Trang chính » Chống Kỳ Thị/Chống Bạo Lực, Giới thiệu nghệ sĩ, Giới thiệu tác phẩm, Quan Điểm Email bài này

Chúng tôi không cần tượng đài – chúng tôi bảo tồn lịch sử bằng những cách đáng ghi nhớ hơn


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 22.07.2020


Nguyên tác
: “We don’t need statues — we can preserve our history in more memorable ways

Lời giới thiệu của người dịch:

Việc gỡ bỏ tượng đài không phản ảnh sự thực lịch sử, hay chỉ một phần và do đấy bóp méo lịch sử, không chỉ xẩy ra tại Mỹ, mà tại nhiều nơi trên thế giới. Phong trào cũng không chỉ bùng lên mới đây từ sau cái chết ngạt của nạn nhân người da đen George Floyd dưới đầu gối của một cảnh sát người da trắng, làm bùng lên các cuộc biểu tình chống cảnh sát bạo hành và đòi công lý cho mọi chủng tộc, đặc biệt người Da Mầu. Mà đã âm ỉ từ lâu nay.

Một trong những cuộc chống đối đối với những bất công, kỳ thị mà tôi cho là độc đáo, đẫm mầu sắc nghệ thuật và tâm linh, chưa kể tiềm ẩn trong đó một ý chí đấu tranh bất bạo động, đó là của nữ nghệ sĩ người Nam Phi (South Africa), Sethembile Msezane, qua những nghệ phẩm của cô.

Sinh năm 1991, ba năm trước khi Nam Phi phá bỏ chế độ kỳ thị apartheid, Msezane tốt nghiệp cao học nghệ thuật năm 2017 tại Michaelis School of Fine Art thuộc Đại học Cape Town, thủ đô của Nam Phi. Nghệ thuật của cô là một kết hợp giữa các bộ môn gồm trình diễn, trang phục, nhiếp ảnh, phim, điêu khắc và hội họa, và, đặc biệt hơn cả, là việc cô đem chính thân xác mình vào mỗi tác phẩm trưng bầy tại những nơi công cộng. Nội dung tác phẩm của cô thường mang mầu sắc tâm linh có gốc rễ sâu xa từ bộ tộc đã tồn tại từ lâu đời, và đậm nét biểu tượng chính trị. Cuộc phấn đấu của Msezane không chỉ nhằm chống lại những tàn tích của thời apartheid mà thôi, mà còn nhắm vào truyền thống coi phụ nữ như món sở hữu của đàn ông của xã hội Nam Phi. Do đấy mà chúng có sức lối cuốn mạnh mẽ, sâu xa, có khi sắc bén như một mũi dao.

Bên dưới là tâm sự của người nữ nghệ sĩ 29 tuổi qua lời kể của cô. Muốn biết thêm về hành trình thực hiện một số tác phẩm của cô thì vào đây, và vào đây để xem những tác phẩm khác. [TD2020-07]

Xin bạn hãy bỏ ra chút thì giờ để tưởng tượng cùng với tôi nhé. Bạn là một cô bé năm tuổi. Ngồi trước một cái gương, bạn tự hỏi, “Tôi có thật hiện hữu không?”

Quả là một ý tưởng nặng nề, đúng không?

Thế nhưng qua các nghệ phẩm khác nhau phản chiếu trên xã hội của chúng tôi, tôi dần hiểu ra là làm thế nào một cô bé Da đen có thể lớn lên cảm thấy mình không được ai nhìn thấy, và có lẽ mình không cả hiện hữu. Bạn thấy đó, nếu những người trẻ không có được cái hình ảnh tích cực về chính họ và những thứ còn lại toàn là từ các mẫu đúc sẵn [stereotype] tiêu cực, điều này ảnh hưởng tới cái nhìn về chính họ vậy.

Song nó cũng ảnh hưởng tới cách xã hội đối xử với họ. Tôi khám phá ra điều này trong thời gian năm năm sống ở Cape Town [thành phố đông dân thứ nhì sau Johannesburg và là thủ đô lập pháp của South Africa – chú thích của người dịch, ctcnd]. Tôi cảm nhận sâu xa về nỗi thất lạc và sự vô hình. Tôi không thấy tôi được đại diện ở bất cứ đâu. Tôi không trông thấy những bậc phụ nữ đã nuôi dưỡng tôi ở đâu hết, những người đã ảnh hưởng tôi, và cả những người đã gầy dựng nên một quốc gia Nam Phi như của hôm nay. Tôi bèn quyết định phải làm một cái gì về sự thiếu vắng này.

imageUntitled (Heritage Day), 2013 / Không đề (Ngày Di sản), 2013

Bạn nghĩ gì khi nhìn thấy hình trên? Nếu bạn là một cô bé Da đen, bức hình đó khiến bạn cảm thấy thế nào? Thả bộ trên đường phố, cái thành phố bạn đang sống nói gì với bạn? Biểu tượng nào được trưng bầy? Lịch sử nào đang được ngợi ca? Và ngược lại, lịch sử nào đã bị loại bỏ?

