- Tạp Chí Da Màu – Văn chương không biên giới - https://damau.org -

Truyện & Tiểu luận của Phùng Nguyễn qua cái nhìn Thi pháp học Văn hoá

Posted By Bùi Vĩnh Phúc On In Diễn từ,Nhận Định,Phê Bình,Văn Chương Phùng Nguyễn | No Comments

(Phát biểu tại Buổi Ra Mắt Sách & Tưởng Niệm Nhà Văn Phùng Nguyễn tại Phòng Hội của Nhật báo Người Việt, Westminster, California, ngày 11/11/2018)

 

 

sikh-man-airplane-chris-beckett
Chris Beckett, “Người đàn ông Sikh phóng tàu bay giấy đến tác phẩm Ta và Kẻ Lạ của Antony Gormley”
 Trafalgar Square, London (2009)

 

Kính thưa quý vị, các bạn,

Hôm nay, chúng ta cùng gặp gỡ nhau tại đây nhân dịp ra mắt sách của nhà văn Phùng Nguyễn, một người bạn chung của nhiều người chúng ta. Phùng Nguyễn là một nhà văn được nhiều người biết đến như là một con người, cùng với một số người có khả năng và thiện chí khác của thời đại tin học, đã dấn thân và đã có những đóng góp mang tính khai phá đối với sự mở rộng và phát triển của văn học Việt ngoài nước trong thời đại digital, mang tính cách toàn cầu hoá, mà chúng ta đang sống cùng.

Tham gia vào đời sống văn học trong khoảng trên dưới 30 năm trước khi ra đi vào năm 2015, sự đóng góp của Phùng Nguyễn, càng về sau trong suốt thời gian dấn thân của anh vào văn học và cho văn học Việt hải ngoại, càng thiết tha và mạnh mẽ. Qua vai trò của một người cầm bút, viết cả truyện và tiểu luận. Và, đồng thời, qua vai trò là một người đồng xây dựng, quản lý và phát triển diễn đàn văn học Da Màu, một diễn đàn mạng đã có sự quy tụ, đóng góp của nhiều người cầm bút cả ngoài và trong nước. Da Màu cũng đã giới thiệu được nhiều tài năng và nhiều đóng góp tốt đẹp trên mặt văn học và văn hoá của người Việt.

Hôm nay, nhân dịp ra mắt hai quyển sách của nhà văn Phùng Nguyễn, và cũng để tưởng niệm anh, một người bạn chung của nhiều người trong chúng ta, Ban Tổ Chức đã mời tôi lên đây để trình bày một vài nhận xét về truyện và tiểu luận của anh. Tôi xin cám ơn nhã ý ấy. Và, ở đây, tôi xin được đưa ra một vài ý kiến riêng về tiểu luận và sáng tác của Phùng Nguyễn.

Đời sống là một văn bản. Tất cả những hiện tượng, những khía cạnh của đời sống, xét riêng như những lát cắt, những phản quang khác nhau của cái đời sống vừa nói, tự chúng, cũng là những văn bản khác nhau, có thể được nhìn ngắm từ những giác độ khác nhau. Dù sao, nói một cách thu hẹp, những gì được viết xuống giấy, được in ra, đặc biệt được in trên những trang báo, trên những diễn đàn văn học, hay được in thành sách, v.v., dễ được xem là những văn bản, trong cái nhìn truyền thống.

Phê Bình Mới (New Criticism), một lý thuyết, một trường phái phê bình, nhìn một văn bản, một tác phẩm, như một thực thể hữu cơ, độc lập, tự nó có ý nghĩa trong chính nó. Thực thể hữu cơ này có kết cấu phức tạp, nhưng người đọc, qua việc đọc và nghiên cứu nó với những quy luật đặc thù và khắt khe của việc phân tích, có thể phát hiện được ý nghĩa đặc biệt của tác phẩm. Người ta không cần, hay không nhất thiết phải, liên kết văn bản với những sự kiện bên ngoài nó, như thời đại, các khía cạnh lịch sử, xã hội hay văn hoá riêng của thời đại ấy, để có thể hiểu được tác phẩm.

Các văn bản của Phùng Nguyễn, dù là sáng tác hay tiểu luận, cũng có thể được tìm hiểu theo hướng này. Nhưng, trong cái nhìn và trong việc đọc của riêng tôi đối với các bản viết của Phùng Nguyễn, tôi thấy ý nghĩa của chúng được soi chiếu khá rõ nét qua cách đọc của Thi pháp học Văn hoá (Cultural Poetics), hay còn được gọi là trường phái Tân Lịch Sử (New Historicism) ở Mỹ.

Theo trường phái này, văn bản (và sau đó, qua người đọc, như cái nhìn của nhiều trường phái phê bình hiện đại khác, có thể biến thành tác phẩm) có gắn bó mật thiết với những vấn đề của thời đại. Được sinh ra trong môi trường văn hoá của thời đại, nó được uốn nắn bởi chính cái văn hoá mà từ đó nó được sản sinh, và, ngược lại, đến lượt nó, nó cũng uốn nắn, ảnh hưởng ngược trở lại chính cái văn hoá đó.

Đây chỉ là một khía cạnh của Thi pháp học Văn hoá. Dù sao, nó là một khía cạnh nổi bật. Và tôi muốn, ở đây, nhìn ngắm sơ lược tác phẩm của Phùng Nguyễn dưới lăng kính này.

