Things Fall Apart, truyện đầu tay của Chinua Achebe, xuất bản năm 1958. Đã có hơn 12 triệu quyển đang lưu hành, được dịch sang hơn 50 ngôn ngữ khác nhau. John Updike đánh giá cao, cho là “một tác phẩm vĩ đại, đưa lên một tình người can đảm và ôn hậu,” thường được so sánh với những kịch tác Hi-lạp nổi tiếng. Truyện nói về cuộc tranh đấu cổ điển của truyền thống xã hội trước những cơn gió cuồng đòi hiện đại hóa từ Tây phương. Gần hơn, nó diễn lại ảnh hưởng của thực dân đế quốc Anh trên một làng nhỏ ở Nigeria vào cuối thế kỷ 19. Một câu chuyện đơn giản của một người có quyền thế, đời sống bị chèn ép dưới những sợ hãi, lo âu và giận dữ, đậm màu sắc riêng biệt Phi châu nhưng cũng mang nhiều cá tính con người, có thể tìm thấy được bất cứ nơi đâu thời nào.

Things Fall Apart kể lại chuyện xảy ra trong vùng Umuofia xứ Nigeria, quê hương của Okonkwo, một người đàn ông nhiều tự hào, khỏe mạnh, cần cù nhưng đầy giận dữ. Mang mặc cảm là con của một người cha không thành công trong xã hội, nợ nần đầy đầu chỉ vì không có tham vọng, lại lười biếng, chỉ thích thổi sáo uống rượu, Okonkwo luôn cảm thấy một nhu cầu để tự xác định giá trị cá nhân. Năm 18 tuổi, Okonkwo đánh ngã được Cọp Amalinze, một tay đô vật nổi tiếng. Sau đó, Okonkwo nuôi sống gia đình mẹ và em nhỏ bằng cách trồng khoai mướn cho một người giàu có trong làng, cho tới khi ông kiếm đủ lợi tức mua đất, hạt giống và tự lập đất vườn riêng. Okonkwo làm ăn khá giả, khi mở đầu truyện ông đã có ba người vợ, đông con cái, một khu nhà lớn với chòi riêng cho mỗi vợ, một chòi riêng cho ông và nhiều khoai trong kho chứa. Tham vọng của Okonkwo là đạt hết tất cả chức tước cao trong làng.

Okonkwo người nóng tính, không mấy thiện cảm với những người kém may mắn. Ông buồn phiền vì nghĩ rằng đứa con trai lớn, Nwoye, không lanh lợi, chăm chỉ như ý ông muốn. Có lần, giận lên vì cơm nước chưa chuẩn bị đúng giờ, ông đánh đập bà vợ trong Tuần Bình Yên, khoảng thời gian thờ thần vật tổ trước mùa gieo mới.

Sau vụ một người đàn bà trong làng bị giết chết bởi một làng bên cạnh, vì không muốn gây chiến, họ phải đền làng Umuofia một cặp trai gái trẻ. Trong khi chờ sấm tiên tri cho biết sẽ làm gì, đứa con trai, Ikemefuna, được Okonkwo nhận nuôi. Ikemefuna là một đứa giỏi, nhanh nhẹn, được lòng cả gia đình Okonkwo, trở nên bạn thân của Nwoye, lại xem Okonkwo như cha mình. Sau ba năm, những trưởng bối trong làng được sấm bảo phải giết chết Ikemefuna. Trên đường rừng, lấy tiếng là sẽ được họ dẫn trở lại về làng cũ, Ikemefuna bị chém. Chỉ bị thương, Ikemefuna chạy lại cầu cứu với Okonkwo, kêu ông bằng cha và nhờ ông bảo vệ. Tuy nhiên, sợ dân làng cho rằng mình yếu đuối, Okonkwo vung mã tấu chém chết Ikemefuna.

Sau cái chết của Ikemefuna, có người bảo việc Okonkwo chém chết thằng nhỏ là điềm xấu cho ông. Dần dần, ông cũng nguôi ngoai và trở lại tham dự vào những nghi lễ trong làng, nhưng con trai ông, Nwoye, vẫn bị ám ảnh về cái chết của bạn mình.

