…Con sóng đang ập ờ va đập vào mạn thuyền mà chưa khi nào sóng gợn. Ánh trăng đang mơn trớn vuốt ve từng con sóng nhỏ mà chưa bao giờ trăng tỏa. Gió đang run run mân mê vạt áo mà chưa khi nào gió thổi. Lòng người hân hoan trong giấc mộng tình yêu mà đã có khi nào người yêu?

Ta thương tiếc cho cái đời sống vô thường ngắn ngủi này, tham vọng bất tử cùng trời đất để ngàn đời ngắm trăng nghe sóng mà lại chẳng biết rằng đời sống chẳng hề vô thường, tham vọng kia chẳng hề tồn tại. Trăng chẳng có. Sóng cũng không.

Ta say sưa trong bể mộng ánh trăng. Trăng của trời đất hay trăng trong ngực? Ta nào phân biệt được! Ta là trăng hay trăng là ta? Ta nào biết!…

(Tổ khúc gửi Tô Đông Pha – Một Danna)

。

ẢNH HƯỞNG THIỀN LUẬN TỚI NGHỆ THUẬT NHẬT BẢN

。

Khái niệm Pháp Kim Cương

1. Đức Thế tôn hỏi :

– Trưởng lão Thiện hiện, ông nghĩ thế nào, có ai đem cho đủ hết bảy loại vàng ngọc chất đầy đại thiên thế giới, thì người cho ấy có được phúc nhiều hay không ?

– Rất nhiều, bạch ngài.Vì phúc đức ấy Ngài đã nói là tính phi phúc đức, thế nên ngài nói phúc đức rất nhiều.

– Trưởng lão Thiện hiện, nhưng nếu có ai từ pháp thoại này, tiếp nhận ghi nhớ dầu là chỉ được chỉnh cú bốn câu, và biết đem nói cho bao người khác, thì phúc người ấy vẫn hơn người trước. Tại sao như vậy? Vì lẽ hết thảy Phật đà cùng với Phật pháp – pháp vô thượng giác của các Phật đà – toàn là xuất ra từ pháp thoại này. Trưởng lão Thiện hiện, gọi là Phật pháp thì Như lai nói là phi Phật pháp, thế nên Như lai nói là Phật pháp .

2. Đức Thế tôn nói :

– Nếu có ai nói Như lai đạt được vô thượng bồ đề, thì nói như vậy là không chính xác, bởi vì, trưởng lão, thật ra không có pháp gì gọi là Như lai đạt được vô thượng bồ đề.

Trưởng lão Thiện hiện, Như lai đạt được vô thượng bồ đề, sự đạt được ấy không phải chắc chắn, không phải trống rỗng. Vì lý do này, Như lai tuyên ngôn rằng tất cả pháp toàn là Phật pháp.

Trưởng lão Thiện hiện, tất cả pháp ấy Như lai đã nói phi tất cả pháp, nên Như lai nói là tất cả pháp .

3. Vào lúc bấy giờ trưởng lão Thiện hiện bạch đức Thế tôn :

– Pháp thoại như vậy nên gọi tên gì? chúng con cần phải ghi nhớ thế nào?

Đức Thế tôn dạy :

– Trưởng lão Thiện hiện, pháp thoại như vậy nên gọi tên là Kim cương bát nhã ba la mật đa, trưởng lão hãy nhớ pháp thoại như vầy qua danh hiệu ấy. Tại sao như vậy, trưởng lão Thiện hiện, bởi vì bát nhã ba la mật đa thì Như lai nói là phi bát nhã ba la mật đa, thế nên Như lai nói là bát nhã ba la mật đa .

4. Có thể tổng kết Pháp Kim Cương bằng mệnh đề sau :

« Là A, nhưng không phải là A, nên mới gọi là A. »

。

。

Pháp Kim Cương và thơ Haiku

。

5. Một haiku của Kaga no Chiyo

Hoa khiên ngưu nở,

chiếm trọn chiếc gàu giếng.

Tôi phải xin nhờ nước.

Khi tác giả nhìn thấy hoa khiên ngưu in bóng dưới nước giếng thì cô ta tưởng nước trong gàu là hoa nở thật. Nước khi đó không còn là nước nữa mà là hoa, vì vậy mà nữ thi sĩ phải đi… xin nước. Là hoa nở, không phải hoa nở (vì biết chỉ là bóng in xuống nước) nên mới nói là hoa nở (bóng nuớc thành hoa thật).

。

6. Một haiku của Uemura Sengyo

Nỗi cô đơn.

Cái lạnh của mùa xuân.

Chả có gì khác nữa.