Trong cả ở tiểu luận lẫn truyện ngắn của mình, Phùng Nguyễn, như một con người Việt Nam, đã lớn lên với những hồi ức chiến tranh qua những câu truyện kể của ông bà, cha mẹ, chú bác mình, rồi sống qua thời chiến tranh với chính cảm thức và thân xác mình, đã luôn trăn trở đi tìm, hoặc tìm lại, ý nghĩa của cái đời sống ấy. Một đời sống, đặc biệt, như một thứ chất lỏng, được pha chế rất đậm đặc với các chất liệu đầy tính kích thích, bạo tàn và dễ bùng nổ của cuộc chiến. Cái đời sống ấy là một chất rượu, một chất rượu cực mạnh, một thứ eau-de-vie, làm mọc lên và bung nở những đoá hoa của sự sống. Những đoá hoa mang tên gọi là nhân tính, là đạo đức, là công lý, là chính nghĩa, là tình người, v.v… Mang tên gọi của những khái niệm triết lý hay đạo đức bình thường, nhưng những đoá hoa này, trong chữ viết của anh, không thật bình thường, vì chúng được nhúng trong cội rễ mang đầy chất bón của chiến tranh. Loại chất bón này là một thứ thuốc thử. Để xem những đoá hoa kia đã phát triển và phô bày trước cuộc đời khuôn mặt, ánh sắc, và đường nét của chúng như thế nào.

Phùng Nguyễn làm việc ấy trong cuộc sống bật rễ của một kẻ xa nhà. Bật rễ về mặt địa lý, nhưng không hề bật rễ về mặt tâm lý. Anh nhìn ngắm, định vị, mổ xẻ, những điều ta thử nói trên trong một cái nhìn hồi cố, phần nào mang tính buồn bã. Cùng với nhiều đau đớn. Trăn trở, day dứt, đôi khi cay đắng và nhiều lúc khổ đau, nhưng những cái nhìn và cái sống hồi cố ấy làm con người ta (hoặc ít nhất, làm cho tác giả) như được tẩy rửa, bằng cả những làn nước trong, nước mát, và cả nước sát trùng, để sống lại, sống dậy, một cách khoẻ khoắn và đúng nghĩa của sự sống hơn.

Ở một số khía cạnh và trong một số văn bản/tác phẩm của mình, Phùng Nguyễn chiếu rọi lại và/hay bật mở cho chính anh và người đọc những ý nghĩa mà cái sản phẩm văn hoá đặc thù, là đời sống của người Việt trong cuộc chiến, đã để lại dấu ấn trong suy tư, quan niệm và hành động của tập thể người sống trong văn hoá ấy như thế nào. Chúng cũng cho thấy những mã văn hoá, những quy ước xã hội và cái thế giới quan mà tập thể người ấy chia sẻ và gìn giữ. Đó không phải là một cuộc tìm kiếm các sự kiện (facts). Cái mà nó nhắm đến là những ý nghĩa nằm ở phía sau những sự kiện được mô tả.

Nhiều tiểu luận và truyện của Phùng Nguyễn đã được sinh ra trong môi trường văn hoá của thời đại mà anh đã sống. Chúng được uốn nắn bởi chính cái văn hoá mà từ đó chúng được sản sinh. Và, ngược lại, đến lượt chúng, chúng cũng uốn nắn, ảnh hưởng ngược trở lại chính cái văn hoá đó. Người đọc đọc văn, đọc truyện, đọc tiểu luận của Phùng Nguyễn, và cái nhìn của họ về những gì anh đề cập đến, qua sự đọc này, có thể thay đổi. Hoặc sẽ được chính họ (qua kích thích từ những gợi nhắc, đề nghị của anh trong chữ viết của mình như một người cầm bút) tái kiểm điểm, định vị, cân nhắc và đánh giá. Đó thực là một vòng sinh trưởng. Và bồi dưỡng.

Qua cái nhìn phần nào mang tính thi pháp học văn hoá, truyện và tiểu luận của Phùng Nguyễn, tôi nghĩ, có được cái tác dụng tích cực và đẹp đẽ đó.

Ngoài những điều như thế, tôi cũng nghĩ Phùng Nguyễn, trong chữ viết của mình, cũng đã có những nỗ lực đào sâu, tìm hiểu và khám phá bản chất và sự sống của ngôn ngữ. Điều ấy thể hiện rõ trong một số sáng tác sau này của anh. Anh đào xới, lật tung ngôn ngữ như những thửa cày văn chương. Để tìm kiếm ở đó những khả thể của sự sống mới, những mầm rễ mới.

Trong cái nhìn của tôi, anh đang trên đường đi về hướng mặt trời loé sáng ấy. Nhưng cánh tay của định mệnh đã giữ anh lại. Anh đã trở về với Aleph, chốn khởi đầu. Đối với Phùng Nguyễn, đó cũng là nơi phát xuất nên cái “tháp ký ức” của anh mà tôi đã có dịp nói đến trong tiểu luận “Phùng Nguyễn, bên ngoài lưới trần gian” tôi viết về anh nhân kỷ niệm 49 ngày anh ra đi.

Tôi nhớ anh. Và tôi tin tất cả chúng ta cũng sẽ nhớ anh.

Vâng, chúng ta sẽ nhớ về Phùng Nguyễn. Như một người bạn. Và, nhất là, như một nhà văn.

 

Bùi Vĩnh Phúc

California
11 tháng Mười Một, 2018

bài đã đăng của Bùi Vĩnh Phúc