Dịch Thơ Thanh Tâm Tuyền: HÃY CHO ANH KHÓC BẰNG MẮT EM / NHỮNG CUỘC TÌNH DUYÊN BUDAPEST
Thanh Tâm Tuyền, thập niên 1950
Thanh Tâm Tuyền (1936-2006), tên thật Dư Văn Tâm, chào đời ở Vinh, Bắc Việt, và di cư vào Sài Gòn năm 1954.
Theo Dương Nghiễm Mậu, sau khi vào Nam, Thanh Tâm Tuyền đã cùng Trần Thanh Hiệp, Nguyễn Sỹ Tế, và Doãn Quốc Sỹ chủ trương nguyệt san Lửa Việt (Sài gòn). Năm 1955 ông cùng những nhà văn này cộng tác với tuần báo Dân Chủ của Vũ Ngọc Các và tuần báo Người Việt. Cũng theo lời Dương Nghiễm Mậu, trong thời gian làm báo Người Việt, Thanh Tâm Tuyền đã xuất bản trên diễn đàn này quan điểm về thơ tự do, là “một thực tại nghệ thuật không ai chối cãi được … [và] đã thành hình theo nhu cầu của nghệ thuật và xã hội ….” Nhà thơ khai triển khái niệm về thơ tự do như sau, “Thơ cũ đứng ở cái ta bàng bạc trên ngoại cảnh vũ trụ. Thơ mới vào sâu cái tôi riêng lẻ cá nhân, khép kín. Thơ tự do bước thêm [bước] nữa thoát ra khỏi cái tôi chật hẹp nhưng không đến cái ta mông lung, mà là cái chúng ta cụ thể làm giàu thêm cái tôi không khép kín và cái ta mơ hồ (.…)”
Năm 1956 là một bước ngoặt cho Thanh Tâm Tuyền, lúc đó mới hai mươi tuổi. Tháng 10 năm 1956, Mai Thảo sáng lập tạp chí Sáng Tạo. Cũng trong tháng đó, Thanh Tâm Tuyền ra mắt tập thơ đầu tay Tôi Không Còn Cô Độc, lập tức tạo thành quả tiền phong trong cách ông táo bạo kết hợp các đặc điểm của trường phái siêu thực Pháp, thơ tượng hình (imagism) của trường phái hiện đại, triết lý hiện sinh, nhạc blues và jazz của người Mỹ da đen vào thơ Việt Nam. Thanh Tâm Tuyền cũng bắt đầu cộng tác với Sáng Tạo trong số 2 của tạp chí, phát hành tháng 11 năm 1956. Tháng 12 năm 1956, Thanh Tâm Tuyền sáng tác bài thơ “Hãy Cho Anh Khóc Bằng Mắt Em/Những Cuộc Tình Duyên Budapest,” để bày tỏ sự đoàn kết của nhà thơ với những nhà cách mạng đã nằm xuống trong Cuộc Khởi nghĩa Hung Gia Lợi (23 tháng 10 – 10 tháng 11 năm 1956)—một phong trào kháng chiến chống lại Liên Xô, lúc đó chiếm đóng Hung Gia Lợi và không muốn quốc gia này rời khối Warszawa, vì Liên Xô lo rằng Hung Gia Lợi sẽ theo Tây Âu và làm khối Cộng sản Đông Âu bị mất đi “vùng đệm” trong thời Chiến tranh Lạnh – một tình thế gần giống như cuộc chiến Ukraine hiện nay. Cuộc nổi dậy của Hung Gia Lợi sau đó đã bị quân đội Liên Xô nghiền nát thê thảm, với 3200 người tử vong và 200,000 phải xin tỵ nạn chính trị ở nước ngoài.
Đăng lần đầu trên tạp chí Sáng Tạo số 4, tháng Giêng năm 1957, “Hãy Cho Anh Khóc Bằng Mắt Em/Những Cuộc Tình Duyên Budapest,” từ đó đã trở thành bản tuyên dương bất hủ cho các văn nghệ sĩ, các nhà cách mạng và đối lập chính trị. Từng là một đại úy trong quân đội Việt Nam Cộng hòa, Thanh Tâm Tuyền đã bị chính quyền Cộng sản cầm tù bảy năm sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc. Ông di cư sang Hoa Kỳ năm 1990 và định cư ở Minnesota, nơi ông sống cho đến khi qua đời vì bệnh ung thư phổi vào tháng 3 năm 2006.
