Có lẽ ít có vị Tổng thống Hoa Kỳ nào mà chưa chính thức nhậm chức (vào ngày 20/1/2009) và cũng chưa trải qua thời kỳ “trăng mật” (thường được tính là khoảng ba tháng hay một trăm ngày sau khi nhậm chức) lại phải bắt đầu nặng óc suy tính các chính sách và các biện pháp thích hợp để đối phó với tình hình khẩn cấp giống như Tổng thống dân cử Barack Obama.

Như đã viết trong các bài trước đây, các chính sách không mấy thành công của chính phủ Bush trong tám năm qua, đặc biệt là về môi trường, năng lượng (dầu hoả), hai cuộc chiến (Iraq và Afghanistan), cũng như hậu quả của cuộc khủng hoảng tài chánh (Hoa Kỳ lẫn thế giới) bùng nổ từ tháng chín vừa qua đã là những nguyên nhân chủ yếu làm cho người Mỹ quyết định bỏ phiếu cho một sự thay đổi lớn, và người mà họ tin có thể mang lại sự thay đổi đó là ông Obama (và ông Biden), không phải ông McCain (và bà Palin). Nếu trước bầu cử ông Obama đã mạnh miệng chỉ trích chính phủ Bush và liên hệ ông McCain với ông Bush bao nhiêu thì sau chiến thắng ngoạn mục vừa qua, ông Obama cần phải thận trọng bấy nhiêu vì hai nguyên do chính: một, làm như thế không những không giải quyết được gì mà còn làm cho thị trường tài chánh tồi tệ hơn, ảnh hưởng đến sự tin tưởng của những nhà đầu tư; hai, và cũng chính từ nguyên do một, chỉ còn hơn hai tháng nữa ông Obama sẽ ôm đủ gia tài của chính phủ Bush hiện nay, dù muốn hay không.

Vì gia tài mà tổng thống George W. Bush để lại cho tổng thống Barack Obama toàn là những thử thách lớn, cho nên nếu ông Obama có thể lãnh đạo Hoa Kỳ vượt qua được một số thử thách đó trong nhiệm kỳ đầu thì cơ hội để người Mỹ tiếp tục tín nhiệm ông nhiệm kỳ hai là rất cao. Và nếu mọi chuyện cũng suông sẻ như nhiều người lạc quan thì Barack Obama sẽ đi vào lịch sử Hoa Kỳ như là một trong những tổng thống vĩ đại nhất. Tóm lại, nếu đa số người dân Hoa Kỳ đều lạc quan tin tưởng “Yes, we can” thì khó có gì ngăn cản được niềm tin và sức mạnh của Hoa Kỳ. Ngay cả trong tình hình không mấy lạc quan như hiện nay, nhà kinh tế lỗi lạc Paul Krugman, người sẽ được trao giải thưởng Nobel kinh tế vào đầu tháng 12 này, cũng lạc quan cho rằng Barack Obama có thể mở ra một thời kỳ mới bằng những chính sách cấp tiến (progressive policies), và điều duy nhất ông Obama phải sợ hãi là chính sợ hãi (the only thing he has to fear is fear itself).[1]

Nhưng dù lạc quan mấy thì thực tế trước mặt, hai vấn đề an ninh và kinh tế có lẽ là mối quan tâm hàng đầu của Tổng thống dân cử Barack Obama. Bình thường ra, và nhất là trong thời bình, các tổng thống dân cử sau một thời gian dài vận động tranh cử có thể nghỉ ngơi một chút trước khi chính thức bắt tay vào công việc khi được bàn giao. Ông Obama không có được cái sự xa xỉ bình thường đó. Để đáp ứng với tình hình mới, ông Obama đã suy nghĩ về thành phần nhân sự cho nội các của ông, ưu tiên là hai ghế an ninh quốc gia và kinh tế. Nhưng trước hết là phải tìm Tham mưu trưởng (Chief of Staff) của Nhà Trắng, và ông Rahm Emanuel (một chính trị gia và là dân biểu tại cùng tiểu bang Illinois với Obama, một người kỳ cựu và nhiều kinh nghiệm tại Nhà Trắng trong thời Tổng thống Bill Clinton) đã được ông Obama tín nhiệm vào vai trò này vào ngày 6/11/2008.[2] Trách nhiệm chính của người Tham mưu trưởng là bảo đảm các quyết định của tổng thống được thi hành đúng đắn, quản lý tất cả các nhân viên tại Nhà Trắng và cũng là người “giữ cửa” (gatekeeper) để ai được hội kiến với tổng thống, khi nào, bao lâu v.v… Vì thế cho nên vai trò này được xem là có nhiều thực quyền nhất tại Hoa Kỳ sau Tổng thống. Liền sau bổ nhiệm đó, ông Obama, ông Biden và ông Emanuel gặp các nhân vật kỳ cựu chủ yếu trong lãnh vực kinh tế tại Chicago để cùng tham mưu và hình thành các chính sách và biện pháp thích hợp để đối phó với nền kinh tế và thị trường tài chánh hiện nay.[3] Ông Obama cũng đang làm việc với các lãnh đạo (Dân chủ) bên ngành lập pháp hai chương trình nhằm kích thích kinh tế (stimulus packages): cái đầu, nhỏ hơn, trị giá chừng 100 tỷ; cái sau, lớn hơn, bao gồm việc cắt giảm thuế cho người có mức lương từ thấp đến trung bình, có thể sẵn sàng áp dụng vào tháng Giêng năm tới. Ông Obama cùng với các cố vấn sẽ duyệt xét lại toàn bộ các chính sách của tổng thống Bush để xem cái nào sẽ giữ, cái nào sẽ huỷ bỏ và cái nào sẽ thay đổi cho phù hợp.[4]

