Da Màu–phần 1 và 2
LTS: Truyện chớp “Da Màu” gồm hai phần như một đối thoại giữa Trần Mộng Tú và Đặng Thơ Thơ về cái chết của Michael Brown, một thanh niện da đen bị cảnh sát bắn chết tại St. Louis County, tiểu bang Missouri vào ngày 9 tháng 8, 2014. Michael bị bắn chết khi đã giơ tay đầu hàng và trong người không mang vũ khí. Sự kiện này dẫn đến vụ biểu tình lớn chống nạn cảnh sát bạo hành và kỳ thị da màu ở Missouri và nhiều nơi khác trên Hoa Kỳ. Hôm nay thứ hai, 25 tháng 8, là ngày tang lễ của Michael Brown.
1.
Tôi đứng trên một cành cây cao, nhìn xuống đám đông đang la hét bên dưới. Họ nhân danh cái chết của tôi, sẵn sàng làm thêm nhiều cái chết khác. Họ vác gậy gộc, súng dao, củi đá, kêu gào phẫn nộ. Tuy họ chẳng biết đích xác tôi chết thế nào, cách nào và ai giết tôi, mặc dù đã có người bị bắt giữ.
Thành phố náo loạn cả lên, một số đông nhân danh bênh vực tôi, một số khác tiện thể cướp bóc, đập phá hôi của.
Cái cơ hội được biểu tình, hô hào đả phá hay ủng hộ về màu da bao giờ cũng là đề tài hấp dẫn, quyến rũ cho nhiều người nhập cuộc. Mà may mắn thay bao giờ người da đen cũng được cái cơ hội đó thay vì người da trắng. Cái quyền làm “kẻ bị kỳ thị” mạnh hơn cái quyền của người kỳ thị. Họ chỉ chờ một cơ hội nhỏ thôi là sẵn sàng nhập cuộc.
Tôi đứng trên cành cây cao này mấy ngày rồi, cái đám đông đó vẫn chưa tan rã hẳn. Nó phân tán ra, rồi lại chụm vào. Những biểu ngữ ngắn, dài, những vũ khí cá nhân, cái gì có thể dùng để phá phách và biểu dương sự căm phẫn rõ ràng nhất đều được mang ra xử dụng. Những tiếng hô hoán vẫn dội vang trong thành phố.
Tôi biết chỉ có mẹ tôi là người thực sự đau buồn về nạn kỳ thị “da màu” hơn ai hết.
Có hôm tôi thấy mẹ ở nhà, khóc một mình, có hôm tôi thấy mẹ trong đám đông. Mẹ không nhìn thấy tôi, không ai nhìn thấy tôi, nhưng tôi nhìn thấy mẹ và nhìn thấy mọi người.
Ở trên cao nhìn xuống cho tôi cái cảm tưởng mình khác mọi người và mình hơn mọi người. Cái điều này từ khi có trí khôn, tôi chưa bao giờ được nhìn thấy suốt mười mấy năm làm người. Khi còn ở dưới đất, tôi đi đâu một mình, cũng bị nhìn bằng cặp mắt rẻ rúng hoặc e dè né tránh. Chẳng ai vồn vã khi thấy tôi níu họ lại hỏi han một điều gì.
Từ trên cành cây này, tôi nhẩy xuống đất, trước mặt mọi người, không ai còn nhận diện ra tôi nữa, ngay cả chính mẹ tôi.
Bây giờ tôi đang ở trong đám đông này, nhưng tôi ở phía bên những người có quyền hành, có nhiệm vụ đi dẹp đám biểu tình da màu.
Tôi đã tái sinh thành một người da trắng.
2.
Michael Brown muốn tái sinh thành da trắng nhưng kiểu da trắng nào mới được chớ.
Nó không biết rằng mỗi lần tái sinh là một lần trao đổi và nâng cấp, như kiểu “trade-in” xe hơi cũ lấy xe hơi mới, hay hột xoàn nhỏ lên hột xoàn to. Muốn trade-in phải có vốn dự trữ. Còn nó thì vốn đâu ra. Thân phận da đen, lại là đàn ông, lại nghèo mạt, nó đứng ở bậc thấp nhất trong các nấc thang xã hội.
Nhưng nó đã tìm đến tôi với niềm tin vào đời sau, vào nghiệp báo, vào nhân quả.
“Kiếp này làm da đen con đã chịu nhiều oan khổ, nên kiếp sau nếu tiếp tục da đen, con sẽ hưởng bồi hoàn.”
“Con không muốn làm da đen nữa.”
“Con nghe ta nói: Vì kiếp này con đã nổi tiếng rồi nên sự nổi tiếng sẽ theo con đến kiếp sau. Ta có thể cho con làm vận động viên bóng rổ như Michael Jordan, hay danh ca nhạc rốc như Michael Jackson, hay có một talk-show giống Oprah. Con tha hồ chọn lựa trong thế giới da đen.”
