Hôm đó lẽ ra đã là một buổi sáng tháng Chín như mọi ngày, thật lâu trước khi tôi biết thấy xấu hổ vì mẹ tôi, bà dắt tay tôi và hai mẹ con đi xuống đường New Jersey vào buổi đầu tiên tôi cắp sách đến trường. Tôi mặc một chiếc áo đầm vải ca-rô xanh lá cây xen lẫn màu xanh nước biển, lấm tấm những đốm màu vàng, trắng và nâu. Khác hẳn thường lệ, sáng hôm đó mẹ tôi bỏ gần nửa tiếng đồng hồ để làm tóc cho tôi, tết đi tết lại mớ tóc đến nỗi da đầu tôi ngứa ran cả lên. Mỗi lần tôi quay ngoắt đầu lại, mũi tôi lại nghe thoang thoảng mùi dầu bôi tóc hiệu Dixie Peach. Mùi thơm đó thật dễ chịu khiến tôi cứ thỉnh thoảng lại hít hà cho mãi đến trưa. Trên mỗi cái bím tóc của tôi có một cái kẹp nhỏ màu xanh ở đầu, xoăn tít lại một cách chắc chắn, cho đến tận lúc tôi đi ngủ, một điều trước đây chưa bao giờ xảy ra.

Bụng tôi căng cứng với sữa và bột ngũ cốc có pha đường vàng. Như tất cả mọi thứ khác trên người tôi, cái váy lót màu xanh nhạt và chiếc quần lót của tôi cũng mới tinh tươm. Cái quần lót là một trong bộ ba đựng trong một cái bao nhựa có hình một cô bé trông như đang múa. Để tôi bớt than vãn, mẹ tôi bôi vào sau hai tai tôi, hết sức dè xẻn, một chút dầu thơm mùi hoa dành dành, món quà cuối cùng ba tôi tặng bà trước khi ông biến mất vào ký ức. Vì không ngửi thấy được, tôi đành phải tin mẹ là bà đã bôi nước hoa cho tôi. Tôi mang vớ vàng viền đen trắng ở phần trên. Nhưng tuyệt hảo phải là đôi giày da bóng lộn màu đen như một phép lạ, và sáng hôm đó trong lớp, khi một chiếc giày bị dập ở mũi, tôi nghe tim mình đau nhói lên.

Tôi mang theo một cây viết chì, một cái đồ gọt và một tấm bảng giá mười xu bọc trong cái bao có những chấm hai màu đen trắng. Mẹ tôi nghĩ rằng một đứa học trò mẫu giáo không cần những thứ đó, nên tôi mang theo chỉ vì tôi cứ mè nheo dai dẳng, và cũng vì những món đó là quà của hai người hàng xóm, Mary Keith và Blondelle Harris. Cô Mary và cô Blondelle đang trông hai đứa em gái của tôi cho đến khi mẹ tôi về. Tôi quý hai cô chẳng kém gì quý mẹ và hai đứa em mình. Một hôm đang chơi ở ngoài, tôi nghe lỏm một đứa lớn hơn tôi, nói với một đứa khác, gọi hai cô Mary và Blondelle bằng một chữ mà hồi giờ tôi chưa bao giờ nghe. Mẹ tôi là như thế này: Khi tôi dùng lại chữ đó để nói đùa với một trong hai đứa em tôi, bà cho tôi ngay một cái tát tai, và chữ đó đã biến mất đi trong hằng bao nhiêu năm trời.

Suốt trên con đường New Jersey, hai bên lề toàn là trẻ con. Trong khu phố, tôi có rất nhiều bạn bè, nhưng mẹ tôi và tôi càng đi, tôi càng không thấy đứa nào quen cả. Chúng tôi băng qua đường New York, đường Pierce, rồi đường L và đường K, tôi cũng chẳng tìm được đứa nào biết tôi là ai. Đến đường I, giữa New Jersey và đường số Ba, chúng tôi bước vào Trường Tiểu Học Seaton. Đó là một toà nhà cũ kỹ, buồn bã, nằm đối diện với ngôi nhà thờ mà mẹ tôi thường đi, Mt. Carmel Baptist.