***
Dịch thơ Thanh Tâm Tuyền không dễ. Vào thời điểm sáng tác “Hãy Cho Anh Khóc Bằng Mắt Em / Những Cuộc Tình Duyên Budapest,”nhà thơ đã có khuynh hướng quốc tế, nhưng ông tận dụng cú pháp Việt ngữ với nét cô đọng tối đa:
Môi son họng súng
Mỗi ngã tư mặt anh là hàng rào
Sự cô đọng mà Thanh Tâm Tuyền áp dụng vừa là đặc điểm của tiếng Việt vừa vang vọng sắc thái siêu thực cũng như ảnh hưởng collage từ thi ca và hội họa Âu Mỹ. Bản dịch Anh ngữ giữ nét cô đọng của thơ Thanh Tâm Tuyền khi có thể.
Sự lặp lại trong thơ của Thanh Tâm Tuyền, “Hãy cho anh … bằng …” tạo nhịp điệu khẩn trương, đầy nhiệt huyết cho bài thơ tiếng Việt. Khi dịch sang tiếng Anh, tôi muốn duy trì khái niệm simpático này — tạm dịch là “nhập thể/tiếp máu” của Thanh Tâm Tuyền — nên đã dịch giới từ “bằng” là through (xuyên qua/bằng). Ở những đoạn mà through không thuận với văn phạm hoặc cú pháp Anh ngữ, tôi đã dùng các giới từ khác như with (với), from (từ), in (trong), by (bởi), hoặc cũng có khi loại bỏ giới từ và hoán chuyển câu thơ theo cách hiểu của tôi, như đoạn tôi dịch Hãy cho anh ngủ bằng trán em / Đau dấu đạn là Let me sleep your fitful sleep / Share your foreboding pain. Vì tôi không thể hình dung vòm trán “đau dấu đạn” của ai đó được “ngủ” giấc ngủ của người còn sống, nên suy rằng một người hồi hộp lo chuyện bị trúng đạn, sẽ tưởng như cảm được nỗi đau của người thực sự bị trúng đạn, và do đó cũng mất ngủ khi thành phố bị tấn công liên hồi, cho nên anh muốn chia sẻ sự trằn trọc khắc khoải với họ. Dù sao, cách hiểu của tôi cũng chủ quan và nghiêng về lô-gích, biết đâu đã làm mất đi phần nào nét huyền bí sâu xa của nguyên bản Thanh Tâm Tuyền.
Ngay ở tựa bài thơ, “những cuộc tình duyên Budapest,” mang nhiều nghĩa, vì cụm từ này có thể là: (1) những cuộc tình duyên xảy ra ở Budapest; (2) những cuộc tình duyên liên hệ đến thành phố hoặc lịch sử Budapest; và (3) những cuộc tình duyên với người dân và/hoặc quốc gia Hung Gia Lợi, nếu Budapest được coi như một hoán dụ của Hung Gia Lợi. Nhưng vì Anh ngữ là một ngôn ngữ cụ thể hơn Việt ngữ, bản dịch do đó chỉ có thể phản ảnh một cách đọc của người dịch. Khi dịch tựa bài thơ, tôi không chọn số nhiều, “những cuộc tình duyên,” mà dịch “tình duyên” vừa như một danh từ tập thể (singular collective noun), và vừa như cách gọi tình yêu/người tình của mình “Budapest my love.” Đồng thời, tôi hiểu “Budapest” ở nghĩa rộng, bao gồm vừa thành phố Budapest, vừa quốc gia Hung Gia Lợi (như Sàigòn trước năm 1975 có thể dùng như hoán dụ [synecdoche] cho cả miền Nam), do đó, tựa đề tiếng Anh của tôi là, “Let Me Cry Through Your Eyes Budapest My Love.” Tựa đề này được viết liên tục thành một dòng, để thể hiện sự liên kết mật thiết giữa nhà thơ, người đọc, và những gì đã và đang xảy ra ở Budapest/Hung Gia Lợi/Đông Âu/những nơi chưa có hòa bình và công lý. Sự liên kết này cũng phản ảnh nguyện ước của tôi – là bản dịch, cũng như tình yêu của anh với người Budapest, và/hoặc với bất cứ sinh linh nào trên thế giới đang bị bạo quyền áp bức — không bị gián đoạn bởi không gian hay thời gian.
