của mấy vị trên đây ( tôi không biết các vị là nhà thơ, nhà văn hay nhà phê bình…) tôi chẳng hiểu gì, tôi cũng chẳng biết vị nào đúng vị nào sai, vị nào hay, vị nào dở nhưng tôi – là 1 người đọc (người đọc như tôi chiếm số đông) thấy các vị  quả là lý luận quá , lý luận thế này thì chỉ số ít các vị hiểu được thôi, còn số đông chúng tôi chẳng hiểu! vì thấy nó xa với cao siêu quá, thành ra tôi thấy các vị cứ “bay” là là… chân không chạm đất ,mà đầu chẳng cất lên trời.

  • Tôn Thất Thái Dương says:

    Hôm qua tôi có gởi một ý kiến nhưng hôm nay chưa thấy hiển thị. Không biết có trục trặc kỹ thuật gì không. Nay tôi xin gửi lại. Đại ý là:
    Cách Hoàng Lan đọc và trích thơ Mai Văn Phấn là không hợp lý vì cái hay của thơ Mai Văn Phấn ở trong ý tứ của toàn bài. Nếu Hoàng Lan trích ra vài câu rồi cho là dở thì không công bằng. Theo tôi, Mai Văn Phấn là thi sĩ có tài hoa, đã sáng tác nhiều bài thơ rất hay. Làm thơ là sở trường của Mai Văn Phấn, lý luận phê bình là sở đoản. Một người làm thơ hay không nhất thiết viết lý luận phê bình sẽ mạch lạc, thuyết phục.

  • Hoàng Thị says:

     
    Ông Mai Văn Phấn viết thế này – “… tôi mạnh dạn đề xuất:
    1 – Các cơ quan báo chí và truyền thông, trước hết của Hội Nhà văn VN, nên tổ chức các hội thảo chuyên đề cho từng khuynh hướng, đăng lại các chủ thuyết, nhận định, tuyên ngôn hay tiêu chí, quan trọng hơn là các tác phẩm tiêu biểu cho từng trường phái. Điều đó tạo cho các nhà thơ và bạn đọc tầm nhìn phổ quát mang tính định hướng về thơ ca thế giới, là cơ hội để phát huy và làm phong phú thêm giá trị truyền thống của chúng ta.”…
    Thì đâu phải là mạnh dạn đề xuất? Cái kiểu viết ra vẻ “tân tiến cải cách…” sự thực nó quá sáo mép mà không ít các vị Hội nhà văn đại trà  của ta dùng tới mấy mươi năm nay, nó khó tiêu hoá lắm rồi. Sự thực bây giờ nhiều bài bình luận đăng trên báo Văn nghệ của HNVVN… cũng đều rưa rứa thế cả, thế mà họ cứ đua nhau nói: Các tác phẩm văn học VN đang trên đà mang tầm vóc mới , trọng trách nặng nề mới v.v…
     

  • Phùng Nguyễn says:

    Hoàng Lan chỉ trích “Mai Văn Phấn làm thơ không ra hồn thì viết lý luận phê bình sẽ ra cái gì! ”
    Đây là một quan niệm thú vị, muốn làm một phê bình gia “cho ra hồn” thì đồng thời phải là sáng tác gia “ra hồn.” 
    Thử điểm qua một số thi sĩ ra hồn: Hoài Thanh, Thụy Khuê, Nguyễn Hưng Quốc…

    PN

  • Hoàng Lan says:

    Mai Văn Phấn làm thơ không ra hồn thì viết lý luận phê bình sẽ ra cái gì! . Xin trích vài câu thơ của MVP:
    Chúng mình hôn nhau trong hành lang hẹp
    trên cỏ xanh, trong những góc tối
    trên tháp chuông, bên gốc cây cổ thụ…(Gió Thổi)
    quyến rũ quá
    sao mà chịu được
    bồng em lên
    và xiết chặt hơn (Bông Hoa)
    Chiều nay anh được nhìn em cho con bú…. Anh hôn lên ngực em căng đầy thơm mát ( Em cho con bú)

    Đó là “THƠ”.  Bài viết của Mai Văn Phấn  chưa bằng bài luận văn của một học sinh phổ thông. Văn nghị luận quan trọng là lập luận. Luận cứ là yếu tố quyết đinh. Lập luận của MVP không có một luận cứ nào, Thí dụ :”Ngay sau năm 1986, đã xuất hiện số ít nhà thơ (trong và ngoài nước) có ý thức sâu sắc cách tân thơ Việt. .. Kế tiếp là các gương mặt trẻ cũng hào hứng đi tìm tiếng nói mới cho thơ.”Những nhà thơ đó là ai, đã cách tân thơ thế nào ?Nghị luận mà không có luận cứ thì chỉ là cách nói hồ đồ

    Câu sau đây thì không thể chấp nhận được cả về cú pháp và nội dung, nó kém dưới mức trung bình của một học sinh phổ thông:”Từ những năm ba mươi, thơ Việt Nam đã tiếp thu và phát triển khuynh hướng thơ Hiện thực và Lãng Mạn Pháp, có kết hợp với Siêu thực và đi được một nửa Tượng trưng. Lúc đó, thơ ca cũng như văn học nghệ thuật nói chung phải dồn hết tâm lực cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, cũng như chống Mỹ sau này. WOW lúc đó, tức là những năm 1930, sao lại dồn hết tâm lực cho chống Mỹ sau này ?! Văn chương đến thế thì tuyệt bút rồi. Than Ôi!