Trong những đứa con, Okonkwo thương nhất Ezinma, con gái duy nhất từ bà vợ hai Ezwefi. Ông tiếc Ezinma không là con trai, vì con bé có tính quyết đoán và lanh lợi. Chín người con trước của bà Ezwefi đều chết trẻ, khi sống chưa được hết năm năm. Những thầy tế trong làng tin rằng bà bị ám bởi ogbanje, một tiểu-linh thích chết sớm để được trở vào bụng mẹ hoài thay vì phải lớn lên như những trẻ khác.

Trong đám tang của Ezeudu, một trưởng bối trong làng mà cũng là thầy tế cho bà thần đất, mọi đàn ông trong làng bắn súng để tiễn Ezeudu lần cuối. Chẳng may, người con trai 16 tuổi của Ezeudu bị đạn lạc từ súng của Okonkwo bắn chết. Theo thông tục trong làng, Okonkwo phải bị lưu đày khỏi xứ bảy năm để chuộc tội. Okonkwo đem gia đình về lại làng Mbanda, quê mẹ của ông.

Gia đình Okonkwo được quê mẹ đón mừng, cho mượn hạt giống khoai và đất đai trồng trọt. Tuy buồn bã vì không thể đạt được những địa vị trong làng cũ như ông đã tính, Okonkwo làm ăn siêng năng nuôi gia đình. Sau bảy năm, ông thết tiệc thịnh soạn đãi làng quê mẹ để cám ơn.

Trở lại Umuofia, làng đổi nhiều vì người truyền đạo da trắng đã lập nên trường học, chợ búa, có chính quyền thực dân, và mời gọi dân làng vào đạo. Lúc đầu, chỉ có những người kém vị thế trong làng bỏ lòng tin cổ truyền để theo tôn giáo mới, nhưng nhà truyền giáo kiên trì, dần lôi cuốn được thêm những người có tài sản và địa vị tham dự. Người con trai lớn của Okonkwo, Nwoye cũng bỏ nhà vào làng đạo sống.

Người truyền giáo đầu tiên, ông Brown, tử tế, muốn hài hòa sống chung với dân làng. Khi ông mất, người kế vị, ông Smith, cứng rắn hơn, không tán thành với những phong tục cổ truyền trong làng, nghĩ rằng cuộc sống là một bãi chiến giữa sáng và tối, tốt và xấu. Smith cổ động những thành phần cuồng tín trong làng, luôn cả tên Enoch, tìm cách xúc phạm đến lòng tin vật thể thần thánh.

Sau ngày Enoch phá hoại một tập tục lâu đời, dân làng phản đối, mang mặt nạ thần linh đến đốt cháy khu nhà của Enoch và nhà thờ trong làng, nhưng lại tha sinh mạng Smith. Smith trả thù, nhờ chính quyền Anh địa phương bắt giữ sáu người trưởng làng và đòi tiền phạt. Những trưởng làng này, có cả Okonkwo, bị hành nhục, đánh đập và cạo đầu trong tù. Sau khi được thả ra, trong một buổi họp làng để bàn tính, Okonkwo nổi giận và chém chết một người trong nhóm chính quyền Anh gửi tới giải tán buổi họp. Khi thấy rằng không ai khác trong làng chịu theo mình nổi lên chống lại chính quyền thực dân, Okonkwo trở về nhà treo cổ tự sát.

(Ban Biên Tập)

 

 

—————————————————————

Chương 24

Okonkwo và đám bạn tù được thả ngay sau khi có người nộp tiền phạt dùm cho họ. Tên quận trưởng lại lải nhải với họ về bà hoàng vĩ đại, về hòa bình và chính quyền được việc. Họ không chú ý nghe, chỉ ngồi đó hết nhìn ông quận trưởng lại nhìn người thông dịch. Cuối cùng người ta trao trả lại mấy cái bao và mã tấu của họ rồi thả họ về. Họ đứng dậy rời tòa án. Không nói với ai lời nào và cũng chẳng nói chuyện với nhau.