Ngay sau cánh cửa trước, một nhóm phụ nữ trông như trên các quảng cáo của tờ tạp chí Ebony đang đứng chào đón phụ huynh lẫn học sinh. Người đàn bà chào hai mẹ con tôi đeo một chuỗi hạt to như những hòn bi cỡ lớn, toòng teng xuống gần đến rốn. Bà ta làm ra vẻ như đã quen biết tôi tự bao giờ, đặt tay lên vai và nựng cằm tôi. Người bà ngào ngạt mùi nước hoa mà tôi chỉ biết được không phải là mùi hoa dành dành. Khi mẹ tôi trả lời câu hỏi của bà ta, cho biết rằng chúng tôi ở địa chỉ 1227 đường New Jersey, người đàn bà thoạt đầu làm ra vẻ như đang mường tượng ra trong đầu xem chúng tôi ở đâu. Đoạn bà ta lắc đầu và bảo chúng tôi đã đến nhầm trường, và rằng chúng tôi phải đến trường Walker-Jones mới đúng.

Mẹ tôi lắc đầu nguầy nguậy. “Tôi muốn cháu nó học trường này,” bà nói. “Nếu muốn nó học chỗ khác, tôi đã không đến đây.” Người đàn bà tiếp tục làm ra vẻ biết tôi từ lâu, nhưng vẫn bảo rằng chúng tôi ở ngoài địa phận của trường Seaton. Mẹ tôi không chịu tin mà vẫn chất vấn bà ta một hồi lâu tại sao tôi không được học ở Seaton. Tôi còn nhớ mãi, không biết bao nhiêu lần Chủ Nhật, kể cả những Chủ Nhật lúc tôi còn nằm trong bụng mẹ, bà đã chỉ tay qua phía bên kia đường I vào trường Seaton, mỗi lần chúng tôi đến nơi ấy để đi lễ ở nhà thờ Mt. Carmen. “Con sẽ đi học ở đó và sẽ học được hết mọi điều về thế giới này.” Vậy mà một trong những người cai quản ngôi trường đó vẫn cứ nói không và không. Tôi biết được điều này về mẹ tôi: Người nào càng đáng nể phục, bà lại càng không để họ lấn áp mình. Nhưng cuối cùng, tôi đọc được trong ánh mắt của bà sự thua cuộc. Bà nắm tay tôi bước ra khỏi trường. Trên các bậc thềm, bà dừng lại khi hai bên người ta vẫn bước qua mặt chúng tôi.

“Mẹ, con không được đi học sao?”

Mới đầu mẹ tôi không nói gì cả, sau đó bà lại nắm lấy tay tôi, rảo bước xuống các bậc thềm, tiến về phía đường New Jersey trước khi tôi kịp hiểu ất giáp gì. Mẹ tôi là như thế này: Bà bảo, “Một con khỉ không thể cản trở cả màn biểu diễn.”

Walker-Jones là một ngôi trường lớn và mới hơn, khiến tôi thích nó ngay. Nhưng ngôi trường này không nằm đối diện ngôi nhà thờ của mẹ tôi, chốn nương tựa của bà, một trong những mối tương quan giữa bà và Thượng Đế, và tôi có thể thấy được bà đang băn khoăn lắm, ngón tay cái của bà lơ đãng xoa xoa mu bàn tay kia. Chúng tôi len lỏi vào đến trong hội trường đông đúc, ở giữa đã xếp đầy những cái ghế bằng kim loại xám. Phía tường bên trái là một dãy bàn ghế khác. Chỗ ngồi nào cũng có người, không lớn thì nhỏ. Đâu đó trong gian phòng rộng lớn có tiếng con nít khóc, tiếng khóc bay bổng lên trên tất cả những tiếng nói chuyện xì xào của mọi người. Khắp nền nhà vương vãi đầy những mảnh giấy trắng và người ta cứ thản nhiên bước qua trên đám giấy mà không buồn nghĩ đến chuyện cúi xuống nhặt chúng lên. Thấy cảnh không ai quan tâm đến điều đó, thốt nhiên tôi cảm thấy sờ sợ.