Tóm lại, tổng thống Obama sẽ phải làm việc không ngừng nghỉ trong thời gian tới để đối phó với các vấn đề hệ trọng hiện nay. Nhưng ngoài những thử thách lớn lao về mặt chính sách, ông Obama cũng đối diện với thử thách lớn lao không kém về mặt tinh thần. Trước hết là từ sự mong đợi quá lớn của người Mỹ đối với ông và đối với sự thay đổi mà họ mong muốn xảy ra,[5] mà thực hiện được các điều này và giữ được tất cả các lời hứa trong kỳ bầu cử là rất khó khăn, nhưng không phải không làm được. Kết quả bầu cử vừa qua đã ủy nhiệm cho ông quyền chính trị lớn lao (political mandate) để thực hiện sự thay đổi đó. Phần còn lại là do tài lãnh đạo của ông và … may mắn. May mắn là yếu tố cũng rất cần thiết trong lúc này. Kế đến là sự mong đợi có vẻ như từ mọi người ở khắp nơi trên thế giới, dường như ai ai cũng muốn lỗ tai hay một phần của Obama, từ Kenya cho đến Indonesia cho đến Úc và châu Âu. Điều này phần nào cho thấy nhân loại đang cần một sự lãnh đạo sáng suốt không chỉ cho Hoa Kỳ mà cho tầm quốc tế hay, lý tưởng hơn, cho toàn thế giới.

Mặc dầu thường xuyên bị chỉ trích không ngừng các chính sách của mình kể từ khi ông Obama đắc cử thượng nghị sĩ liên bang năm 2004 đến nay, đặc biệt trong các lần tranh luận với thượng nghị sĩ McCain, tổng thống Bush đã có những thái độ rất nghiêm túc, đúng đắn và chuyên nghiệp đối với người kế nhiệm của mình. Ông Bush đã gọi chúc mừng ông Obama ngay sau ngày tổng tuyển cử bằng những lời nồng ấm, và gọi chiến thắng đó rất đầy ấn tượng. Ông Bush và bà Laura đã mời ông Obama và bà Michelle đến thăm Nhà Trắng để bàn các vấn đề hệ trọng vào ngày thứ Hai 10/11/2008 (giờ Hoa Kỳ).[6] Ông Bush nói hình ảnh tổng thống Obama và bà Michelle và hai cô con gái đẹp bước vào cánh cửa Nhà Trắng sẽ thật là xúc động, và ông tin chắc rằng hàng triệu người Mỹ sẽ vô cùng hãnh diện trong khoảnh khắc đầy kích động đó mà bao người đã chờ đợi bấy lâu nay.[7] Với tình hình có vẻ căng thẳng về mặt an ninh, chính phủ Bush đã sắp xếp để ngay sau khi đắc cử bắt đầu cho ông Obama và dàn nhân sự của ông biết các thông tin mang tầm bí mật quốc gia. Chỉ hai ngày sau tổng tuyển cử, ông Mike McConnell, giám đốc an ninh quốc gia, đã bay tới Chicago nơi ông Obama cư ngụ để trình bày các tin tức tình báo tối mật đầu tiên, và ông Obama cũng sẽ được tóm tắc (brief) tin tối mật như thế mỗi ngày cho đến khi nhậm chức, và sau đó tất nhiên cũng thế.[8] Theo tin tức của một tờ báo Ả Rập tại London thì Osama Bin Laden đang chuẩn bị kế hoạch tấn công Hoa Kỳ mà hậu quả còn khốc liệt hơn nhiều lần so với vụ 11/9.[9] Theo báo cáo của tờ The Telegraph thì các viên chức an ninh tại Anh tin rằng có hàng ngàn thành phần cực đoan đang hoạt động tại Anh, và các tổ al-Qaeda sẽ cố thực hiện các cuộc tấn công đầy “ngoạn mục” đối với các trung tâm di chuyển như phi trường, ga xe lửa v.v… Tổng thống Bush cảnh báo rằng trong tình hình hiện nay, bọn khủng bố sẽ không mong gì hơn việc khai thác thời điểm thay đổi này để gây thiệt hại cho Hoa Kỳ.