Tòa án, cũng như nhà thờ, được xây hơi xa tận ngoài bìa làng. Con đường mòn dẫn đến tòa án rất tấp nập bởi vì nó còn dẫn đến suối, qua khỏi tòa án một đỗi ngắn. Trong mùa khô, lối đi rộng và nhiều cát. Đến mùa mưa, các bụi cây mọc rậm rạp lấn vào từ cả hai bên làm con đường hẹp lại. Lúc này đang mùa khô.

Trên đường về làng, nhóm sáu người này gặp nhiều đàn bà và trẻ em trên đường ra suối, đầu họ đội bình chứa nước. Nét mặt họ nặng nề đến nỗi đám đàn bà và trẻ em sợ, không dám chào hay chúc mừng họ được thả về, chỉ nép sang một bên đường nhường cho họ đi trước. Trong làng, đàn ông họp thành nhóm nhỏ lần lượt nhập đoàn với họ cho đến khi thành một đoàn người khá đông. Họ đi thật lặng lẽ. Khi mỗi người trong nhóm sáu người đến khu nhà ở của họ, họ rẽ vào, và một nhóm người tách nhóm đi theo. Cả làng như xôn xao trong một nỗi im lặng, nghẹt thở.

Ezinma chuẩn bị bữa ăn cho bố của nàng lập tức sau khi nghe tin sáu người sẽ được thả ra. Nàng mang thức ăn đến gian nhà chính (obi^[1]) của bố. Ông ăn lơ đãng, không thấy ngon, ăn chỉ vì không muốn phụ lòng con gái. Thân nhân và bạn bè ông đã tụ họp ở gian nhà chính. Obierika giục ông tiếp tục ăn. Không ai nói lời nào, nhưng tất cả mọi người đều chú ý đến lằn rất dài trên lưng của Okonkwo. Vết roi của tên cai tù đã khắc sâu vào trong thịt của ông.

Người rao tin của làng lục tục lên đường từ đêm qua. Hắn đánh gồng và thông báo sáng mai sẽ có buổi họp làng. Mọi người đều biết là đã đến lúc người của Umuofia phải lên tiếng tỏ thái độ với những chuyện vừa mới xảy ra.

Đêm ấy Okonkwo hầu như không ngủ. Nỗi cay đắng chất chứa trong lòng, dường như cộng thêm nỗi háo hức của trẻ thơ. Trước khi đi ngủ ông bưng xuống bộ chiến phục mà ông chưa hề đụng đến từ khi hồi hương sau những năm lưu đày. Ông đã giũ cái khố (raffiaa^[2]) còn ám khói, kiểm tra lại cái mũ lông cao và cái khiên của ông. Ông thỏa mãn khi thấy chúng còn rất tốt.

Nằm trên giường tre ông nhớ đến cách tụi da trắng hạ nhục ông ở sân tòa, và ông thề sẽ trả thù. Nếu Umuofia quyết định tiến tới chiến tranh, càng tốt. Nhưng nếu ai cũng muốn sống hèn nhát thì ông sẽ tự trả thù. Ông nghĩ đến những lần chiến tranh trong quá khứ, cuộc chiến huy hoàng nhất là cuộc chiến tranh với Isike. Lúc ấy Okudo vẫn còn sống. Okudo là người hát bài ca chiến tranh không ai có thể sánh bằng. Ông không phải là một chiến sĩ nhưng giọng hát của ông có thể biến mọi người thành sư tử.

“Người xứng đáng không còn mấy ai,” Okonkwo thở dài nghĩ đến những ngày huy hoàng xa xưa. “Isike không thể nào quên được cách người mình tàn sát họ trên chiến trường. Người mình giết những mười hai người của họ nhưng chỉ bị có hai người bị tử thương. Trước khi hết tuần họp chợ thứ tư, họ xin hòa. Những ngày ấy đàn ông vẫn còn chí khí của đàn ông.”

