Điểm sách tác phẩm Buổi Hẹn của Herta Müller
Nguồn: http://www.nytimes.com/2001/10/21/books/betrayal-as-a-way-of-life.html

Peter Filkins là nhà thơ, dịch giả và nhà phê bình. Tác giả của hai thi phẩm After Home và What She Knew, ông còn có nhiều bài tiểu luận phê bình đăng trên những tạp chí danh tiếng như the New Republic, the American Scholar, New Criterion, Paris Review, Agni, American Poetry Review, Partisan Review, Iowa Review, the Literary Review, TriQuarterly, Contemporary Literary Criticism, the Los Angeles Times Book Review, và the New York Times Book Review. Hiện ông là giảng sư của trường đại học Simon’s Rock College ở Great Barrington, Massachusetts.

“Tôi, chính tôi, không là gì cả, nếu không bị triệu tập,” nhân vật không tên trong tiểu thuyết “Buổi Hẹn” của Herta Müller phát biểu, trong lúc cô lấy xe điện đến trình diện cuộc thẩm vấn với cảnh sát tình báo Ru-ma-ni đang hoạt động dưới chế độ của Nicolae Ceausescu*. Tại điểm hẹn, nhân viên tra vấn, Thiếu Tá Albu, đặt một nụ hôn ướt nhèm lên tay cô trước khi hỏi cung cô dai dẳng hàng giờ. Những cuộc phỏng vấn này không xảy ra theo lịch trình thường lệ, mà tùy thuộc vào ý thích thình lình của Alba, khiến đời sống của nhân vật bị đẩy vào tình trạng hoang mang vì có thể bị gọi trình diện bất cứ lúc nào và không biết ngày nào cô sẽ bị tống giam vĩnh viễn. Theo chiều hướng này thì tiền đề của “Buổi Hẹn” vừa đơn giản vừa trực tiếp. Toàn bộ cuốn tiểu thuyết xảy ra chỉ trên một chuyến xe điện, tác phẩm theo chân những ngóc ngách ký ức và tiềm thức của nhân vật trong khi cô nghiền ngẫm về một thế giới mà “hạnh phúc đã trở thành nợ nần,” và cả “sự âu yếm cũng mang nhiều cạm bẫy.”

Bởi vì ám ảnh của chế độ lởn vởn chung quanh cô hầu như không ngớt, chẳng có gì ngạc nhiên khi nhân vật cảm thấy khó lòng tin tưởng bất kỳ ai. Ngay cả tình yêu cũng bị thương tổn trong bối cảnh như thế; cô chợt nhận ra “trong những ngày tôi không bị triệu tập, chúng giày xéo trái tim tôi, bởi vì chúng đang đuổi theo Paul,” người chồng thứ hai của cô. Mặc dầu Paul là chỗ dựa vững chãi cho cô, anh lại là một kẻ nghiện rượu. Trong những nỗ lực cố gắng giúp anh bỏ rượu chè, chính cô lại biến thành kẻ tra vấn, than phiền rằng “những kẻ nghiện rượu không bao giờ chịu nhìn nhận điều gì, ngay cả việc âm thầm nhìn nhận với chính họ — và họ sẽ không bao giờ cho phép ai ép nó ra từ họ, nhất là với người đang chờ đợi được nghe lời thú nhận.”

Müller — lớn lên trong một gia đình nói tiếng Đức ở Ru-ma-ni nhưng không viết gì về quê hương ấy cho đến khi bà di dân sang Đức vào năm 1987 — quan tâm nhiều đến việc phân tích hậu quả của những mối quan hệ cá nhân dưới chế độ cực quyền hơn là việc mổ xẻ sai trái của chế độ đó. Tương tự như tiểu thuyết năm 1993 của bà, “Giang Sơn của Những Trái Mận Xanh,” sự ngược ngạo côn đồ của chính phủ là cảnh phông cho những hành động tàn bạo và lọc lừa con người cư xử với nhau mỗi ngày, bất kể vợ chồng, thân thích hay bạn bè thâm giao. Müller nồng nhiệt tìm hiểu tại sao điều này lại xảy ra; nhân vật của bà suy ngẫm những tiêm nhiễm lọc lừa không sao đếm xuể của chính phủ trong đầu óc người dân. “Đã bao lần tôi phải nói láo hoặc câm lặng để bảo vệ những người thân yêu nhất,” cô ngẫm nghĩ, tuy nhiên cô cũng nhận ra rằng bất chấp hành động trung trực đó, “với chút dấu vết yêu thương một bên, và một đống sỉ nhục bên kia, tôi đã đầu hàng sự căm hận tiếp nối.”

