Thơ?
Tại sao chúng ta làm thơ? Chúng ta làm thơ trong một thời đại như thế nào, trong một thế giới như thế nào? Thơ ngày nay có vai trò gì, có ý nghĩa gì trong đời sống của chúng ta?
Giữa miêu tả và tra vấn, giữa ngợi ca, phê phán, chiêm nghiệm, khẳng định, và dằn vặt, khắc khoải, mò mẫm, tìm kiếm… chỗ của thơ là ở đâu?
Nếu báo chí có một lề đường bên phải để đi, thơ đăng trên các báo ấy sẽ đi ở lề đường nào? Cái lề đường, phải chăng là huyệt mộ của thơ? Thơ sẽ bay tới đâu khi vang lên như tiếng kèn xung trận? Thơ được phóng tới cõi nào khi nhà thơ đứng trên đỉnh cao muôn trượng? Thơ chọn lối hành xử nào khi đối mặt với sự thật và sự giả dối? Và thơ chọn lối hành xử nào khi đối diện với những sự thật được cấu thành từ những lời nói dối được lặp đi lặp lại nhiều lần? Hay thơ không liên quan đến tất cả những thứ đó? Thơ phải chăng độc lập với tất cả những câu hỏi này?
Thơ là …?
Thơ phải chăng chỉ thuần tuý là vẻ đẹp ngôn ngữ? Ngôn ngữ phải chăng chỉ thuần tuý là ngôn ngữ? Và lúc nào thì ngôn ngữ chỉ thuần tuý là chính nó, không có bất kỳ mối liên hệ nào khác, không có bất kỳ va đập với bất kỳ thứ gì khác?
Valéry nói: «Thơ sinh ra từ cuộc đấu giữa cảm giác và ngôn ngữ», lại nói : «Thơ, sự do dự kéo dài giữa âm và ý». Vậy thơ là cuộc đấu hay sự ngập ngừng? Thơ là một liệu pháp chữa bệnh? Thơ dao động giữa xung năng sống và xung năng chết? Thơ là một cấu trúc ngôn ngữ tự nó đáp ứng đủ cho nó? Thơ là những thể nghiệm từ, câu, âm, hình, nhịp, vần điệu? Thơ tìm kiếm sự đồng cảm? Thơ không phải để hiểu, cũng không phải để làm cho các vấn đề trở nên dễ hiểu hơn? Thơ là một ánh sáng khác lạ mà ngôn ngữ có thể chiếu rọi lên những gì vốn quen thuộc? Thơ làm biến dạng thực tại hay trung thành với thực tại? Thơ phản ánh thực tế hay tạo ra thực tế? Đến ranh giới nào thì việc làm thơ có thể được coi là sáng tạo?
Thơ là cảm xúc? Thơ là suy tư? Nếu nói thơ là sự thăng hoa của cảm xúc, của tâm hồn thì những trạng thái nào của đời sống tinh thần sẽ được xem là tâm hồn? Giữa nỗi đau được thể hiện bằng nước mắt bằng tiếng khóc và nỗi đau được thể hiện bằng sự câm lặng hoá đá, lấy gì để khẳng định đây là nỗi đau còn kia không là nỗi đau? Giữa niềm vui bộc lộ bằng ngôn ngữ lời nói và niềm vui được bộc lộ bằng ngôn ngữ cơ thể, lấy gì để nói rằng đây là niềm vui còn kia không là niềm vui? Giữa sự can đảm của một người dám liều mình xông vào chỗ nguy hiểm chấp nhận cái chết và sự can đảm của một người dám hạ mình chui qua háng người khác, chịu nhục để thành đại nghiệp, lấy gì để nói rằng đây là sự can đảm, còn kia không phải là sự can đảm? Giữa tình yêu cuộc sống vang lên rộn ràng trong những giai điệu của một nhạc sĩ và tình yêu cuộc sống thể hiện trong những suy tư siêu hình của một triết gia, lấy gì để xác quyết rằng đây là tình yêu cuộc sống còn kia không phải là tình yêu cuộc sống?