Đọc hai câu thơ đầu ta cảm thấy nỗi cô đơn của tác giả trong tiết lạnh đầu xuân, nhưng khi đọc câu thơ thứ ba ta mới thấy khái niệm « cô đơn » ở đây dành cho cái lạnh mùa xuân chứ không phải cho tác giả, bởi chỉ có nó hiện hữu trong mùa xuân. Vậy tác giả ở đâu ? Thật đáng tiếc, ông ta bị mùa xuân bỏ rơi, và một lần nữa ông ta lại bị cô đơn. Ta cô đơn, nhưng ta không cô đơn nên mới nói là ta cô đơn.

。

7. Một haiku của Yosa Buson

Sáng nay

mặt trời đã loé lên

từ một cái đầu cá mòi

Có vẻ dường như tác giả muốn nói đến tia nắng của mặt trời trên đầu con cá mòi vẫn tươi sống vừa mới bắt từ biển chứ không phải là hình ảnh mặt trời trên cao. Nhầm rồi ! Tác giả muốn nói đến ý nghĩ của con cá mòi về mặt trời buổi sáng! (nó có thể đang bơi dưới nước hoặc đã bị bắt). Là mặt trời, không phải mặt trời, nên mới nói là mặt trời.

。

。

Pháp Kim Cương và Hội Hoạ

。

8. Bức “Thác nước” của Zeshin Shibata

。

Gọi là thác nước mà không thấy thác nước ở đâu, chỉ thấy những tảng đã lởm chởm ẩn hiện tự do trên mặt tranh (thực ra vẫn còn vài nét mờ thể hiện nước lồng trong đá, nhưng xét bố cục trong tranh thì nó không có vai trò gì). Bức tranh tự nó đã giải thoát khỏi những khái niệm ngôn ngữ thông thường, ngôn từ không thể nào cản nổi sự vi diệu đang lan tỏa trong nó. Ta không thể nhìn thấy nước nhưng nhờ vào sự sắp xếp của các tảng đá mà ta cảm nhận thấy một thác nước đang ào ào trút xuống, bọt tung trắng xóa, rồi trắc trở luồn qua những khe đá. Như vậy: là thác nước, không phải là thác nước, nên mới gọi là thác nước.

。

9. Bức “Cảnh biển” của Zeshin Shibata

。

Zeshin vẽ núi ở gần có đầy đủ sắc độ đường nét nhưng cây cổ thụ thì được diễn tả chỉ bằng một sắc độ mực đậm đồng đều. Cách thể hiện như vậy gợi lên trong chúng ta cảnh hoàng hôn mùa thu, và hướng nhìn của tác giả từ dưới nhìn lên bầu trời. Nhưng…Ô hay, sao lại có cái thuyền ở trên bầu trời thế này? Ồ không, đó không phải là bầu trời mà là biến, bức tranh tên là “cảnh biển” mà! Vậy nó là cảnh biển hay cảnh trời? Người xem tranh như chúng ta sẽ nhìn nhận lại rằng đây là cảnh biển, vì tên bức tranh là như vậy. Ở đây, bức tranh là cảnh biển, nhưng không phải là cảnh biển, nên mới gọi là cảnh biển. Một thực tế phũ phàng là ta chỉ có thể cảm nhận thế giới bằng sự lệch lạc và thiếu sót của ngôn ngữ. Chỉ khi quên khái niệm “cảnh biển” kia thì ta mới thấy tiềm thức không phân biệt.

。

Pháp Kim Cương và Kiến Trúc

。

10. Vườn thiền Ryoan-ji

。

Vườn thiền gồm 15 hòn đá xếp thành 5 nhóm tượng trưng cho những hòn đảo trên đại dương. Điều kì lạ là khi đi vòng quanh vườn bao giờ cũng bị khuất mất một hòn đá. Chỉ cần di chuyển một chút là ta thấy hòn đã bị khuất đó, nhưng khi đó một hòn đá khác lại bị khuất. Chung quy lại, trong tức thời ta chỉ thấy 14 hòn đá nhưng tâm ta luôn thấy 15 hòn đá. Tức có nghĩa : Là 15, không phải 15 nên mới gọi là 15.

。

11. Nhà thờ Ánh Sáng của Tadao Ando

。

Mới nhìn vào ta thấy một hình thánh giá toả sáng trong bóng tối nhưng thực ra đó chỉ là vết cắt rỗng của bức tường để ánh sáng lọt vào. Khi nhìn lại tên công trình và thấy người cầu nguyện ở trong ta mới khẳng định lại lần nữa đó là thánh giá. Là thánh giá, không phải thánh giá, nên mới gọi là thánh giá.

。

。

Saint Petersburg, Lễ Phật Đản Đinh Hợi

Một Danna

bài đã đăng của Một Danna

• Liên văn bản số 2 - 22.10.2010
• một chút về tác phẩm “địa ngục âm nhạc” của Bosch - 05.11.2009
• Đêm trắng - 30.07.2009
• Vẻ đẹp của Thiền - 14.05.2009
• Trước tượng đài Brodsky - 06.06.2008
• Liên văn bản số 1 - 27.04.2008