“Con muốn nổi tiếng và muốn làm da trắng.”
Tội nghiệp Michael. Nó muốn nhiều thứ quá khả năng của nó. Trên thị trường luân hồi nó chỉ có những lựa chọn sau: làm một người da trắng tàn tật, làm một người da trắng tội phạm, hoặc một người da trắng bất hạnh. Hoặc tất cả những điều này, nếu muốn.
Vì Michael muốn hưởng cảm giác quyền lực nó sẽ phải phạm một tội ác ghê tởm. Nó chọn làm cảnh sát.
“Con có quyền làm mọi thứ tồi tệ, con có thể bắn một con chó của người da trắng, hay bắn một tổng thống da trắng. Nhưng con không thể bắn vào một đám đông da đen, con hiểu chứ.”
Michael thông minh hơn tôi tưởng, nó ôm mặt khóc, “Con đã chết oan, con đã đổi mạng sống, mà vẫn không thay đổi gì được sao?”
Tôi muốn giúp nó lắm.
Nhưng điều này quá sức của một thượng đế da màu đang chờ được tái sinh.
Nói chuyện với mùa Xuân,
Với giáo dục- những như thành kiến,định kiến và ngay cả da màu sẽ nhẹ dần và tan biến đi.
Cụ Lý Đông A viết:khởi đầu là giáo dục và cuối cùng là chính trị.Theo tôi khởi đầu là giáo dục,cuối cùng cũng vẫn là giáo dục;chúng ta sẽ học hỏi không dừng lại từ thế gian nầy.
Trong quá trình thâu thập cùng phân hủy tri thức,chúng ta sẽ cảm nhận một cách thế mới ở suy nghiệm về Thượng Đế cùng Con Người.Mọi ranh giới không tồn tại.
Sáng nay ngồi đọc”BÚP BÊ”,không hiểu thân phận những người Mẹ,những người chị,những cháu gái trên quê hương như thế nào.Mong tất cả đều tròn đầy phẩm gía cùng hạnh phúc.
Trên con đường tiến về đất hứa cùng thể nhập đất hứa là một nhiêu khê.
Cảm ơn BÚP BÊ.Cảm Ơn tạp chí Da Màu.
Nhân nhà thơ Nguyễn Đức Tùng nói về “định kiến”, tôi xin nêu thêm ý kiến sau. Người VN, thời trước 75, gần như ai cũng có định kiến về người Nam Trung Bắc. Không nhiều thì ít. Tôi cũng có nhận xét riêng.
Khi sống tại Hoa Kỳ tôi đã có dịp quan sát lại. Tôi ngạc nhiên đầy lý thú khi thấy ra một chuyện khác: chả có cái dấu ấn bản sắc, character, Nam Trung Bắc (VN) gì bao nhiêu nơi những đứa bé sinh ra và lớn lên trong nước Mỹ. Mặc dù các em được trực tiếp sinh ra bởi mẹ cha người Việt, hoặc Nam, Trung hay Bắc rất rõ.
Dĩ nhiên, do các em được giáo dục theo nhà trường và sinh hoạt theo xã hội hoàn toàn Mỹ. Tuy nhiên, vấn đề ở đây là tuy “bản sắc”(character) Nam Trung Bắc thật sự không còn nhưng “căn tính” (identity) VN, thì phảng phất tôi thấy vẫn còn. Còn ở dáng nét, thể hình, một vài cử chỉ, một vài nghi thức, một vài cái “duyên” chẳng hạn… Và tôi cảm thấy, biết đâu chính căn tính đó lại trở thành bản sắc của người gốc Việt ở Mỹ?
Điều nầy suy ra, tính cách Bắc Trung Nam (có dở có hay) của người Việt sẽ dễ dàng biến mất bởi một chủ trường lớn hơn thuộc giáo dục nhà trường và xã hội. Vấn đề là sự giáo dục đó đi theo lối (căn tính) nào?
Đồng ý với các tác giả rằng có một số người da đen muốn kiếp sau thành người da trắng, thì cũng như người Việt chúng ta không muốn kiếp sau làm người Việt nữa.
Vì khổ quá.
Nhưng có lẽ đa số không phải thế.
Vì mơ ước ấy không giúp giải quyết được gì.
Nhiều người nhầm lẫn giữa sự kỳ thị chủng tộc và thành kiến(prejudice).
Kỳ thị chủng tộc đáng bị lên án, như bằng các biểu tình vụ M. Brown, nhưng thành kiến im lặng trong đầu người ta thì không ai cấm được, và chưa chắc nó đã sai.
