Chiều thứ 7, tôi đến quán cafe hẻm 47 Phạm Ngọc Thạch vì nghe thiên hạ “tám” rằng quán này tập trung nhiều dân nghệ bụi nhất Sài Thành. Đang lơ ngơ thì chạm phải cái cười hềnh hệch của nhà thơ Bùi Chát với ly cafe đá to tổ chảng. Tôi chộp lấy anh và “chát”…

 

Bùi Chát [ảnh: Nguyễn Vĩnh Tiến] 

 
 

Lý sự cái thuật mở miệng
 

* Mở Miệng là nhóm thơ chủ chốt tại Sài Gòn trong giới văn chương ngoài luồng. Anh là một nhân vật trong Mở Miệng, anh nghĩ sao về thuật… mở miệng?

Bùi Chát: Mở Miệng trước hết là một thái độ phản ứng lại lối sinh hoạt máy móc của 1 cơ chế văn nghệ hết sức suy đồi, sau nữa là cách làm nghệ thuật của những người mang tinh thần tự do. Tất cả đều xuất phát từ nhu cầu, không có nhu cầu thì không thể Mở Miệng; bằng không thì chỉ là diêm dúa và giả tạo.
 

* Nhóm của các anh chủ chương thế nào?

Bùi Chát: Mở miệng chủ trương rất nhiều thứ, nhưng chung quy vẫn là cố gắng làm sao để trả nghệ thuật về với trạng thái nguyên sơ nhất của nó. Kinh Thánh có câu: “khởi thuỷ là lời”, nhưng trước khi có lời phải có một hành động để cho lời thoát ra, đó chính là Mở Miệng. Vì thế nghệ thuật của chúng tôi là nghệ thuật tiền ngôn ngữ, lúc nào cũng gắn liền với các ý niệm & hành vi. Đây cũng là điều giải thích vì sao Mở Miệng có các khái niệm: Không làm thơ, Nghịch thơ, Thơ rác, Thơ nghĩa địa, Giấy vụn…
 

* Nhưng tất cả những thứ đó các anh có phải là thơ?

Bùi Chát: Trước tiên nó là tác phẩm nghệ thuật, còn nó có phải là thơ hay không thì tuỳ vào quan điểm của mỗi người khi tiếp cận. Bổn thân tôi vốn thích dùng khái niệm Nghịch thơ hơn là Làm thơ, vì thế mà gây nên những rắc rối chăng?!
 

* Vậy gọi các anh là những-kẻ- phá-đám-thơ với mong phải đạo?

Bùi Chát: Gọi thế cũng không phải là không đúng, nhất là trong tình trạng văn hoá như Vietnam hiện nay. Mà thật ra có nghệ sĩ nào tạo ra nghệ thuật mà không phá rối trật tự, có tác phẩm nào ‘đứng đắn’ mà lại không gây ra xáo trộn?
 

* Nhưng đó chỉ là cách nói.

Bùi Chát: Không hẳn chỉ là cách nói!… Nhưng dù sao thì đây cũng là sự lựa chọn, như trường hợp tôi: Từ trước đến giờ tôi chưa bao giờ làm thơ để cố gắng hoàn thiện 1 bài thơ hay 1 tập thơ. Cái mà tôi cố gắng hoàn thiện chính là những ý niệm về thơ.
 

* Các anh xác định luồng vỉa hè dài lâu, mang tính chất …“kháng chiến trường kì”?

Bùi Chát: Như trên đã nói đây là sự lựa chọn của chúng tôi xuất phát từ nhu cầu thực tế chứ không phải trò làm dáng, do đó cũng không có cái gọi là dài lâu hay ngắn hạn. Đó là cách thức chúng tôi tham gia với vai trò của những người phản biện.

Nhiều người cho rằng chúng tôi đang làm cách mạng thơ, thật ngớ ngẩn. Chị thử tưởng tượng nếu cả nền văn chương mà lại như chúng tôi thì sao, ai mà ngửi cho nổi.
 