Ngoài ra, ông Bush cũng nói với các nhân viên tại Nhà Trắng rằng trong 75 ngày tới, tất cả chúng ta phải bảo đảm rằng vị tổng thống kế nhiệm và dàn nhân sự của ông ấy có thể sẵn sàng ứng phó với mọi tình huống. Chính vì thế nên mới có sự tóm tắt tin tối mật hàng ngày cho ông Obama như đã xảy ra. Ông Bush cũng yêu cầu mọi nhân viên tại Nhà Trắng hãy hành xử bằng sự đứng đắn và tính chuyên nghiệp đối với ông Obama mà họ đã dành như thế cho chính ông. Ông Bush thật sự muốn bàn giao lại cho ông Obama qua một sự chuyển tiếp đàng hoàng, nên đã quyết định thành lập một hội đồng chuyển tiếp chính thức mà trong đó có sự tham gia của các nhà chuyên viên lão luyện kể cả từ phía Dân chủ.

Tổng thống Bush đã hành xử một cách đúng đắn và cao đẹp như thế, theo tôi, là vì ba nguyên do chính sau đây.

Thứ nhất, vì ông biết đặt quyền lợi của đất nước lên trên những tị hiềm, khác biệt chính trị hay tự ái cá nhân. Vấn đề chuyển tiếp trong thời chiến (mà Obama là tổng thống đầu tiên trong hoàn cảnh đất nước lâm chiến tranh kể từ 40 năm nay) là vô cùng quan trọng, nhất là về mặt an ninh. Nếu vị tổng thống kế nhiệm không nắm rõ đường đi nước bước và các chính sách thành công cũng như thất bại trong thời gian qua, không hiểu sâu sắc những hiểm nguy hay kẻ thù đối diện, không nắm rõ các mối đe doạ đến an ninh quốc gia, không hiểu rõ quan hệ giữa Hoa Kỳ và các đồng minh cũng như không đồng minh trên thế giới hiện nay, không nắm rõ tình hình kinh tế và các chính sách thương mại thích hợp, v.v… thì các yếu tố đó có thể trở nên bất lợi và nguy hiểm cho Hoa Kỳ. Trong thời bình thì người kế nhiệm luôn cần một thời gian để làm quen công việc, nhưng tình hình hiện tại không không cho phép một khoảng thời gian như thế. Ông Bush hiểu rõ tầm quan trọng của sự chuyển tiếp kỳ này, và ông Obama cũng trân trọng ghi nhận nỗ lực của ông Bush. Đó là một tư cách lãnh đạo đúng đắn và thích đáng.