Cũng vậy, lấy gì để xác quyết rằng thơ phải như thế này và không phải như thế kia? nhà thơ phải như thế này và không phải như thế kia?
Những câu hỏi và những câu hỏi.
Thơ có phụ thuộc vào những câu hỏi mà người làm thơ đặt ra cho chính mình và cho những gì đang diễn ra xung quanh mình không? Những câu hỏi có thể nói to lên và những câu hỏi chưa thể nói to lên?
Thơ tồn tại đâu đó trên lộ trình của các câu hỏi, trong sự đầy ắp của chúng, trong những khoảng trống giữa chúng, và trong sự va đập với chúng?
Trong khi những câu hỏi tiếp tục hành trình của chúng, đôi khi cần có một vài khoảng lặng, có khi chỉ là một khoảng lặng vừa đủ để nhận ra một khả năng nào đó trong vô vàn những khả năng mà thơ có thể có :
Thơ có khả năng đưa những người bay không có chân trời đi về phía những chân trời không có người bay, dù chỉ là bằng một cách thức không ít ý nghĩa hơn cũng không nhiều ý nghĩa hơn tưởng tượng; ít nhất là vì thơ có khả năng nhìn thấy và chỉ ra thực tế đó : thực tế là có những chân trời không có người bay, trong khi lại có những người bay không có chân trời. Thơ xuất hiện để liên kết những cái « không có », để hiện thực hoá những cái « không có » ấy bằng tiếng khóc – một cái gì có thật. Thơ không chỉ là cây cầu hư ảo nối hai đầu hư ảo : con người thơ và chân trời huyễn tưởng ; thơ có lẽ còn chính là cái chân trời bất khả ấy, nơi cất giữ mọi thực tế và ảo tưởng của chúng ta.
Có thể xem đấy là một cách diễn giải cá biệt về hai câu thơ đầy sức mạnh này của Trần Dần:
Tôi khóc những chân trời không có người bay
Lại khóc những người bay không có chân trời
Ở đây, thơ như một kết hợp giữa các khả thể và bất khả, giữa sức mạnh tinh thần và nỗi tuyệt vọng bởi đời sống, giữa sự phi lí và sự khắc nghiệt nhiều khi đến mức tăm tối của thực tại và những nỗ lực của nội tâm để vượt lên sự khắc nghiệt đó. Thơ dùng hành động khóc như một tiếng gọi, mở ra tương liên bay giữa chân trời và con người.
Paris, 29-3-2008
Articles by Nguyễn Thị Từ Huy
- Những tình huống mới trong ngày cuối cùng của năm cũ - 09.01.2023
- Biến mất 5 : Một mình - 04.10.2010
- Một nén hương cho ba - 01.07.2010
- Thưởng thức nghệ thuật như thế nào? - 21.04.2010
- Sự thật về bản thân là bất khả - 26.02.2010
- Biến mất 14 - 26.10.2009
- Biến mất 10 : Biến mất trong nỗi đau - 16.09.2009
Đọc cái này, tự dưng nhớ có lần không biết đọc ở đâu đoạn Bùi Giáng trả lời một người hỏi ông, đại loại “Sao ông làm thơ dễ thế”, Bùi Giáng hỏi lại; ” thế em làm nghề chi”, người kia trả lời” làm nghề kỹ sư”. Bùi Giáng nói tiếp, “Thì qua làm thơ cũng như em là kỹ sư mà giải toán lớp ba vậy đó thôi mà.”
Bình luận này cũng để “vui thôi mà” 🙂
Hoan nghênh Nguyễn Lưong Vỵ, đã có nhận xét ngắn, tinh vi mà theo tôi,là chính xác.
Theo tôi,rất chủ quan,thì hai câu của Trần Dần là một lời nói khéo, giông giống như nhiều câu của Chế lan Viên đã được một thời truyền tụng, dù rằng dụng tâm thì khác, thậm chí trái ngược. Tôi chẳng thấy sức mạnh của nó ở chỗ nào. Sức mạnh, nếu có, thì ở ngoại cảnh, không phải do tự thân câu nói. Vậy vấn đề, nếu có, là chuỵện liên văn bản, không phải là chuyện thi pháp.
