Lời Tòa Soạn:  Đi Tìm Thời Gian Đã Mất là bản Việt ngữ chương đầu cuốn hồi ký In Search of Lost Time: A Literary Memoir by A Vietnamese American Scholar (Mandorla Books xuất bản năm 2024) của Tiến Sĩ Trần Quí-Phiệt, Giáo Sư Anh Ngữ Danh Dự, Đại Học Schreiner. Tác phẩm có thể coi như tiếp nối À la Recherche du Temps Perdu của Marcel Proust, trong đó tác giả khai phá những đề tài Proust còn bỏ lửng. Cuốn hồi ký này được xây dựng trên hai bình diện khác nhau, ở đó tác giả trình bày hai cách đi tìm quá khứ: trước tiên là cuộc du hành thực sự vào Việt Nam, quê hương của tác giả; và tiếp sau đó là hành trình đi vào nội tâm tìm thời gian đã mất. Mời bạn đọc cùng với tác giả “Đi Tìm Thời Gian Đã Mất.”

Khách sạn tôi ở nằm trên đỉnh đồi. Thu Huyền đưa tay chỉ một vùng có những ngôi nhà nhỏ mái đỏ và bảo tôi đó là Cây Số Sáu. Bây giờ có nhiều nhà hơn năm 1960 khi tôi đến thăm gia đình bác Gia, nhưng những dãy vườn rau xanh mướt, ngăn nắp, gọn gàng, nối nhau liên tục trông quen thuộc đến độ làm lòng tôi nao nao. Tim tôi bỗng nhói lên khi theo hướng chỉ tay của Thu Huyền tôi nhìn ngọn đồi trắng đối diện khách sạn và Thu Huyền bảo tôi đó là nghĩa địa thành phố. Như Cẩm đã được chôn ở đây nhưng tôi không tìm được mộ em khi tôi đến thăm Đà Lạt năm 1960. Quá khứ chắc đang lẩn quất đâu đây và tôi sẽ phải gặp chắc không lâu đâu.

Cảm giác tràn ngập người khi tôi bước xuống xe buýt và đặt chân lên Đà Lạt một tuần trước đây đang trở lại, chỉ khác là lần này càng mạnh hơn. Tôi cảm thấy, nhìn thấy và nghe những âm thanh và hình ảnh của quá khứ không những dâng lên trong tôi mà còn đổ xuống người tôi từ không khí, mặt đất, cảnh vật, sự vật quanh tôi không ngừng và không kềm chế được. Những cái này chắc phải chất chứa và dồn nén rất lâu! Một sự rung nhẹ chạy khắp người tôi có lẽ do thần kinh tôi vừa bị tổn thương vừa suy nhược. Nổi bật lên giữa khối hình ảnh được phục hồi là những người chết—Như Cẩm, chị Ngành, hai bác Gia, cô Hoa. Ngay cả cha mẹ tôi và Đoan Nghiêm được chôn cất nhiều chỗ khác nhau cũng tụ họp ở đây. Nó giống như một đoàn tụ gia đình đối với tôi. Người, đồ vật, sự vật, biến cố, quang cảnh cũng tranh nhau xuất hiện, mặc dù không sắc nét cho lắm—những đồng bào thượng với những bộ mặt buồn bã, chịu đựng, nhẫn nại bước hàng một trước mặt nhà tôi trên đường đi vào thành phố, tôi lẻn ra ngoài sân ban đêm để đọc câu thần chú tôi học thuộc lòng từ một quyển truyện Tàu để triệu thỉnh các vị thần đến phục vụ cho tôi, gia đình tôi ăn trưa với vị trụ trì già tại chùa Linh Sơn ở đây tôi thấy một con rùa lớn nghe đồn hàng năm trở về chùa nhân ngày húy nhật vị hòa thượng đã nuôi nó. Dồn nén qua nhiều năm tháng dài, quá khứ được khai quật nổ bùng vào cõi hữu thức của tôi, xâm chiếm người tôi, thấm sâu vào thân thể và linh hồn tôi, khiến tôi cảm thấy chóng mặt, cảm thấy mất ý niệm về thời gian. Khi một cảnh tượng cũ vừa tan biến một cảnh tượng mới thay thế liền và tiến trình ấy tiếp tục đến vô cùng. Tôi cảm thấy quyền lực của quá khứ ấy, sức nặng của nó ép trên người tôi nhưng tôi diễn tả không được. Tôi nhắm mắt để cảm, nghe, lắng nghe quá khứ yêu dấu của tôi—những người yêu dấu của tôi, quê nhà yêu dấu của tôi—hồi sinh trở lại.