Thứ hai, ông Bush hiểu rõ nếu ông không tích cực giúp chính phủ kế nhiệm Obama đương đầu với các thử thách hiện nay thì lịch sử cũng sẽ phán xét ông. Nói cách khác, ông Bush cũng không thể làm gì khác nếu ông biết nghĩ sâu trông rộng, bởi ông biết rất rõ rằng nếu Hoa Kỳ có gặp thử thách về mặt an ninh ngay sau khi ông Obama lên nhậm chức, thí dụ như một vụ đánh bom khủng bố trên nước Mỹ chẳng hạn, thì không chỉ riêng hậu quả đó ảnh hưởng đến tư thế lãnh đạo của ông Obama, đến nền an ninh Hoa Kỳ, mà còn đến sự nghiệp chính trị của ông Bush khi lịch sử phán xét về ông. Thật vậy, vai trò của một người lãnh đạo quốc gia có trách nhiệm là phải cân nhắc mọi vấn đề ở mọi khía cạnh, nếu không thì các ủy ban điều tra (an ninh) sau này có thể kết luận rằng một phần trách nhiệm không nhỏ, nếu có khủng bố xảy ra, là do sự thiếu cẩn trọng hay thiếu hành động quyết đoán từ ông Bush. Như chúng ta cũng thấy, qua vụ khủng hoảng thị trường tài chánh tại Mỹ, ông Alan Greenspan, mặc dầu không còn giữ chức Chủ tịch của ngân hàng dự trữ Hoa Kỳ, nhưng ông cũng đã nhận một phần lỗi của mình khi trước đây lúc còn trách nhiệm ông đã không làm đủ để ngăn chặn vụ khủng hoảng này xảy ra, phần lớn vì ông cứ tin vào khả năng của thị trường tự điều chỉnh chính nó. Tương tự, đối với sự kiện 11/9, không phải ông Bush không biết gì hết về các kế hoạch mà nhóm khủng bố al-Qaeda định tấn công Hoa Kỳ, nhưng vì tin tức tình báo chưa hoàn toàn khả tín, và cách thức thực hiện như thế cũng chưa từng bao giờ xảy ra, nên các hành động hay kế hoạch ngăn ngừa lúc mới lên nắm quyền chưa dự liệu cho tình huống như vậy. Đây là kinh nghiệm xương máu mà ông Bush đã học được trong hai nhiệm kỳ qua.

Thứ ba, mà theo tôi có lẽ là lý do quan trọng không kém so với hai lý do trước, nếu không nói là quan trọng nhất, là yếu tố dân trí của Hoa Kỳ. Ông Bush thừa hiểu rằng hai nhiệm kỳ qua, tuy có lúc các cuộc thăm dò dư luận Hoa Kỳ cho thấy tỷ lệ người dân ủng hộ ông tăng lên tột đỉnh (trên 70 phần trăm) khi ông biết điều hành cuộc chiến chống khủng bố vào thời gian đầu, đặc biệt là sau khi lật đổ chế độ Taliban và mang lại một chính quyền dân sự tại Afghanistan, những chính sách khác của ông không được ưa chuộng lắm. Cho đến càng gần cuối nhiệm kỳ thì tỷ lệ ủng hộ ông xuống thấp chưa từng thấy (chỉ còn trên 20 phần trăm). Ông Bush không muốn đi vào lịch sử như một người thất bại bị dân chúng căm ghét, nhất là sau khi bao nhiêu người Mỹ bị mất tài sản hàng tỷ tỷ đô la vì khủng hoảng thị trường tài chánh. Vì thế cho nên ông Bush chỉ còn hơn hai tháng để làm tất cả những gì có thể làm được để ít nhất gỡ gạt được phần nào uy tín và tư thế mà ông đã đánh mất trong thời gian qua. Và đây là cơ hội tốt để ông Bush chứng minh cho người Mỹ rằng ông biết đặt quyền lợi của Hoa Kỳ lên trên hết, sẽ vượt qua loại chính trị mang tính đảng phái để cùng nhau hợp tác giải quyết các thử thách mà Hoa Kỳ đang đối diện, và sẽ nỗ lực hết sức để chuyển giao một cách êm thắm và hiệu quả cho chính phủ Obama sắp tới. Trong tình hình hiện tại, người Mỹ mong đợi ít nhất là những hành động hợp tác tích cực từ chính phủ Bush chứ không phải kiểu “phủi tay” hay “ngâm dấm”, như có thể thấy đối với các quốc gia mà văn hoá chính trị (political culture) vẫn còn nặng tính bè nhóm đảng phái hay vẫn còn thói suy nghĩ hẹp hòi nhỏ mọn đối với các đối thủ chính trị của mình. Tóm lại, ông Bush biết rõ người dân biết và nghĩ gì về mình, và ở trong cương vị và với những kinh nghiệm từng trãi như ông thì không thể coi thường ý dân. Cho nên cách hành xử của ông Bush vừa qua cho thấy sự tôn trọng của ông không những dành cho ông Obama mà dành cho toàn thể người Mỹ.