“Ghi danh xin học ở đây phải không bà?”, mẹ tôi hỏi người đàn bà ngồi tại một trong những cái bàn. Bà ta thủng thẳng ngước lên, tuồng như đã nghe câu hỏi này không biết bao nhiêu lần, rồi khẽ gật đầu. Vóc người bà nhỏ nhắn, chẳng hơn gì đứa bé gái ngồi bên cạnh là mấy. Đầu bà gắn đầy những cuộn uốn tóc làm bằng những tờ giấy bạc, chỗ này là một đô-la, chỗ kia là năm đô-la. Tóc đứa con gái cũng cài các cuộn uốn tóc nhưng có vài cái đã bắt đầu trễ xuống, và điều này lại làm tôi thấy vui thích. Trên bàn, bên cạnh cuốn sổ tay của người đàn bà là một cuốn vở, trông như của một học sinh trung học. Thấy tôi nhìn cuốn vở, con bé đặt tay lên đó như để cho thấy nó là sở hữu chủ. Trong tay kia, nó cầm mấy cây viết chì ở đuôi có gắn cục tẩy to tướng.

“Dùng các mẫu đơn này, phải không bà?”, mẹ tôi lại hỏi bà ta, vừa nói vừa lấy mấy tờ trên bàn. “Phải điền hết các đơn này há?” người đàn bà gật đầu, nhưng nói là mẹ tôi chỉ cần điền một cái là đủ. “Vậy à?” mẹ tôi nói, nhìn quanh quất trong phòng rồi nói thêm: “Bà làm ơn giúp tôi điền đơn được không? Nếu bà không phiền.” Người đàn bà hỏi mẹ tôi muốn nói gì. “Cái đơn này ấy mà. Bà giúp tôi điền được không?” Bà ta vẫn như không hiểu. “Tôi không đọc được nó nói gì. Tôi không biết đọc biết viết, tôi muốn nhờ bà giúp.” Mẹ tôi quay sang nhìn tôi, rồi lại nhìn qua chỗ khác. Hầu như các ánh mắt của bà tôi đã từng hiểu hết, nhưng cái nhìn này thì thật là mới mẻ đối với tôi. “Bà có thể giúp tôi không ạ.

Người đàn bà nói Được chứ, rồi bỗng dưng bà tỏ ra vui vẻ hẳn lên, hài lòng với mọi thứ. Bà điền xong cái đơn của đứa con gái, trong khi mẹ tôi và tôi bước sang một bên để đợi. Chúng tôi kiếm được hai cái ghế gần đó và ngồi xuống. Dưới mắt đứa con gái, mẹ tôi bây giờ là một kẻ bệnh hoạn. Nó cứ nhìn mẹ tôi chằm chằm cho đến khi mẹ nó dắt nó đi về phía trước hội trường với tờ đơn trong tay, nó mới chịu thôi. Tôi trừng mắt nhìn lại nó. “Đừng nhìn như vậy,” mẹ tôi nhắc. “Con phải biết điều chứ.”

Một người đàn bà khác, trông cũng như từ một mẩu quảng cáo trên tờ Ebony bước ra, dắt đứa con gái đi. Nào, bà mẹ quay trở lại chỗ chúng tôi bảo, để xem tôi làm gì được cho hai mẹ con bà nhé. Bà ta đọc các câu hỏi trong tờ đơn cho mẹ tôi trả lời. Bắt đầu là họ, rồi sau đó là tên và tên đệm của tôi. Đi học là như thế này đây, tôi nghĩ thầm. Hôm nay tôi đi học. Mẹ tôi đọc từng phần trong tên tôi một cách chậm chạp. Mẹ tôi là thế đó. Theo từng câu hỏi, bà tuần tự rút trong cuốn sổ tay ra các loại giấy tờ, như thể những tờ giấy đó sẽ giúp tôi có quyền được đi học, như thể lâu nay mẹ tôi đã chắt chiu chúng cho chính những giây phút này. Quả có vậy, bà lấy ra cơ man nào là giấy tờ mà từ trước đến giờ tôi chưa từng thấy bà có nhiều như thế: nào là giấy khai sinh của tôi, giấy rửa tội, giấy bác sĩ lúc tôi bị bệnh đậu mùa, biên lai trả tiền thuê nhà, giấy chích ngừa, một bức thư về tiền trợ cấp xã hội, cả đến tờ hôn thú của mẹ tôi—tất cả những loại giấy tờ hầu như chẳng liên quan gì đến cuộc đời của một đứa bé năm tuổi như tôi. Chỉ có vài thứ trong đó là thật sự cần thiết cho hôm nay, nhưng chẳng hề gì, mẹ tôi cứ tiếp tục rút ra, rút ra nữa, như một ảo thuật gia cố tình rút ra một cái khăn dài lê thê không dứt. Bà đã học được bài học rằng đồng tiền là khởi sự và kết thúc của mọi thứ trên đời, nên khi người đàn bà làm xong công việc, mẹ tôi đưa bà ta năm mươi xu, và người đàn bà không ngần ngại gì mà chẳng nhận. Hai mẹ con tôi là những người gần như cuối cùng trong căn phòng đó.

