Hermann Hesse là một cây bút nổi tiếng. Ông sinh năm 1877, mất năm 1962, được giải Nobel Văn Chương năm 1946. Một tâm hồn rất Đông phương, với những tác phẩm mà người Việt yêu văn chương quen thuộc như Siddhartha (1922, Câu Chuyện Dòng Sông), Der Steppenwolf (1927, Sói Đồng Hoang), Narziß und Goldmund (1930, Nhà Khổ Hạnh và Gã Lang Thang) do những cây bút uyên thâm Phật học Phùng Khánh (tức ni sư Thích Nữ Trí Hải), Phùng Thăng cùng vài người nữa chuyển ngữ. Sau 1975, các tác phẩm khác của Hermann Hesse được tiếp tục dịch ra tiếng Việt. Bên cạnh các tác phẩm văn xuôi nổi tiếng, ông cũng để lại một gia tài thi ca đồ sộ.

Über die Felder là một bài thơ ngắn, chỉ có tám câu, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng. Tình cờ đọc được  trên mạng, tôi tò mò tìm hiểu và thử dịch bài thơ này sang tiếng Việt. Cũng là một trò vui với chữ nghĩa.

Trước hết thử tìm hiểu ý nghĩa bài thơ  và bối cảnh ra đời của bài thơ trên.

Nguyên văn bài thơ

Über die Felder

Über den Himmel Wolken ziehn
Über die Felder geht der Wind
Über die Felder wandert
Meiner Mutter verlorenes Kind.

Über die Strasse Blätter wehn
Über den Bäumen Vögel schrein
Irgendwo über den Bergen
Muss meine ferne Heimat sein.

Nghĩa là:

Trên cánh đồng

Trên bầu trời, các đám mây kéo đi
Trên cánh đồng, gió thổi
Trên cành đồng, lang thang
Đứa con lưu lạc của người mẹ

Trên con đường, lá bay đi
Trên những cây, chim hót ríu rít
Một nơi nào đó trên dãy núi,
Hẳn đó là căn nhà xa xôi của tôi

Một dịch giả người Mỹ nổi tiếng vốn cũng là một nhà thơ, James Wright, đã chuyển bài thơ này sang Anh ngữ như sau:

Across the fields

Across the sky, the clouds move,
Across the fields, the wind,
Across the fields the lost child
Of my mother wanders.

Across the street, leaves blow,
Across the trees, birds cry-
Across the mountains, far away,
My home must be

Ta thử tìm hiểu bối cảnh lúc bài thơ này ra đời.

Hermann Hesse sinh ở Calw, Đức. Ông ngoại, người Đức,từng là một nhà truyền giáo ở Ấn Độ và từng dịch Kinh Thánh sang tiếng Ấn. Chính mối liên hệ với tôn giáo và triết lý phương Đông này ảnh hưởng sâu xa đến Hermann Hesse sau này. 

Ngay từ nhỏ, ông đã có mộng làm thi sĩ. Ông từng học ở một chủng viện nhưng không chịu nổi sự gò bó về tinh thần, dù ông là người ham học. Ông thay đổi nhiều trường, làm cha mẹ thất vọng, gây mâu thuẫn trong gia đình nhưng cuối cùng cũng xong trung học. Ông vẫn ôm mộng văn chương nhưng không biết làm thế nào thực hiện. Ông làm thợ phụ việc tại vài nơi, cuối cùng cũng tìm được việc làm tại một tiệm sách ở Tübingen. Năm 1898, ông xuất bản tập thơ đầu tay Romantische Lieder (Những Tình Khúc Lãng Mạn) nhưng không có tiếng vang đáng kể. Năm sau ông chuyển đến sống ở Basel, Thuỵ sĩ. Năm 1904, tiểu thuyết Peter Camenzind là một thành công lớn, uy tín ông tăng cao và cũng làm ông vững tâm chỉ sống bằng ngòi bút.

Bài thơ trên ra đời trong giai đoạn này, năm 1902 (có tài liệu cho là 1900) khi ông ta đang tìm cách rời lối mòn trong tôn giáo, triết lý và nghề nghiệp mà hướng về một chân trời mới là văn chương. Bài thơ có nhắc đến mẹ, mấy ai mà không có mẹ ở một góc nào đó trong tim, nhưng vẫn lên đường đi theo giấc mơ của mình. Vậy nhắc đến nhà, đến mẹ là nhắc đến quá khứ sau lưng, khi mắt hướng về phía trước. Tôi chọn thể thơ tám chữ, tự sự, không quá yếu đuối nhưng cũng không quá quyết liệt, để tả chàng trai chân đi mà lòng vẫn còn chút luyến lưu.

Trên Cánh Đồng

Trời cao vút, mây thay hình muôn dạng
Cánh đồng quê, gió cũng muốn reo ca
Cùng lãng tử hồn trai phơi phới rạng
Rời mẹ đi, sương sớm tới chiều tà

Đường quê nhỏ, lá vàng bay theo gió
Và cây kia, chim ríu tít trên cành
Nhưng ngoảnh lại, núi xa mờ mịt đó
Ôi nhà xưa, lưu mãi dấu ngày xanh

Dĩ nhiên, tác giả cũng có thể làm bài thơ này tả tâm trạng một người nào khác ở một thời điểm khác. Nhưng có hề chi. Mỗi tác phẩm văn chương có số phận của nó. Ai cấm được người đọc, ở đây là người dịch, cảm thụ theo cách của riêng mình.