Nói chung, dân chủ và dân trí mang tầm quan trọng như nhau và bổ túc với nhau. Chỉ có trong nền dân chủ mà qua đó người dân ý thức tư cách và quyền làm chủ của mình, và chỉ có sự hiểu biết sâu sắc để đánh giá lãnh đạo chính trị, những cái “chính trị” nói lẫn không nói, những cái “chính trị” làm thành công lẫn thất bại, mới tạo ra những kết quả ấn tượng như đã thấy tại Hoa Kỳ hay các nước dân chủ tiên tiến khác. Riêng tại Hoa Kỳ, nền dân chủ đó đã sản xuất ra được những đối thủ rất đáng nể như John McCain, những tổng thống rất có nhân cách như George W Bush (ông Bush là tổng thống đầu tiên đã chọn hai người da đen Colin Powell và Condoleezza Rice ở chức vụ hàng đầu của nội các, từ cố vấn an ninh quốc gia đến ngoại trưởng), và những nhân vật như Barack Obama – mà trên thực tế chỉ đại diện thiểu số trong khi một thời ông cha của mình thuộc thành phần đầy tớ – làm lãnh đạo tối cao của quốc gia. Phần lớn những cái được cho là bất khả trước đây bây giờ là khả thi bởi vì các yếu tố phóng khoáng và dân trí. Nếu người Mỹ mà không có tư tưởng phóng khoáng, cứ mãi bảo thủ và không mong thay đổi, thì làm sao có được kết quả bầu cử như vừa xảy ra. Dân trí Hoa Kỳ mà thấp thì người Mỹ đã phải do dự và sợ hãi trước những luận điệu và chiến dịch tiêu cực tung ra mà trong bất cứ bầu cử nào cũng không thiếu (fear politics). Nhưng người Mỹ đã chứng tỏ dám thử thách và không sợ hãi.

Tóm lại, muốn thay đổi lớn lao sâu rộng, đặc biệt trong một nền dân chủ, cũng như cho mục tiêu dân chủ hoá (chính trị, xã hội), thì ngoài tư tưởng phóng khoáng không thể thiếu yếu tố dân trí.

Tài liệu tham khảo:

---

[1] Paul Krugman, “The Obama Agenda”, The New York Times, 7/11/2008, <http://www.nytimes.com/2008/11/07/opinion/07krugman.html?ref=opinion>.

[2] Jeff Zeleny and Jackie Calmes, “Obama Says Speedy Action Needed on Economy”, The New York Times, 7/11/2008, <http://www.nytimes.com/2008/11/06/us/politics/08transition.html?hp>.

[3] Xin tìm hiểu Ủy ban Cố vấn Kinh tế trong thời kỳ chuyển tiếp tại website của nhật báo The New York Times, “Obama’s Transition Economic Advisory Board”, 7/11/2008, <http://www.nytimes.com/2008/11/08/us/politics/08advisors.html?_r=1&ref=politics&oref=slogin>.

[4] Anne Davies (Washington), “Obama presses for swift action on US economy”, With Agencies, 11/11/2008, <http://www.theage.com.au/world/us-election-2008/obama-presses-for-swift-action-on-us-economy-20081110-5lpj.html?page=-1>.

[5] Xin đọc Ian Munro (New York), “Pressure builds on Obama to deliver high hopes”, with Agencies, 10/11/2008, <http://www.theage.com.au/world/us-election-2008/pressure-builds-on-obama-to-deliver-high-hopes-20081109-5kxq.html?page=-1>.

[6] AP, “Bush gives Obama White House tour”, 11/11/2008, <http://www.theage.com.au/articles/2008/11/11/1226318594359.html>.

[7] Anne Davies and Peter Nicholas (Chicago), “A work-out, then down to work for the president-elect”, With Los Angeles Times, Washington Post, 7/11/2008, <http://www.theage.com.au/world/us-election-2008/a-workout-then-down-to-work-for-the-presidentelect-20081106-5jeu.html>.

[8] Xin đọc các bài của Peter Nicholas and Michael Finnegan (Chicago), “Security rules in ‘wartime’ transfer”, Los Angeles Times, Agencies, 8/11/2008, <http://www.theage.com.au/world/us-election-2008/security-rules-in-wartime-transfer-20081107-5k7h.html?page=-1>, và Lisa Millar, “President-elect Obama heads back to work”, ABC, 6/11/2008, <http://www.abc.net.au/lateline/content/2008/s2412586.htm>.

[9] Paola Totaro (London), “Warning of new bin Laden attack”, The Age, 10/11/2008, <http://www.theage.com.au/world/warning-of-new-bin-laden-attack-20081109-5kxu.html>.

Articles by Phạm Phú Đức

• Từ thiện và chính trị - 27.01.2010
• Cần tôn trọng nguyên tắc học thuật - 19.01.2009
• Barack Obama làm lịch sử - 10.11.2008