Lúc ông đang suy nghĩ những chuyện ngày xưa, ông nghe tiếng cồng vọng lại từ xa. Ông lắng nghe cẩn thận và nhận ra giọng của người rao tin của làng. Rất nhỏ và yếu ớt. Ông trở người, lưng ông đau nhói. Ông nghiến răng. Người rao tin đến càng lúc càng gần hơn cho đến khi ông ta đi qua khỏi nhà của Okonkwo.

“Chướng ngại lớn nhất ở Umuofia,” ông nghĩ một cách hằn học, “là tên hèn nhát Egonwanne. Miệng lưỡi đường mật của hắn có thể biến lửa thành tro. Khi hắn mở miệng hắn có thể biến đàn ông thành những người vô dụng. Nếu mọi người đừng chú ý đến miệng lưỡi đàn bà của hắn năm năm về trước thì chúng ta không phải đương đầu với tự sự ngày hôm nay.” Ông nghiến răng. “Ngày mai hắn sẽ bảo với mọi người là “tổ tiên ta chưa bao giờ ‘đánh nhau bằng đổ lỗi cho người khác.’ Nếu mọi người nghe lời hắn, ta sẽ tách riêng và chuẩn bị trả thù một mình.”

Giọng người rao tin càng lúc càng nhỏ dần và khoảng cách như mài mòn đi những sắc cạnh của tiếng gồng. Okonkwo trở mình từ bên này qua bên kia và rút từ cơn đau ở lưng của mình một cảm giác khoái lạc. “Nếu ngày mai Egonwanne nói về chuyện ‘chiến tranh bằng đổ lỗi’ ta sẽ cho hắn xem cái lưng và cái đầu của ta.” Ông nghiến răng.

*

Chợ từ từ đông người ngay từ lúc mặt trời lên. Obierika đang chờ ở obi lúc Okonkwo đi ngang và gọi ông. Ông đeo túi da dê và mã tấu lên vai, ra ngoài và cùng đi với Okonkwo. Nhà của Obierika gần mặt đường vì thế ông ta có thể nhìn thấy bất cứ người nào đi đến chợ. Ông trao đổi vài câu chào hỏi với mọi người.

Khi Okonkwo và Obierika đến chỗ họp đã thấy đông người vô số kể, đến nỗi nếu ai đó ném lên một hạt cát thì hạt cát này sẽ chẳng bao giờ có thể rơi xuống mặt đất. Và còn rất nhiều người đổ về từ những ngõ ngách của tất cả chín làng. Điều này làm ấm lòng Okonkwo khi ông nhìn thấy sức mạnh trong sự đoàn kết của dân làng. Đặc biệt, ông cố tìm một người, người đàn ông miệng lưỡi mà ông rất vừa khinh ghét vừa lo ngại.

“Ông có thấy hắn ta không?” ông hỏi Obierika.

“Ai?”

“Egonwanne,” ông vừa nói vừa đảo mắt tìm hết góc nọ đến góc kia của cái chợ bao la này. Đa số đàn ông ngồi trên những cái ghế gỗ mà họ mang theo từ nhà.

“Không,” Obierika nói, đảo mắt nhìn đám đông. “Ô kia kìa, hắn đứng dưới cây bông gòn. Ông sợ rằng hắn sẽ thuyết phục chúng ta đừng chiến đấu?”

“Sợ? Tôi không cần biết hắn sẽ làm gì đến ông. Tôi khinh bỉ thù ghét hắn, và cả những người nào nghe theo lời của hắn. Tôi sẽ đánh một mình nếu cần.”

Họ nói như hét bởi vì hầu như mọi người đều cùng nói một lúc, và âm thanh hỗn loạn như một buổi chợ đông.

“Ta sẽ chờ cho đến lúc hắn mở miệng,” Okonkwo nghĩ. “Sau đó ta sẽ nói.”

“Nhưng làm sao ông biết là hắn sẽ chống chiến tranh?” Obierika hỏi sau một hồi im lặng rất lâu.

“Bởi vì tôi biết hắn là một thằng hèn,” Okonkwo trả lời. Obierika không nghe những lời ông nói sau đó bởi có người chạm vào sau vai ông. Ông xoay người lại bắt tay năm sáu người bạn. Okonkwo không buồn xoay người lại để nhìn cho dù ông nhận ra giọng nói của những người ông quen. Ông chẳng tha thiết gì với việc chào hỏi. Nhưng có một người trong đám chạm nhẹ vai ông và thăm hỏi người nhà của ông.