Trong cuộc đi tìm quá khứ những người yêu dấu của tôi là những người chết đã lâu hay vắng mặt. Tìm được họ có nghĩa là tìm được quá khứ của tôi. Sau bao nhiêu năm qua tôi bây giờ ý thức được rằng quá khứ không mất nhưng ở trên đầu ngón tay của tôi, bởi vì những người tôi yêu và những người yêu tôi vẫn còn ở quanh đây và có thể gọi hồn rất nhanh. Cũng như mặt đất—Đà Lạt và những quang cảnh của nó—không thay đổi và không thể bị phá hũy, những người của tôi không bị ảnh hưởng bởi luật hoán chuyển. Người chết không ra đi vĩnh viễn, nhưng yên nghỉ trong vùng đất này, được nuôi dưỡng và bảo vệ trong giấc ngủ yên lành bởi mảnh đất này cho đến khi tôi trở về đem họ ra khỏi mặt đất để đoàn tụ với tôi.

Người chết khi được cầu đảo trở về đem theo thế giới của họ–thế giới đánh mất của tôi—với tất cả màu sắc, hình ảnh, âm thanh và mùi hương của nó. Tưởng nhớ chữa lành đầu óc bị thương tổn của ta bằng cách cho chúng ta hưởng những khoảnh khắc vui sướng và chốt kín những giai đoạn đau khổ buồn rầu. Tôi nhớ như in thời gian em Như Cẩm tôi sống với tôi, không phải lúc em tôi thở hơi cuối cùng. Còi báo động khiến chị Ngành, tôi và bọn trẻ con chạy tìm hầm ẩn trú là một sự khủng khiếp, nhưng tôi chỉ nhớ chị Ngành dịu dàng, người chị tượng trưng yêu quí, cầm tay tôi trong tay chị khi đưa tôi đến nơi an toàn. Khi tôi nhớ đến chị ngày hôm nay, một cảm giác ấm áp, sung sướng giống như mối tình đầu dâng lên trong tôi. Toàn thể diễn tiến khôi phục quá khứ liên quan đến ký ức tự nhiên vì tôi không moi móc trong đầu tôi cố nhớ và đào xới quá khứ; nó chỉ tuôn ra từ cõi sâu thẳm của tâm thức tôi một cách tự nhiên và nhẹ nhàng. Khi tình trạng tuyệt vời ấy ngừng vì tôi kiệt sức hay ý thức can thiệp, một khoảnh khắc quá khứ khác hiện ra tức thì đẩy tôi vào một giai đoạn mộng mơ khác.

Trở về một đất nước nơi ấy những người tôi biết đều chết đã lâu hay vắng mặt và đất nước đó, nhất là thế hệ trẻ, nay thuộc về một chế độ dân miền Nam chúng tôi chạy trốn hai mươi lăm năm trước, thoạt đầu tôi cảm thấy như một kẻ lưu đày, một người xa lạ, một linh hồn lạc lõng. Chỉ bây giờ khi trở về sinh quán của tôi tôi mới hiểu rõ ràng mục đích cuộc đi tìm. Đó là thế giới đã qua và những người trong thế giới ấy—những người chết và những người vắng mặt—mà tôi muốn phục hồi trong chuyến về quê này. Tìm thế giới này không có gì khó khăn bởi vì cư dân của thế giới ấy là những người đã chết, nghĩa là những người dễ nhận biết, quen thuộc, quí báu và quan trọng đối với tôi. Tôi cảm thấy thân thuộc như người nhà và chiêu hồn họ và thế giới của họ có nghĩa là chiêu hồn bản thể ngày xưa của tôi, đoàn thể yêu quí của tôi. Tôi thấy tôi, cậu bé con, đang hưởng thời gian vui thú nhất cùng với họ. Trong thế giới thần tiên của tuổi thơ cậu bé chỉ biết vui đùa, hoàn toàn không biết gì về âu lo, không hay biết gì về thời gian qua đi làm cậu khôn ngoan hơn nhưng là nguyên do cậu đau khổ, buồn rầu. Khi kết nối lại với những người của tôi trong quá khứ tôi có thể học hỏi họ cách chinh phục thời gian. Bởi vì họ không còn tồn tại trong thế giới hữu hạn, không còn là những người sinh ra để chết, và không còn trong vòng đau khổ, buồn rầu, thế giới của họ và thế giới của tôi không thay đổi. Khi hồn quá khứ của tôi được chiêu gọi, em gái tôi là một cô bé hai tuổi, gia đình tôi là gia đình hạnh phúc nhất thế giới, và cậu bé bảy tuổi ngây thơ, vô tư lự chính là tôi.

Tôi quyết định không đi thăm nghĩa địa nữa. Bốn mươi năm trước tôi đã không tìm được mộ của Như Cẩm, cho nên bây giờ cố tìm nữa cũng vô ích. Tôi cũng không muốn biết hai bác Gia, cô Hoa, Hà, và chị Ngành sống ở đâu sau khi tôi gặp họ lần cuối. Họ, tất cả những quang cảnh của Đà Lạt trong quá khứ, và toàn thể tuổi thơ của tôi đều ở trong tôi, không ở chốn nào khác.