Các quảng trường công cộng thường lại không trung lập như chúng lẽ ra phải thế. Tôi khám phá ra điều này khi tôi làm cuộc trình diễn (như ở trên) vào năm 2013 nhân ngày Di Sản/Heritage Day, ngày chúng tôi vinh danh các nền văn hóa đã làm nên Nam Phi. Thành phố Cape Town chứa đầy dẫy những kiến trúc phái nam, đài tưởng niệm và tượng đài, như bức Louis Botha [thủ tướng đầu tiên của vùng đất vốn thuộc các bộ tộc Phi châu bị người da trắng chiếm đóng và trở thành quốc gia Nam Phi – ctcnd] cưỡi ngựa trong hình trên. Sự hiện diện lộ liễu của các tay thực dân da trắng và quốc gia Afrikaner [gồm con cháu của thực dân gốc Âu châu – ctcnd] không những nói lên hố ngăn cách xã hội, giới tính và chủng tộc, song nó đồng thời ảnh hưởng tới cách giới phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ Da đen, nhìn thấy chính họ trong tương quan với các hình tượng chiếm ngự của phái nam tại những quảng trường công cộng.

Vì lẽ đó, và nhiều lý do khác nữa, tôi tin rằng chúng tôi không cần các tượng đài. Việc bảo tồn lịch sử và cung cách tưởng nhớ có thể đạt được bằng các cách đáng khắc ghi và hữu hiệu hơn.

image
Untitled (Youth Day), 2014 / Không đề (Ngày Tuổi Trẻ), 2014

Vào năm 2014, nhân loạt triển lãm ghi nhớ các ngày lễ công kéo dài một năm (trong đó có phần trưng bầy nhân Ngày Tuổi Trẻ ở trên), tôi quyết định dùng nghệ thuật trình diễn như một bình luận để lôi kéo sự chú ý của quần chúng tới sự thiếu vắng các đại diện phái nữ Da den tại các quảng trường công cộng, đặc biệt vào các ngày nghỉ lễ chung.

Nhân Ngày Phụ Nữ/Women’s Day […]. Tôi tìm hiểu ý nghĩa của ngày này – qua các cuộc Diễn hành của Phụ nữ đến tòa hành chánh Liên bang vào năm 1956 trình thỉnh nguyện thư chống lại luật thông hành [pass laws, hay natives laws, tựa như Jim Crow Laws ở Mỹ, buộc người Da đen từ 16 tuổi phải có sổ thông hành, nhằm phân biệt chủng tộc và hạn chế sự đi lại của họ – ctcnd], một khí cụ của chế độ tách biệt chủng tộc apartheid để kiểm soát dân Da đen. Bên cạnh tính đạo đức giả đối với việc đối xử với giới phụ nữ hiện nay [của đàn ông Nam Phi], đặc biệt ở nơi công cộng (như trong cái tít bên dưới), tôi quyết định làm một cái gì.

image

Screenshot bản tin ngày 3 tháng 1, 2012 liên quan đến việc hai thiếu nữ mặc váy ngắn bị một đám đàn ông bản xứ hạ nhục và sách nhiễu ở một bến xe taxi ở Johannesburg. Liên minh phụ nữ trong tổ chức African National Congress (tổ chức, dưới sự lãnh đạo của Nelson Mandela, đã giúp lật đổ chế độ kỳ thị chủng tộc tại Nam Phi năm 1994) đã tổ chức một cuộc diễn hành chống lại việc xách nhiễu này.

Làm thế nào để tôi bình luận về hai khía cạnh đối cực như vậy [một đằng vinh danh thành thích của phụ nữ, và đằng kia thì hạ nhục họ] ? Trong hóa trang của bà cố nội tôi, tôi biểu diễn ngực trần ngay bên cạnh bến taxi ở KwaLanga [nơi xẩy ra vụ sách nhiễu kể trên].

image
Untitled (Women’s Day), 2014 / Không đề (Ngày Phụ Nữ), 2014

Công trường này còn gọi là Công trường Tự Do, nơi các bà đã tham gia các cuộc biểu tình chống lại luật phân biệt chủng tộc. Tôi muốn chứng tỏ là tôi đã không thoải mái với việc phụ nữ bị nhìn như là nạn nhân trong xã hội.