“Mọi người đều khỏe mạnh,” ông trả lời không mấy sốt sắng.

Người đầu tiên nói với Umuofia sáng hôm ấy là Okika, một trong sáu người bị cầm tù. Okika là một người rất tốt và là người có tài nói chuyện trước công chúng. Tuy thế ông không có giọng nói thật mạnh mẽ hùng hồn mà người diễn thuyết đầu tiên cần phải có để thiết lập trật tự trong buổi họp hội đồng nhân dân. Onyeka có giọng nói như vậy do đó ông được mời nghênh đón Umuofia trước khi Okika phát biểu.

“Umuofia kwenu^[3]!” “Xin chào Umuofia!” Ông nói bằng một giọng sang sảng, giơ cánh tay trái lên cao và đẩy không khí với lòng bàn tay mở.

“Yaa!” Umuofia gầm lên đáp lời.

“Umuofia kwenu!” ông cất giọng sang sảng, lập lại, lập lại nữa, mỗi lần xoay mặt đến một hướng mới. Và đám đông trả lời “Yaa!”

Buổi họp bỗng nhiên yên lặng như có nước lạnh dội vào lửa đang gào thét cháy. Okika nhỏm dậy và trân trọng chào người trong cộng đồng bốn lần. Rồi ông bắt đầu:

“Dân làng biết tại sao mình đến đây hôm nay, đáng lẽ ra lúc này là thời gian mình nên dùng để xây trại, sửa nhà, hay chỉnh đốn cộng đồng. Cha ta thường dạy rằng: ‘Khi nào con thấy một con cóc nhảy giữa ban ngày, con nên biết rằng đó là lúc mạng sống của nó bị đe dọa.’ Khi ta nhìn thấy dân làng đổ vào chợ từ khắp nơi trong làng, từ mọi gia đình, ta biết đời sống cộng đồng của chúng ta đang bị đe dọa.” Ông ngừng nói một chút xíu, rồi tiếp.

“Thần phù hộ chúng ta đang khóc. Idemili đang khóc. Ogwugwu đang khóc, Agbala đang khóc, và tất cả những vị thần khác cũng thế. Ông cha tổ tiên của chúng ta cũng đang than khóc bởi vì sự sỉ nhục họ phải hứng chịu và sự thù hằn mà chúng ta thật sự thấy tận mắt.” Ông ngừng một chút để lấy lại cân bằng cho giọng nói bắt đầu run rẩy vì xúc động.

“Đây là một cuộc họp mặt rất đông đảo. Không có thị tộc nào có thể khoác lác là họ có buổi họp to hơn hay nhiều nhiệt huyết hơn. Nhưng có phải tất cả làng đều đến họp mặt ở đây? Ta xin hỏi các người: Có phải tất cả con cháu của Umuofia cùng một lòng với chúng ta?” Có tiếng xì xào rầm rì lan truyền khắp nơi trong đám đông.

“Không, họ không đồng lòng với chúng ta,” ông nói. “Họ đã bỏ họ hàng làng xóm để đi theo hướng riêng của họ. Chỉ có chúng ta, người đến họp sáng hôm nay, là vẫn còn một lòng theo chí hướng của ông cha. Còn người anh em của chúng ta đã bỏ rơi chúng ta để gia nhập bè phái của kẻ lạ mà làm nhơ bẩn đất đai của cha ông. Nếu chúng ta kháng cự người lạ chúng ta sẽ phải đánh nhầm anh em mình, và có thể sẽ làm đổ máu của người cùng dân tộc. Nhưng đây là việc cần thiết mà chúng ta cần phải làm. Ông cha chúng ta không bao giờ tưởng tượng rằng việc này có thể xảy ra. Ông cha ta không bao giờ phải giết anh em của họ. Nhưng người da trắng không đến trong thời của ông cha của mình. Vì thế mình phải làm việc ông cha mình đã không phải làm. Chim Eneke được hỏi là tại sao luôn luôn bay lượn và ngài đã trả lời: ‘Loài người học bắn để không bao giờ bắn hụt thì ta phải học bay không bao giờ đáp xuống.’ Chúng ta phải đánh đuổi những kẻ thâm độc. Và nếu anh em của ta kết bè đảng với những kẻ thâm độc này thì ta cũng phải đánh đuổi người anh em. Và chúng ta phải làm ngay lập tức. Chúng ta phải tát cạn nước lúc nước chỉ mới ngập đến mắt cá chân. . . . “