Thời trước khi còn là sinh viên, tôi đi làm việc mùa hè, và nhận thấy (nói chung) người Phi siêng năng thật thà, người Ấn Độ láu cá, người Jamaica ba trợn, người Tàu hay ăn hiếp kẻ yếu, người Việt có đủ thứ, vân vân, những thành kiến ấy về sau có phai nhạt dần đi, nhưng chưa chắc đã hết hẳn.
Chắc ai cũng có. Nếu biết sử dụng, các kinh nghiệm ấy có thể có ích, nếu không biết, chúng sẽ có hại trở lại.
Với truyện của chị Trần Mộng Tú và Đặng thơ Thơ, tôi nghĩ tác giả có thể viết thêm nữa nếu còn cảm hứng. Đó là một truyện chớp phát triển.
Nguyễn Đức Tùng
Những sự khủng bố phá hoại nhắm vào nước Mỹ lớn nhất trong những năm gần đây đều do người da “trắng” gây ra. Trong rất nhiều phim chống giặc, khủng bố, hoặc chống sự xâm chiếm của alien người lạ ngoài hành tinh (cũng có nghĩa là di dân tạm trú), người Hoa Kỳ đã có dụng ý đưa ra 2 nhân vật lúc nào cũng là người da trắng và da đen, là 2 người Mỹ sát cánh chết sống với nhau nhất để chiến đấu bảo vệ đất nước. Trong phim Independent Day, Loạt phim MIB Men In Black, 1 đen 1 trắng chiến hữu. Trong Air Force One có vai phụ là cô thư ký da đen khá cảm động, trong một phim khác về chiến tranh tình báo giữa Mỹ và Nga, có anh lính Thủy Quân Lục Chiến da đen gác tòa Đại Sứ Mỹ đã nhìn thẳng vào mặt tay anh chị ngườì Nga và nói dứt khoát một cách đanh thép: “Back off, I said: back off!” Trong diễn cảnh đó, người lính Mỹ súng đã lên nòng, tư thế đứng nghiêm gát cổng, thật hào hùng. Và tay du đảng đã khựng bước, lùi lại ngay.
Black American (African American) có 13.2% so với 77.7% White American(German, Irish, Italian, French, Middle East, Hispanic). Nhưng African American lại là nhóm sắc tộc nhỏ, racial minority, lớn nhất. Cho nên, khi có biểu tình liên quan đến sắc dân mình, thì người da đen tham dự sẽ đông nhất.
Nhìn ở khía cạnh khác, người ta phải công nhận là người Mỹ da đen đã vượt trội hơn người da trắng. 2 người chạy đua thì dù anh da đen hay trắng hay da vàng, anh về nhất vẫn là anh về nhất, cái máy ghi hình không thể nói dối. Người da đen cũng được coi như thủ lĩnh trong các môn như basketball, football của Mỹ. Họ cũng đứng đầu âm nhạc thể loại Hip Hop, Rock và Pop. và chính người da trắng lại là những người say mê nhiệt tình các bộ môn thể thao âm nhạc này nhất.
Trong chính quyền, người da đen từng có bộ trưởng ngoại giao, cố vấn an ninh quốc gia. Tôi tin là khi chọn những nhân vật lãnh đạo nầy là do người ta nhắm vào khả năng chứ không phải vì màu da. Và hiện tại, TT Hoa Kỳ là người da đen do dân bầu.
Tóm tắt, phải công bình mà nói rằng: trong xã hội Hoa Kỳ, nếu anh có tài, có khả năng thì anh được trân trọng, không kể màu da anh là gì.
Cám ơn anh Thường Mộng và Nguyễn Đức Tùng đã đọc truyện này. Câu hỏi của anh Nguyễn Đức Tùng đã chạm đúng vào “dây thần kinh” của truyện. Đây là điều hai chúng tôi muốn đưa ra để tạo một thảo luận về màu da, chủng tộc, quyền lực, và giai cấp. Dưới đây là trả lời của riêng mổi người:
Trần Mộng Tú: Tất cả chúng ta, ai chẳng có lúc ước mơ kiếp sau mình tái sinh thành người này, người kia. Kẻ nghèo mơ thành người giàu có hay kẻ hèn mơ thành vua quan ở kiếp sau. Làm người mệt mỏi quá muốn hóa thành con chim, cây cỏ …Giấc mơ của người da đen muốn thành người da trắng có lẽ là giấc mơ thông thường nhất, nhưng không ai muốn nói ra.