Thế rồi, vào ngày 9 tháng 4, 2015, sau một tháng tranh cãi giữa hai bên ủng hộ và chống đối, ngày tháo gỡ tượng đài Cecil John Rhodes [nhà khai mỏ người Anh và là thủ tướng Nam Phi vào cuối thế kỷ 19 – ctcnd] được ấn định. Việc này đã gây nên một quan tâm sâu rộng tại Nam Phi. Nhiều ý kiến khác nhau, song giới truyền thông thì lại chú tâm vào cách vấn nạn hóa việc tháo gỡ tượng đài.

Năm đó, tôi vừa bắt đầu cao học tại Đại học Cape Town. Trong thời gian tranh biện về tượng đài này, tôi nằm mơ nhiều lần thấy một con chim. Thế là tôi bắt đầu hình tượng con chim trong đầu, qua tâm linh và trang phục.

Vào hôm tháo gỡ tượng, tôi tình cờ có một buổi họp với các vị cố vấn [luận án] của tôi, và họ bảo tôi là pho tượng sẽ bị tháo gỡ vào hôm đó. Tôi bảo họ là tôi sẽ giải thích sau, song chúng tôi cần dời buổi họp lại bữa khác vì tôi sẽ trình diễn điệu nữ điểu của tôi vào lúc pho tượng bị gỡ xuống.

image
Chapungu – The Day Rhodes Fell, 2015 / Nữ điểu Chapungu – Ngày Rhodes Đổ, 2015

Tên của bà là Chapungu. Bà là con chim tạc bằng hoạt thạch (soapstone) của Zimbabwe đã bị đánh cắp vào cuối thế kỷ 19, và vẫn còn được tàng trữ trong tài sản của Cecil John Rhodes ở Cape Town.

Vào ngày hôm ấy, tôi là hiện thân của bà khi đứng dưới ánh nắng mặt trời chói chang suốt gần bốn tiếng đồng hồ. Khi giờ đã điểm, chiếc cần cẩu tiến vào vị trí, trở nên sống động. Dân chúng cũng vậy – họ la, hét, giương nắm đấm lên trời, và thu hình bằng điện thoại và máy ảnh. Cánh của nữ điểu Chapungu cùng với cây cần cẩu vươn lên dõng dạc tuyên ngôn ngày tàn của Cecil John Rhodes.

Cơn cuồng nhiệt tràn đầy không gian khi hắn ta không còn ngự trện bệ, trong khi nữ điểu vẫn còn đó, hiện diện, hàng nửa giờ sau khi tượng đài bị gỡ đi.

Hai mươi ba năm kể từ khi chế độ tách biệt chủng tộc apartheid chấm dứt, một thế hệ mới cấp tiến đã nổi lên ở Nam Phi. Câu chuyện của Chapungu và Rhodes tại cùng một không gian và thời gian đặt ra những câu hỏi về giới tính, quyền lực, việc tự đại diện, làm lịch sử và cuộc hồi hương ai về đất nấy.

Qua việc đã làm, tôi hiểu nhiều hơn về thế giới quanh tôi: làm thế nào để đi xuyên không gian, ai là người ta chọn để vinh danh và ai là người để ghi nhớ.

Giờ đây khi tôi nhìn mình trong gương tôi không chỉ thấy hình ảnh của mình, tôi còn thấy cả hình cảnh của những bậc phụ nữ đã nắn đúc nên tôi ngày hôm nay. Tôi hãnh diện trong việc mình làm, ngợi ca lịch sử của phụ nữ, với hy vọng vào một ngày sẽ không còn có cô bé Da đen nào phải cảm thấy là cô ta không hiện hữu.

image
So Long a Letter, 2016 / Lá thư dài, 2016 (So Long a Letter là tựa của một cuốn bán hồi ký bằng tiếng Pháp, Une si longue letter, của nữ văn sĩ người Segalese, Mariama Bâ, xuất bản năm 1979, kể về thân phận của một phụ nữ Hồi giáo)

***

Xem Sethembile Msezane nói chuyện:

TEDGlobal 2017
Living sculptures that stand for history’s truth

bài đã đăng của Sethembile Msezane


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)