Như đã nói, tựa đề cô đọng một dòng ở bản dịch Anh ngữ cũng là một cách đọc thơ Thanh Tâm Tuyền của tôi, vì người dịch trước hết là một người đọc.
Tựa Việt ngữ của Thanh Tâm Tuyền, xuất hiện trên số 4 của Sáng Tạo, được viết thành hai dòng:
HÃY CHO ANH KHÓC BẰNG MẮT EM
NHỮNG CUỘC TÌNH DUYÊN BUDAPEST
Về cấu trúc, bản dịch của tôi được chia làm sáu đoạn để nhấn mạnh từng đoạn, với hai dòng cuối “Let Me Cry Through Your Eyes/ Budapest My Love” lập lại tựa đề như điệp khúc, trong khi nguyên bản của Thanh Tâm Tuyền được viết hầu như liên tục với hai dòng cuối lập lại tựa bài thơ nhưng tách riêng ra khỏi đoạn dài 24 dòng ở phía trên.
***
Tôi nghĩ dịch cũng là một thử nghiệm bao quát để giải tỏa và/hoặc dung hòa ngôn ngữ, một nỗ lực tiến tới tự do, gần như khái niệm về thơ tự do của Thanh Tâm Tuyền–là hoài vọng một đối thoại đa nguyên và liên tục với thế giới.
Let Me Cry Through Your Eyes Budapest My Love
Let me cry through your eyes
Budapest my love
My heart your heart one heart
As they swarm the streets with artillery tanks.
Let me burn with the rage in your breast
As they fire iron fire into
Lipstick-shaped muzzles
At each crossroad each face a fortress.
Let me howl from your throat
When the bright morning takes wing
Drunk on killing they shatter lives — bricks
The way we thirst for the future.
Let me tremble through your cheeks
As they close each border exit
Our fingers join and flutter like breath
My body waits.
Let me sleep your fitful sleep
Share your foreboding pain
It’s never night for night never comes
They attack forever the mornings.
Let me die in your skin
Flayed by the tanks’ endless tracks
I will live by your breath
O the ones in your stead
Let me cry through your eyes
Budapest my love.
Thanh Tâm Tuyền
December 1956
Translated from the Vietnamese by Đinh Từ Bích Thúy
HÃY CHO ANH KHÓC BẰNG MẮT EM
NHỮNG CUỘC TÌNH DUYÊN BUDAPEST
Hãy cho anh khóc bằng mắt em
Những cuộc tình duyên Budapest
Anh một trái tim em một trái tim
Chúng kéo đầy đường chiến xa đại bác.
Hãy cho anh giận bằng ngực em
Như chúng bắn lửa thép vào
Môi son họng súng
Mỗi ngã tư mặt anh là hàng rào.
Hãy cho anh la bằng cổ em
Trời mai bay rực rỡ
Chúng nó say giết người như gạch ngói
Như lòng chúng ta thèm khát tương lai.
Hãy cho anh run bằng má em
Khi chúng đóng mọi đường biên giới
Lùa những ngón tay vào nhau
Thân thể anh chờ đợi.
Hãy cho anh ngủ bằng trán em
Đau dấu đạn
Đêm không bao giờ không bao giờ đêm
Chúng tấn công hoài những buổi sáng.
Hãy cho anh chết bằng da em
Trong dây xích chiến xa tội nghiệp
Anh sẽ sống bằng hơi thở em
Hỡi những người kế tiếp.
Hãy cho anh khóc bằng mắt em
Những cuộc tình duyên Budapest
12-56
Thanh Tâm Tuyền
Articles by Thanh Tâm Tuyền
- Ngôi nhà đỏ, trăng hồng - 01.02.2024
- Tiếng nói một người - 25.10.2010
- Resurrection / Phục sinh - 05.10.2009
- hải đảo & vẫn em - 31.05.2007
- Dạ Khúc & Mais Désespérément - 12.10.2006
Bài thơ này rối rắm tối nghĩa chả có giá trị bao nhiêu. Nhiều câu chả có ý nghĩa. “Môi son họng súng” là nghĩa lý gì, môi son đẹp như họng súng, môi son hấp dẫn như họng súng, môi son đỏ như họng súng. Dù sao đi nữa. Môi son biểu tượng cho hình ảnh gợi dục của người nữ lại thảy vào nằm kề họng súng hay tô điểm họng súng. Mà họng súng là biểu tượng cho sự đàn áp trong tinh thần Budapest 1968.