Đặng Thơ Thơ: Thoạt đầu khi đọc truyện do Trần Mộng Tú gửi đến, tôi cũng phân vân như anh Nguyễn Đức Tùng vậy. Mới đọc tôi bị phản cảm. Có những ý tưởng mà tôi không nghĩ Michael Brown thật sự sẽ có, chẳng hạn trong đoạn sau:
“Cái cơ hội được biểu tình, hô hào đả phá hay ủng hộ về màu da bao giờ cũng là đề tài hấp dẫn, quyến rũ cho nhiều người nhập cuộc. Mà may mắn thay bao giờ người da đen cũng được cái cơ hội đó thay vì người da trắng. Cái quyền làm “kẻ bị kỳ thị” mạnh hơn cái quyền của người kỳ thị. Họ chỉ chờ một cơ hội nhỏ thôi là sẵn sàng nhập cuộc.”
Trước hết tôi không nghĩ rằng những người da màu thích nhập cuộc chỉ để biểu dương cái quyền làm “kẻ bị kỳ thị”, mà vì họ đã chịu dựng đến mức không còn chịu đựng được nữa một sự bất công dai dẳng suốt lịch sử Hoa Kỳ, một sự bất công có hệ thống trong mọi cấu trúc chính trị, xã hội, và luật pháp. Sự bất công này, luôn biết ngụy trang và hóa thân, bây giờ trực tiếp vi phạm quyền được sống của những thanh niên da màu. Mang màu da đen là mặc nhiên mang sự ngờ vực cho đến khi mình phải tự chứng minh là mình ngay thẳng. Mang màu da đen là khoác trên mình một bản án và hiểm họa bị bạo hành và bị bắn bởi cảnh sát và những kẻ tự cho họ cái quyền bảo vệ khu phố và nghi kỵ người da màu (vụ án Trayvor Martin).
Nhưng khi đọc đến câu cuối cùng thì tôi thấy “vỡ” ra, thấy “nhân vật tôi” này đâu phải Michael Brown nữa, hắn đã biến dạng. Hắn đã tái sinh thành da trắng. Té ra nãy giờ mình đọc từ một cái đầu da trắng với những “ý nghĩ da trắng” về một đám đông da đen. Có một biến chuyển lớn trong truyện, mà biến chuyển này xảy ra trong nhận thức của người đọc hơn trong nội tâm của nhân vật. Té ra mình đã bị lừa, và mình rất thích thú vì bị lừa như thế.
Nhưng vẫn còn tiền đề do Trần Mộng Tú đưa ra: luân hồi, đầu thai rồi lại đứng ngay vào hàng ngũ của kẻ kỳ thị, kẻ mạnh. Trở lại phân vân mà anh Nguyễn Đức Tùng đưa ra. Nghĩ như thế nào?
Tôi loay hoay viết tiếp phần 2 để suy nghĩ về tiền đề đó, để trò chuyện với ý tưởng mà Trần Mộng Tú đã đưa ra. Nhưng tôi suy nghĩ chưa ra. Những gì viết trong phần 2 không để giải đáp mà để tiếp tục khiêu khích (chính tôi) thì đúng hơn. Có rất nhiều lối ra. Tôi không muốn loại trừ khả năng Michael Brown chọn tiếp tục làm người da đen, tiếp tục tự hào về màu da và lịch sử đen của mình, và tiếp tục việc tranh đấu cho quyền làm người của mình. Nhưng để tiếp tục chạm đau thêm dây thần kinh nhạy cảm của truyện, thì “Thượng Đế” đã nói rồi, M.B. muốn chọn kiếp sau làm da trắng thì anh không được bắn người da màu. Điều này không phải vì sự tử tế hay công bằng với da màu mà vì tội ác đối với da màu vẫn chưa bị coi là tội ác. Và điều này chính Thượng Đế cũng không giải quyết nổi. Và cuối cùng thì tiếng nói của “tôi- phần 2” là ai?
Một truyện rất ngắn đặc sắc, ít gặp.
Phần một thú vị và phần hai bất ngờ.
Nhưng tôi phân vân về ý tưởng Michael Brown muốn tái sinh thành người da trắng?
Nguyễn Đức Tùng
Hãy bỏ qua chuyện luân hồi, nghiệp báo, nhân quả…Hãy để cho lương tri của chúng ta mở ra, hãy để vòng tay chúng ta mở ra; chúng ta sẽ thấy sau tầng mây xám,có màu trời xanh hơn; sau những dòng lệ trải đầy trên mặt đất, những cành nhánh yêu thương sẽ đâm chồi, kết trái…
Chúng ta không biết bao nhiêu viên đạn được người cảnh sát da Trắng bắn ra,nhưng chúng ta biết rất rõ ràng, người thiếu niên da Đen không hề có súng, đã chết với sáu viên đạn trong người,và sau khi chết rồi, thân xác vẫn để nằm trên đường không hề có chức quyền nào đụng đến, rất lâu sau…
Và đây là nước Mỹ. Trong “giấc mơ” của người da Đen có “giấc mơ” của chúng ta.
Đổi lại bạn, bạn sẽ làm gì?
Cảm ơn. Cảm ơn tạp chí Da Màu.