Cõi đời này, những cái trái ngược có khi có nét giống nhau. Có khi lại cùng một khuôn.
Thơ Bùi Giáng thì khác. Nó ở chỗ khác, đạị ngôn một chút, thì nói” nó bay từ, và bay về, một chân trời khác”, cho oai. Oai với nhau thôi, chớ Bùi Giáng thì không ưa giọng này.
Theo tôi, vẫn rất chủ quan và đế thêm phần dốt nát,thì thơ là cái gì rất đơn giản.
Trong tiếng Việt, có chữ thơ ngây, thơ dại, thơ thẩn, thơ thới… Cho dù, và dĩ nhiên, là không phải cùng một gốc gác ngữ nghĩa. Nhưng giúp tôi định tâm trong việc bền bỉ yêu thơ, là một việc tự nhiên và đơn giản.
Lưu trọng Lư kể lại rằng, mẹ ông mất sớm. Chôn cất bà cụ xong, khi về nhà, người chị ru em, đẩy mạnh tao nôi và hát
Đưa cao hát bạo em nghe,
Lá bầu, lá bí, lá tre, lá vằng.
Nhân chuyện ru em, tôi lại nhớ câu hát này:
Hai tay cầm bốn tao nôi,
Tao mô thẳng thì thôi,
Tao mô dùi thì sửa lại cho cân.
Đơn giản và quê mùa thôi anh à.
Vui thôi mà!!!
Đặng Tiến
Có lẽ hai câu thơ của Trần Dần kẹt, nhưng theo tôi, nó không kẹt trong cái tư duy nhị nguyên, mà nó kẹt trong cái khoảng trống ghê người của những chân trời không có người bay và kẹt trong cái điểm chết cứng của những người bay không có chân trời. Hai câu thơ này, thoạt lướt qua, có vẻ có tính nhị nguyên, nhưng nếu ta đi sâu vào cái khoảng trống tuyệt vọng đó và cố dấn vào cái điểm chết nơi mọi mơ ước đều có thể bị gãy cánh trước gánh nặng của một thực tại phũ phàng đè nặng lên thân phận của những người nghệ sĩ, thì sẽ thấy rằng hai câu thơ có thể kẹt, nhưng nó đẩy người đọc thơ đi theo hai hướng: vừa rơi tuột xuống cái vực thẳm trống hoác của tuyệt vọng, vừa bay tới một chân trời hy vọng mà không một tuyệt vọng nào có thể dập tắt nổi.
Nhân tiện, cũng nói thêm rằng những câu hỏi này về Thơ của tôi đã từng được công bố trên Da màu, và đã từng được Da màu gỡ xuống theo yêu cầu của tôi, tháng tư năm hai ngàn lẻ tám, và giờ đây đăng lại, cũng theo đề nghị của tôi. Vậy tôi có đỏng đảnh không, khi đăng rồi rút rồi đăng lại như vậy? Đỏng đảnh. Nếu ai đó muốn nói như vậy cũng được.
Bằng việc gỡ bỏ các tác phẩm của tôi khỏi website của họ, Da màu, AMVC, Diễn đàn đã giúp tôi, trong tư cách là một người viết, thực hiện một cuộc kiếm tìm có tính thẩm mỹ. Nếu văn chương có ý nghĩa đối với mọi người, thì đó là vì trước hết nó có ý nghĩa đối với người đã tạo ra nó. Vì người đó là một cá thể góp phần tạo nên cái tổng thể gọi là nhân loại. Ở các nước phát triển người ta hiểu rất rõ điều này, và người ta hiểu cái giá mà những nghệ sĩ như Van Gogh hay Gauguin phải trả (những trường hợp như Trần Dần có lẽ chẳng mấy ai biết đến ngoài cộng đồng người Việt), đồng thời họ cũng hiểu rõ cái giá mà ngày nay những kẻ nắm giữ tác phẩm của các nghệ sĩ này được hưởng. Vì thế những đạo luật không ngừng được đặt ra và thay đổi để phần nào tạo điều kiện cho nghệ sĩ làm việc và bảo vệ họ.