Mẹ tôi đưa tờ đơn cho người đàn bà ngồi trước sân khấu. Bà ta nhìn qua rồi hí hoáy viết cái gì đó vào một cái thẻ màu trắng và đưa cho mẹ tôi. Vừa lúc đó, người đàn bà dẫn con bé kẹp ống cuộn tóc đi lại xuất hiện sau sau lưng hai mẹ con tôi. Bà ta nói vài lời với người đàn bà đang ngồi, đoạn quay lại tự giới thiệu với mẹ tôi và tôi. Bà bảo rằng bà sẽ là cô giáo của tôi. Mẹ tôi mở tròn xoe đôi mắt.

Chúng tôi bước vào dãy hành lang bên trong. Mẹ tôi quỳ xuống trước mặt tôi, hai môi bà run run. “Mẹ sẽ trở lại đón con lúc mười hai giờ. Con đừng đi đâu hết nhé. Con đợi mẹ ngay chỗ này. Nhớ nghe lời cô giáo dặn dò.” Tôi đặt tay lên môi mẹ, bóp chặt lại. Đó là một trò chơi quen thuộc giữa hai mẹ con. Mẹ nắm lấy tay tôi, đặt nó xuôi theo người tôi, nhưng đây không phải là một phần của trò chơi đó. Bà đứng lên, nhìn cô giáo một thoáng, rồi quay người đi ra. Tôi có thể thấy chỗ vớ mẹ đã vá lại đêm hôm trước. Bà gõ giày lộp cộp trên nền nhà. Bà đã đi đến cuối hành lang rồi mà tôi vẫn còn nghe tiếng giày vang vọng. Ngay cả lúc cô giáo đưa tôi về phía các phòng học, giữa tiếng hát và giọng nói của tất cả những đứa trẻ trên thế giới này, tôi vẫn còn nghe tiếng chân của mẹ tôi vang rền lên hết thảy.

Nguyên tác “The First Day” trong tuyển tập Lost in the City của Edward P. Jones.

Ban Biên Tập chuyển ngữ

Chuyên đề “Chống Kỳ Thị & Bạo Lực” của Da Màu được hỗ trợ một phần bằng nguồn tài trợ (cho năm tài chính 2023-2024) do Thư Viện Tiểu Bang California quản lý, với sự hợp tác của Bộ Xã Hội và Uỷ Ban đặc trách cộng đồng Người Mỹ gốc Á Châu và quần đảo Thái Bình Dương cho dự án Stop the Hate (Ngăn Chặn Lòng Thù Hận). Để báo cáo mọi sự việc liên quan đến tội ác và những hành động kỳ thị chủng tộc, và để nhận lãnh hỗ trợ, xin vui lòng truy cập trang mạng của Bộ Dân Quyền (Civil Rights Department) Tiểu Bang California, CA vs Hate.

This resource is supported in whole or in part by funding provided by the State of California, administered by the California State Library in partnership with the California Department of Social Services and the California Commission on Asian and Pacific Islander American Affairs as part of the Stop the Hate program. To report a hate incident or hate crime and get support, go to CA vs Hate.