     

  • đứa bé says:

    tôi không đồng ý với ý kiến của T.T, càng không đồng ý với bài viết của Mai Văn Phấn. Lấy tư cách một học giả ư ? Thì phải chứng tỏ phẩm tài của mình qua phản biện và minh xác. Lấy tư cách của một người đọc à ? Càng phải dụng công nhiều trong từng nhìn nhận tác phẩm và tác giả, không thể có kiểu bao cấp kỹ năng ảo tưởng được.
    Cảm ơn !

  • Phạm Ngọc Thái says:

    – Bài viết không có khả năng truyền cảm… cũng chỉ tản mạn, chung chung, khuôn sáo như các bài diễn văn về cái đẹp mà các vị ở HNVVN hay tuyên truyền, nào là hướng đến nhân bản hơn hơn, nào là không tách rời đạo đức… rồi không dung tục v.v…thực ra người viết khả năng thẩm định thi ca hình như vẫn rất hạn chế, mà lại thích nói to tát … nào là hậu hiện đại, hiện đại, chủ nghĩa vị lai.. hay một loạt từ đao to búa lớn khác, mà bài viết chẳng biết rõ rệt nói về cái gì nữa… thí dụ như thơ bà Hồ Xuân Hương, chẳng hạn:
    Quân tử có thương thì đóng cọc
    Xin đừng mân mó nhựa ra tay…
    Có dung tục không? Hay là như Hoài Thanh khi bình đến Vũ Hoàng Chương, Ông đã bình luận về bài ” say đi em” của thi nhân đại ý như sau:… Một ngày kia khi bước vào tiệm nhảy, người đã vứt thơ ở ngoài cửa, và lần ấy Người đã làm một bài thơ tuyệt hay! Và đúng thế – “Say đi em” là một trong ít bài thơ hay nhất của thi nhân Vũ Hoàng Chương, có những câu thơ như sau:
    Say đi em, say đi em!
    Say cho lơi lả ánh đèn
    Cho cung bậc ngả nghiêng, cho điên rồ xác thịt!
    Rượu, rượu nữa! và quên, quên hết!
    Không biết thơ thế có mỹ học hay không?
    Rồi người viết nối đến “sự trở về…” gì đó của thơ VN, của một vài ông nhà thơ nào đó thì có, làm quái gì có xu hướng của cả đương đại, để Mai Văn Phấn phán cứ như là cả thời đại đang lên đường vậy; “…Tôi tin rằng gương mặt của trở sự trở về chắc chắn phải là hình ảnh thơ Việt Nam đương đại trải ra trên bề mặt thế giới phẳng mang tính toàn cầu, mới mẻ, giàu tính nhân văn, đẹp đẽ sáng trong tâm hồn Việt.”.
    Tôi nghĩ là nếu đã bình luận về thơ đương đại, bây giờ cần phải học về đạo đức bình luận thơ khi nói về cái đẹp, cái hay trong thi ca của Hoài Thanh trước đã…chứ đừng lấy nghị quyết của HNVVN như kiểu xây dựng “người tốt việc tốt” làm chuẩn mực để bàn?  còn tài ba người viết đến đâu nói sau.
    PNT.

  • Cao Thanh Minh says:

    Mai Văn Phấn viết chung chung không có dẫn chứng hay minh chứng. Đặc biệt ở câu: “Từ cuối thế kỷ 20, chủ nghĩa Cổ điển mới đã xuất hiện, là sự tái hợp huy hoàng của nghệ thuật với chủ nghĩa nhân văn cao cả mà nhân loại có lúc đã sao nhãng…” giống đúc như điều mà Hoàng Ngọc Hiến đã viết đi viết lại nhiều lần trước đây. Nếu “chủ nghĩa Cổ điển mới” là một trào lưu huy hoàng đến thế thì sao đã hết 10 năm đầu của thế kỉ 21 rồi mà vẫn không có một dòng thơ “Cổ điển mới” nào nổi lên ở nước Mỹ này, ngoại trừ vài tác phẩm của ông Frederick Turner là người đã chủ xướng ra cái “chủ nghĩa” này? Hay là người ở Hà Nội biết nhiều về thơ Mỹ thế kỷ 21 hơn là người sống ở Mỹ?
    Ai sưu tầm được một tuyển tập thơ “Cổ điển mới” huy hoàng nào thì làm ơn cho bà con biết để học hỏi. Xin đội ơn nhiều.
    -Cao Thanh Minh, Dublin, CA, 3/12/2010.

  • T.T says:

    Quy mô của bài viết không cân xứng với một đề tài lớn,  nội dung phiến diện, và thiếu tính thuyết phục . Ví dụ, nói về hành trình của thi ca mà không trích  dẫn được một câu thơ nào để làm cột mốc cho từng giai đoạn. Chắc hẳn tác gỉa lớn lên dười mái trường XHCN, nên có cách phân đoạn lịch sử thi ca theo lối kinh tế chính trị  Mác-Lê: “Từ khi chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển thành chủ nghĩa tư bản tiêu dùng đã xuất hiện chủ nghĩa Hậu hiện đại.”

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)