Nhân đây, tôi cũng muốn giới thiệu một câu tôi vừa tìm thấy trong di cảo của người Cha vừa mới qua đời của tôi:
Khi con người nhân danh công lý thì rất có khả năng công lý bị bóp méo, bị uốn bẻ. Công lý phải nhân danh con người. Tòa án nhân danh công lý để thực hiện công bằng hay chính công lý phải dựa vào tòa án như một công cụ để thể hiện mình?
Bài viết rất “tới” rất hay, tương ứng với Bùi Giáng một cách ngẫu nhiên ngẫu nhĩ: “Con chim thi ta biết nó bay/ Con cá thì ta biết nó lội/ Thằng thi sĩ thì ta biết nó làm thơ/Nhưng thơ là gì thì điều đó ta không biết.” Tuy nhiên, theo thiển ý, hai câu thơ của Trần Dần hình như vẫn còn kẹt trong cái tư duy nhị nguyên? Thơ? Chẳng thể suy cho cùng theo lối nhị nguyên được. Thơ? Thậm thâm, không thể nghĩ bàn? Giống như kiểu thi sĩ Lão Tử, Huyền Chi Hựu Huyền? Vui thôi mà!
Trước hết tâm đắc với sự góp ý của tác giả ‘và mây và mưa'(chính những dòng thơ của Phục An cũng thể hiện ‘khêu gợi,kêu gọi’ đến trần trụi, ngỡ ngàng!). Lại nói về Thơ? cứ tưởng câu hỏi quá xưa, nhưng thực tình vẫn mới. Tôi đọc ở đâu đó, thơ là sự thăng hoa của đời sống, con người đến với đời, rồi bỏ đời mà đi, nhưng nghệ thuật ở lại, trong đó có thơ. Qua Từ Huy tôi hiểu thêm ý nghĩa của thơ và dục tôi góp ý,(dù biết là có phần choán chỗ của nhiều độc giả muốn lên tiếng).
Đọc những mảng thơ trên các trang văn học hôm nay, so lại với thời khởi đầu của thơ mới do PHAN KHÔI chủ xướng, tôi thấy thơ đã đi một bước khá xa vừa hay từ lời đến ý, từ cấu trúc đến âm thanh dẫn tới sự phổ cập nhiều khi nhờ sự chuyên chở của thơ mà nhạc mới dễ đến với quần chúng(chả thế mà 70% nhạc của Phạm Duy nổi tiếng nhờ có phần lời phổ từ những con tằm nhả…thơ). Tôi trân trọng và đánh giá cao khi Da Màu đã phong phú hóa tạp chí văn chương này bằng những mảng thơ không biên giới của nhiều tác giả trong, ngoài nước vừa là đại thụ, vừa là cây non, nhưng về đa dạng, đa chiều, mới,lạ, đẹp vì câu, sâu về ý thì phải nói đôi khi cũng khó phân biệt xếp hạng. Điều đáng mừng là có nhiều nhà thơ nữ tuy sống ở hải ngoại nhưng tài hoa xử dụng ngôn ngữ Việt bằng thơ vẫn ở mức khiến độc giả thế hệ cũ như chúng tôi thán phục.
Nhân bàn về Thơ? Cũng cần nói phần chuyển ngữ uyên bác, công phu của các dịch giả thơ/văn đã đóng góp nhiều cho uy tín của DM khi giới thiệu các tinh hoa của văn học thế giới. Hi vọng đây không phải là sự góp ý của riêng tôi mà gần như có sự đồng cảm tổng hợp nếu ai đó đã có dịp thường xuyên đọc những lời bình trên DM.
Trân trọng.
đxt
Thơ là ý tuôn ra thành từ để bày tỏ, khêu gợi, kêu gọi. Máu cũng chảy ra làm người người thức dậy mà bay tới những chân trời.