* Nghĩa là các anh chỉ muốn thiên hạ nhìn lại một nền văn chương mà họ đã chọn lựa và tin theo?

Bùi Chát: Ok, nhìn lại mình & nhìn người khác. Chúng tôi chấp nhận thế đứng bên lề để thấy rằng nghệ thuật có nhiều chiều hướng & cách thức phát triển khác nhau. Ở khía cạnh nào đó chúng tôi cổ vũ cho cái gọi là tính thiểu số trong nghệ thuật.

 

Tôi… chơi thơ. Bánh mì không phát sinh ý tưởng
 

* Anh đã có ba tập thơ riêng cho mình, anh nghĩ sao về nàng thơ?

Bùi Chát: Đó là vấn đề phức tạp.
 

* Phức tạp mà anh vẫn … ăn, nằm, ngủ và nghịch được thơ?

Bùi Chát: Tôi là nghệ sĩ, tôi sử dụng chất liệu ngôn ngữ. Nhìn tôi ở góc độ nhà thơ thì tôi là nhà thơ. Tinh thần của tôi là theo cách tuỳ hỉ [mũi].
 

* Theo anh thơ…

Bùi Chát: …là tất cả những gì có trong đầu 1 nhà thơ nhằm phục vụ cho việc ra đời 1 tác phẩm, nói ngắn gọn thơ là 1 ý niệm về trò chơi và người chơi làm thế nào càng bày được nhiều trò càng thành công. Quan niệm của một nhà thơ về thơ chỉ được bắt đầu từ khi tác phẩm chuẩn bị thành hình và nó biến mất ngay khi tác phẩm kết thúc. Khi bắt đầu 1 bài/1 tập thơ mới là sự bắt đầu về 1 quan niệm thơ mới, nó không bao giờ là quan niệm vĩnh viễn.
 

* Anh sống như thế nào?

Bùi Chát: Bình thường.
 

* ý tôi muốn hỏi thu nhập của một nhà thơ … vỉa hè như anh?

Bùi Chát: Tôi là người không làm gì về mặt thu nhập, nói đơn giản là không dùng khả năng để kiếm tiền. Tôi sống chung với Lý Đợi ở La Hán Phòng. Trong Mở Miệng Lý Đợi phụ trách đối ngoại, bao gồm cả kinh tế. Thường ngày công việc chính của tôi là đọc sách, xem film và “vỉa hè”…
 

* Các anh định tồn tại bao lâu?

Bùi Chát: Mở Miệng đã tồn tại từ 2001 đến nay. Dĩ nhiên không mô hình nào là vĩnh cửu cả, đến lúc cần kết thúc thì nó sẽ kết thúc. Nhưng chưa phải là bây giờ.
 

*Anh không nghĩ đến một ngày nhóm tan rã, Lý Đợi không có khả năng cung cấp thực phẩm cho anh….

Bùi Chát: Tôi hiểu ý chị. Thật ra tôi không sống chủ yếu bằng thu nhập của một người, tôi sống nhờ giang hồ, nhờ vỉa hè. Nói chung việc “không có mẩu bánh mì” như chị nói cũng chẳng ảnh hưởng gì đến ý tưởng của tôi, không phải được ăn ngon là tôi có ý tưởng tốt hơn.
 

* Nhưng nhiều lúc tiền bạc là vấn đề bức bách?

Bùi Chát: Thế càng hay, vì bức bách lại tạo ra ý tưởng. Nói chung là tuỳ cách làm việc của mỗi người. Nếu chị nói sống xa hoa sẽ tạo ra những ý tưởng tốt thì nền văn học nghệ thuật Việt Nam đã khá nhiều rồi.
 

*Có nghĩa sự hưởng thụ không liên quan đến văn chương?

Bùi Chát: Tôi thấy mình hưởng thụ như người có thu nhập khá đấy chứ. Nói chung tôi là kẻ có lẽ đang được hưởng thụ tốt.
 

* Xin cảm ơn nhà nhà thơ Bùi Chát.

 
Thụy Du (thực hiện 8/2006)

 

 

.