Ngay lúc đó có tiếng khuấy động xôn xao giữa đám đông và mọi cặp mắt đều đổ dồn vào một hướng. Có một chỗ quẹo rất ngặt trên đường dẫn từ chợ đến tòa án của người da trắng, và từ đó dẫn đến suối nước. Vì thế không ai nhìn thấy một nhóm năm người sứ đưa tin đang tiến dần đến cho tới khi họ xuất hiện ngay ở chỗ ngoặt, chỉ cách vài bước là đến cạnh bìa đám đông. Okonkwo đang ngồi ở ngoài bìa.

Ông ta nhảy phắt lên ngay vừa lúc ông nhìn thấy hắn. Ông đối diện với tên trưởng nhóm sứ giả, run bắn người vì giận dữ tột độ, không thể thốt lời nào. Gã ấy không có vẻ gì khiếp sợ cả, giữ vững vị trí của mình. Bốn người tùy tùng xếp hàng ngay sau lưng hắn.

Trong một khoảnh khắc ấy, thế giới dường như bất động, chờ đợi. Tuyệt đối im lặng. Đám đàn ông của Umuofia nhập lại thành một khối lẩn vào sau đám cây cối và giây leo khổng lồ, như một bức màn che câm nín, chờ đợi.

Tên trưởng đoàn lên tiếng phá vỡ im lặng. “Để ta qua!” Hắn ra lệnh.

“Mi muốn gì ở đây chứ?”

“Ông da trắng, người có quyền hạn mà ông đã biết rõ lắm rồi, ra lệnh phải chấm dứt buổi họp này.”

Như ánh chớp, Okonkwo rút cây mã tấu. Tên sứ hụp xuống để tránh cú tấn công. Nhưng vô dụng. Cây mã tấu của Okonkwo chặt xuống hai lần, và cái đầu của tên sứ giả nằm lông lốc bên cạnh cái thi hài mặc đồng phục của hắn.

Đám dân làng, bức màn che sau lưng, lập tức trở nên hỗn loạn, buổi họp bị chấm dứt nửa chừng. Okonkwo đứng nhìn cái xác chết. Ông biết chắc chắn Umuofia sẽ không quyết định tiến đến chiến tranh. Ông biết, vì họ đã để đám sứ giả còn lại trốn thoát. Ông chợt nhận ra nỗi kinh hoàng trong sự hỗn loạn của đám đông, hỗn loạn thay vì hành động có chủ trương phương pháp. Ông nghe có người hỏi: “Tại sao ông ấy làm như vậy?”

Ông chùi cây mã tấu trên mặt cát và bỏ đi.

 

---

 

[1] Obi là chổ ở rộng nhất của người chủ gia đình.

[2] Raffia skirt http://www.marlamallett.com/w-5085.htm

[3] kwenu là lời chào đón hay nghênh tiếp

 

 

Articles by Chinua Achebe

• người anh em, hãy thận trọng / beware, soul brother - 15.07.2007
• After A War / Sau Một Cuộc Chiến - 15.07.2007
• Phỏng Vấn Chinua Achebe - 15.07.2007
• Phân Biệt Chủng Tộc trong "Trái Tim Đen Tối" của Conrad - 15.07.2007
• Kền Kền/ Vultures - 15.07.2007
• After A War / Sau Một Cuộc Chiến - 15.07.2007
• Phân Biệt Chủng Tộc trong "Trái Tim Đen Tối" của Conrad - 14.07.2007
• After A War / Sau Một Cuộc Chiến - 14.07.2007