Trước khi trở về Sài Gòn tôi chỉ muốn nhìn lại cánh rừng thông không xa chỗ nhà tôi thuở xưa. Tôi thường đến đây để mơ mộng sau khi đọc sách. Tôi thường đi theo mùi hương của các nhân vật tôi ưa thích—hư cấu nhưng hiện thực và hấp dẫn biết bao. Sau khi em tôi qua đời tôi cũng thường đến đây để khóc bởi vì tôi không muốn ai biết tôi thương nhớ em tôi. (Ngoài cha tôi, tôi là người bị ảnh hường rõ rệt bởi cái chết của Như Cẩm.) Những điều tôi cảm thấy hôm nay không khác với cái đã hằn trong ký ức của tôi từ thời ấu thơ—những cây thông cao ngất trời rì rào trong cơn gió nhẹ, mùi hương ngào ngạt của cánh rừng, cảm giác vui thú yên lành được về nhà. Trèo lên được nửa ngọn đồi khi tôi quay mình lại nhìn xuống thành phố dưới xa, tôi bỗng cảm thấy choáng váng vì chóng mặt, kiệt sức và sợ hãi. Đầu tôi như xoay tròn, hai chân tôi run run. Tôi có đủ sức khỏe và thời gian để trèo lên đấy trong cuộc đời còn lại của tôi không? Tôi có thể thành công phục hồi quá khứ hạnh phúc không dài lâu, càng ngày càng cách xa tôi, xa dần tầm với của ký ức yếu ớt của tôi không? Sự đi tìm của tôi thường bị quấy phá bởi những hồi ức về một quá khứ khác mãi ám ảnh tôi, không cho tôi yên mặc dù tôi cố không nghĩ đến nó. Tôi có thể gọi quá khứ này là quá khứ, nghĩa là, chấm dứt khi nó bắt đầu sau tuổi thơ hạnh phúc của tôi, trải qua ba mươi năm của cuộc đời tôi, và mặc dù nó chấm dứt với sự đoàn tụ của gia đình tôi tại Mỹ, vẫn còn vang dội và hằn đau trong ý thức của tôi như một vết thương mới hay không? Trong giấc ngủ của tôi, và đôi khi lúc tôi tỉnh ngủ cũng cơn khủng khiếp lúc trước ấy trở lại tấn công tôi với cũng một sức mạnh như trước mặc dù ít thường xuyên hơn trong những năm đầy ác mộng sau khi tôi mất liên lạc với gia đình. Bởi vì quá khứ này chưa chấm dứt nhưng chỉ là một hiện tại dài đằng đẵng đau thương đối với tôi, đó không phải cái tôi muốn tìm. Đi nhiều nơi để tìm dấu vết quá khứ êm đềm của tôi và nhất là trở về chốn tôi sinh ra, tôi nhìn thoáng thấy được quê nhà đánh mất của tôi. Nhưng ảo tưởng này có lâu không? Nó có đủ mạnh để chống lại cơn đau buồn đã ám ảnh tôi từ lúc tôi mất hết tất cả những giấc mơ của cuộc đời khiến tôi phải sống kiếp lưu vong và phải trở về đi tìm thiên đường đánh mất này?

Tôi thấy mệt mỏi trước khi tìm cách leo lên đỉnh ngọn đồi ưa thích ngày xưa của tôi. Trước mắt chỗ tôi đứng bây giờ là nghĩa địa Đà Lạt, nơi em tôi đang yên ngủ, lấp lánh trong ánh sáng cuối cùng của ban ngày. Như Cẩm và những người chết khác thân yêu đối với tôi đã rời cuộc đời đầy thương đau này từ lâu và bây giờ đang yên nghỉ. Nhưng ngày mai tôi phải về Sài Gòn để chuẩn bị trở lại Mỹ. Tôi phải trở lại để sống hết kiếp lưu vong định mệnh của tôi. Tôi e rằng đây có thể là lần cố gắng cuối cùng tìm thiên đường đích thực. Tôi không nghĩ tôi có thể trở về đi tìm lần nữa bởi vì tôi sẽ quá già không lo nổi việc khó khăn như thế và thiên đường chỉ có thể tìm lại được một lần trong đời người mà thôi. Tuy nhiên, trong khi cuộc đi tìm thiên đường của tôi không hoàn toàn thành công—không có cuộc đi tìm thiên đường nào hoàn toàn thành công cả⸺nó cũng cho tôi cơ hội khai quật quá khứ để thưởng thức trong chốc lát. Đó là điều quá mong đợi của tôi trước cuộc hành trình này. Bây giờ tôi đã tìm được quá khứ với những quang cảnh, sự vật, và những con người của nó, tôi có thể đem tất cả về Mỹ với tôi. Điều này sẽ làm tăng thêm nỗi nhớ quê hương bởi vì nó sẽ mãi mãi nhắc tôi đến sự hiện diện của những thứ ấy trong người tôi. Nó cũng giống như mang theo quê hương và người của mình đi lưu vong với mình. Nhưng xét cho cùng, như thế cũng tốt hơn là khắc khoải buồn rầu và dày vò hối hận bởi vì tôi có thể tìm được an ủi và ngay cả sức mạnh từ những người và những gì đã và còn yêu quí mãi đối với tôi.

bài đã đăng của Trần Quí Phiệt

• ĐẠI NẠN LỚN NHẤT - 15.05.2025