Trong thế giới của “Buổi Hẹn,” không có sự gắn kết nào không thể phá vỡ, không có sự trung thành nào là vĩnh cữu, và không có tương lai nào là chắc chắn. Thay vào đó, cuộc sống chung qui chỉ là một chuỗi sự kiện may rủi, cái này xói mòn cái kia. Bởi thế, sự cố gắng cá nhân của nhân vật hòng áp đặt trật tự trên những chuỗi mất mát tự nó chẳng khác gì một lập trường chính trị. Tự nhận là “tôi có thể chấp nhận sự ngu ngốc dễ dàng hơn là sự mất phương hướng,” cô chỉ có thể cố gắng sắp xếp những mảnh vỡ trải nghiệm thành một khối trật-tự-có-vẻ suốt trên chuyến tàu điện. Tuy nhiên, trật tự mà cô tìm kiếm không phải từ Thiếu tá Albu và lý luận nham hiểm của hắn. Đối với hắn, toan tính trốn nước lố bịch của nhân vật, việc cô khâu tên, địa chỉ và lời ghi “Hãy cưới em” bên trong áo choàng, hướng về biên giới Ý từ xí nghiệp may mặc nơi cô kiếm sống chỉ có thể suy ra là cô phạm tội mãi dâm trong lúc làm việc, cũng những chi tiết khác hắn muốn tra vấn từ cô. “Cô thấy không, tất cả đều liên hệ với nhau,” hắn hét to vào mặt cô, cô đáp trả một cách lạnh lùng, “Trong suy nghĩ của ông thì chúng có liên quan, nhưng trong suy nghĩ tôi thì không.”

Müller cũng cự tuyệt những hình thức trật tự khiêu khích loại phản ứng máy móc và gần như giả dối; “Buổi Hẹn” không là một cuốn sách mang tình tiết rối rắm cho lắm mà đúng hơn nó thiếu hẳn một phương hướng rành mạch. Ngụp lặn ra vào cuộc đời của chính cô suốt chuyến tàu điện, cốt truyện thêu dệt tới lui trong trí tưởng của nhân vật một cách rất ngẫu nhiên. Trong một phút cô có thể đang nghĩ đến sự ngoại tình của người cha tài xế, rồi cuộc cãi vã với Paul, rồi kế đến là sự phản đội và giam cầm của ông bà nội do người chồng trước và cha của hắn gây nên, và cuối cùng là cái chết của cô bạn Lilli trong lúc đang lén trốn sang Hung Gia Lợi. Không có sự nối kết cụ thể nào giữa các nhân vật hoặc sự kiện này, và tuần tự của những biến cố này cũng ít được đề cập rõ rệt. Hệt như nhân vật tường thuật, cũng là một phần nào đó của Müller, nghi ngờ ngay cả độc giả, lo ngại rằng nếu cô kể lại câu truyện theo lối truyền thống, cô sẽ không chỉ phụ bạc trải nghiệm đầy đau khổ mà còn phản bội lại chính mình.

“Thay cho những ý nghĩ chúng ta cứ phải cân đi nhắc lại không ngừng, tốt hơn hết là nắm được thực thể ngay trong đầu mình để chúng ta có thể với ra và chạm vào chúng,” nhân vật phát biểu về đời sống ở Ru-ma-ni, cũng là một khái niệm vững chắc đối với độc giả của cuốn tiểu thuyết. “Buổi Hẹn” là một cuốn sách khó đọc, điều đó hoàn toàn hợp lý vì cường độ mãnh liệt của tình thế mà tác phẩm muốn nắm bắt. Đáng tiếc rằng tác phẩm cũng không được thỏa mãn cho lắm. Tôi cảm thấy quá khó khăn khi gắng thiết lập một khởi đầu, đoạn giữa, và kết thúc rõ ràng cho câu truyện, dù rằng suốt chuyến tàu điện của nhân vật, và sự khám phá đầy tủi nhục của cô ở đoạn cuối có vẻ đã chuẩn bị cho sự phát triển hợp lý của câu truyện theo lối tự nhiên như thế. Sự cô lập của nhân vật và lối cô ta như tê liệt bước đi giữa cuộc đời và tự hỏi, “Những thứ này thật sự có ý nghĩa gì không, hay chúng chỉ hiện hữu khiến chúng ta phải thắc mắc,” có nghĩa “Buổi Hẹn” là một trắc nghiệm thử thách sức chịu đựng hơn là một niềm vui sướng. Có thể biện hộ rằng ý niệm đó là điểm chính yếu của câu chuyện vì Müller muốn phơi bày cảm giác bị cưỡng ép và nỗi tuyệt vọng, nhưng sự cưỡng ép tự nó không làm nên một tác phẩm.

Bản dịch của Michael Hulse và Phillip Boehm cũng thử thách sự kiên nhẫn của chúng ta, dù nói chung nó cũng khá trung thực, nhưng hay bị rơi vào tình trạng câu cú lủng củng. (“Một cơn gió nhẹ xào xạc qua những tàn cây tần bì, tôi lắng nghe tiếng lá, có lẽ Paul đang lắng nghe tiếng nước.” Hoặc “Hộp thư khổng lồ màu xanh dựng trước bưu điện, nó có thể đựng bao nhiêu lá thư.”) Những câu văn như thế có thể gây ấn tượng trong ngôn ngữ Đức, nhưng chúng mang vẻ phiền hà tùy tiện trong Anh ngữ. Tương tự, tuy Müller cố tình muốn phá vỡ cảm giác thoải mái của độc giả bằng cách loại bỏ trật tự của thể văn truyền thống, “Buổi Hẹn” trở thành loại tiểu thuyết khiến bạn cảm thấy hân hoan khi đã đọc xong nhưng lại nuối tiếc mình đã lỡ bắt đầu, bất kể cường độ phức tạp của niềm tuyệt vọng đã được chuyên chở trong đó.

_______

*Tổng bí thư của đảng cộng sản Ru-ma-ni từ 1965 đến 1989

 

 

 

.