“Say giết người như gạch ngói” nghĩa là sao? So sánh giết người như “gạch ngói” là một so sánh chả hợp, vì hai thứ tạo ra hai liên tưởng khác nhau. Tại sao giết người như gạch ngói và nó hay ở chỗ nào. Ai hiểu nó hay làm sao thì giải thích dùm
Theo thiển ý, bài thơ này thi sĩ TTT muốn dùng tất cả các biểu tượng: mắt, ngực, cổ, má, trán, da, hơi thở, là “những tình duyên Budapest”. Nên dịch “Budapest my love” thì không nói lên được tính chất “nhiều” ngả đường nôn nóng tình yêu mà hai thân thể tình nhân hứng chịu (những con đường đến từ hơi thở, da, trán, má, cổ, ngực, mắt trên thân thể địa lý hai tình nhân nhưng là một thành phố Budapest).
“Những cuộc tình duyên Budapest” ở đây là số nhiều. Ám chỉ nhiều thứ đáng yêu của thành phố Budapest bị bức tử. Dùng “Budapest My Love” không nói lên được sự tâm tình lộn xộn của tác giả
Cảm ơn chị Thuý đã dịch bài thơ. Cũng xin góp một cách đọc và nhìn khác, như dưới đây, chị xem qua:
My tears in your eyes, let me cry, my dear Budapest
My heart pounds in yours
As their tanks and cannons swarming the streets.
My anger bursts in your chest, let me rage, as they open fire
Your flesh red lips open a gun barrel in revolt
My sternest face scatters barbed wires around all roundabouts.
My screams from your throat, let me shout out
Glory to tomorrow
While they’re drunk on killing lives as if shattering bricks
We hunger and thirst for the future.
My tremblings convulse on your cheeks, let me shudder
As they close all border crossings
Our fingers entwisted
My body waits.
And let me sleep with my wounded brain in your forehead
Fallen and cracked, by a bullet
Night never comes as your eyes never shut
Witnessing their attacks in broad daylight.
And let me die wrapped in your skin
Battered away in their tank cold tracks
I will pick up your last breath and live on
O those next in your stead.
My tears in your eyes, let me cry
My dear Budapest.
“Hãy cho anh ngủ bằng trán em
Đau dấu đạn”
tôi hiểu là: “Làm sao anh có thể ngủ bằng trán em
Vỡ toang dấu đạn”..TTT viết về những xác chết trên đường phố Budapest 1956.
DTBT thích chữ through, theo thiển ý thì chữ này cũng có thể được dùng trong những đoạn dưới như anh NDT đề cập. Thí dụ như
Let me burn our rage through your breast
Let me howl through your throat
I will live through your breath
Ý có khác một chút, nhưng có lẽ cũng không trái với ý của câu
“My heart your heart one heart”
ở trên lắm, anh & em vẫn là một ?
And yes, regardless, I like DTBT translation very much.
Cảm ơn nhà thơ Nguyễn Đức Tùng đã đọc bản dịch và gửi ý kiến ủng hộ.
Giới từ “by” được dùng tùy từng trường hợp nên mang nhiều nghĩa — “bên cạnh,” “bằng,” “bởi,” v.v. theo thông dụng (usage) của Anh ngữ.
“Let me cry by your eyes” sẽ có thể bị hiểu lầm là “Hãy cho anh khóc bên cạnh mắt em,” chứ không phải là bằng mắt em. Do đó, mong rằng “Let me cry through your eyes” sát nghĩa hơn. Cũng có thể dịch là “Let me cry with your eyes.”
Bản dịch xuất sắc. Cách đọc và kể lại cách đọc ấy của dịch giả Đinh Từ Bích Thủy thú vị và có ích.
Đó là đọc sâu vào văn bản và nhìn thấy các điểm chính của thi pháp của Thanh Tâm Tuyền. Các associations trong thơ ông rất lạ, hấp dẫn, có phần giống Lorca, nhưng rất riêng tư. Sự hứng thú của thơ TTT là các liên kết bất ngờ giữa ý thức và vô thức, giữa cái biết và cái không biết. Có lẽ Bích Thuý thích chữ through nhưng chữ by và lặp lại như điệp khúc cũng hay. Let me cry by your eyes?
Cái hay của bài viết của BT là đi ngược con đường hiểu và sáng tạo, vì dịch là sáng tạo, chiếu sáng nó.