(Nguồn: “There Is No Such Thing as A.I. Art” của Walter Kirn đăng trên trang Common Sense ngày 25.09.2022)

 

 

Một bức tranh vẽ bằng bộ trí tuệ nhân tạo DALL-E dựa trên
lời gợi: “Tranh acrylic kịch tính kiểu Picasso về một thanh niên
hoang mang đang soạn bản tiểu sử Tinder hoàn hảo
trên điện thoại của mình” (Nguồn: Reddit)

 

 

Xưa nay tôi luôn có vấn đề mường tượng cõi âm ty. Những ngọn lửa lưu huỳnh phụt lên từ những vòm hang âm u không gợi lên nỗi sợ hãi hiện sinh nơi tôi. Có lẽ ấy là do tôi lớn lên ở Minnesota, nơi mà, đi đứt hơn nửa năm, lửa mời gọi, ấm cúng, chứ không xua đuổi.

Nhưng ngay cả những quang cảnh chi tiết về sự thọ phạt trong địa ngục vẫn chưa thấm thía gì, đối với tôi, so với những điều tương đương vẫn gây khiếp vía trên mặt đất: Chiến tranh thật và nạn đói thật làm tôi khiếp đảm hơn là những bức tranh vẽ kẻ bị đọa nhai nuốt cánh tay của chính mình. Những gì văn chương gợi tả về địa ngục, vốn tập trung vào nội tâm của những kẻ bị nhốt – ở đây tôi đang nghĩ đến Aeneid của Virgil và Inferno của Dante – ảnh hưởng đến tôi sâu hơn, nhưng một lần nữa những nỗi thống khổ mà họ nói đến cũng sẵn có trên đời. Điểm duy nhất riêng biệt của địa ngục trong những màn nhục hình này là chúng được cho là kéo dài trong vĩnh cửu. Vĩnh cửu, điều mà, có lẽ bạn hết còn ngạc nhiên khi biết, tôi cũng gặp vấn đề khi mường tượng.

Tất cả thay đổi đối với tôi hôm nọ khi tôi tình cờ xem qua một đoạn phim ngắn. Rốt cuộc nó đã khiến tôi mang nỗi sợ tâm linh thực thụ.

Đoạn phim là một tạo vật của DALL-E, một ứng dụng trí tuệ nhân tạo (A.I.) của các tay phù thủy tại OpenAI, được cho là tượng trưng cho một bước đột phá trong chế tạo nghệ thuật do máy làm ra. Bạn gõ một lời mô tả bằng chữ cho một hình ảnh – ví dụ, “một con nhện lông tarantula quàng chiếc khăn màu xanh lá cây” – thì từ cõi hư vô kỹ thuật số hiện về một bức hình phản ánh những chi tiết bạn nêu ra. Nếu thích, bạn có thể táy máy với bức hình theo kiểu đặt làm một cái bánh pizza: Bạn có thể bảo A.I. thể hiện chú nhện tarantula theo phong cách hội họa lập thể hoặc nhiếp ảnh xưa hoặc một tấm bích chương tuyên truyền thời Xô-viết. (Tất cả chuyện này vận hành ra sao ở tầng mức tính toán thì lát nữa đây tôi sẽ giải thích, hay ít ra sẽ cố gắng.) Nhưng khi xem xong đoạn phim dài 30 giây, điều duy nhất tôi cảm thấy là một điềm gở.

Đoạn phim cho thấy một cô gái có mái tóc dài, đen đứng trong một khu vườn thật như ảnh chụp, lòng bàn tay phải cô mở và hướng lên trên. Cử chỉ này mang phẩm cách nghi lễ, như thể người phụ nữ là một nữ pháp sư. Phía bên trên bàn tay là một vật trông như hòn đá bay bổng, xoay tròn, trồi lên trụt xuống và thay hình đổi dạng theo một cách quái đản. Máy quay phim – hay đúng ra cái nhìn nhân tạo làm nên cái nền cho quang cảnh – tiến dần đến mặt và thân thể người phụ nữ trong khi cô chú tâm đến hòn đá bay bổng. Cô và hòn đá như quả cầu có vẻ gắn bó một cách màu nhiệm, cùng tham gia vào một vũ điệu tâm ý liên thông rợn người.

Nhưng trọng tâm thu hút của quang cảnh này là trang phục của người phụ nữ. Trong một cung cách trôi chảy, quằn quại, một loạt trang phục xuất hiện trên thân thể cô, tan chảy rồi được thay thế. Các pha biến hình diễn ra quá nhanh khiến tôi không đếm nổi (phải đến mấy chục) và cảnh ngoạn mục này không cho người quan sát một chỗ nào để nghỉ ngơi, như một đoạn văn không có dấu chấm câu. Diễn tiến, hay xâu chuỗi, tạo cảm giác đè nặng tâm trí, trong khi tính ngẫu nhiên của nó dao động ở bờ rìa của trật tự nhưng vượt khỏi bản năng tạo ý nghĩa nơi người xem. Nó là cả một tràng ú ớ thị giác mượt mà và khêu gợi.

Mẩu tin nhắn Twitter đóng khung đoạn phim đáng ghét này khẳng định rằng “A.I. sẽ đảo lộn công nghệ thời trang; DALL.E tạo ra hàng trăm chọn lựa về trang phục.”

 

AI will disrupt the fashion industry; DALL.E generates hundreds of outfit options pic.twitter.com/fD7CAapoXE

— Vala Afshar (@ValaAfshar) September 11, 2022

 

Tôi không thể đánh giá lời rao này, vì sự xáo trộn mà đoạn phim gây ra trong tôi xảy ra tại một tầng nấc sơ khai hơn.

Sau khi tắt nó đi, tôi nghiền ngẫm thêm nhiều ví dụ về “nghệ thuật” A.I., vừa để xem chúng có cùng tác động như thế lên tôi hay không vừa để xác định đây phải chăng là “nghệ thuật.”

Tôi gặp một bức tranh con mèo mặc bộ com lê nâng tạ theo phong cách Van Gogh:

 

(Nguồn: Reddit)

 

Và những miếng ức gà theo phong cách Andy Warhol:

 

(Nguồn: Reddit)

 

Rồi một đứa trẻ chơi ghi ta điện theo phong cách Hieronymus Bosch:

 

(Nguồn: Reddit)

 

Tôi đọc thấy nhiều người thông thái tin rằng mấy thứ này là nghệ thuật. Trong một cuộc thi nghệ thuật số ở Hội Chợ Tiểu Bang Colorado, các giám khảo đã trao giải băng xanh cho một bức hình do A.I. tạo ra.

* * *

Trước khi tôi bàn về những phán xét của chính mình về DALL-E – cái tên quàng cuốn phim WALL-E của Pixar và họa sĩ Salvador Dalí lại với nhau ấy mà – điều quan trọng phải làm là nhìn lại cách vận hành của nó. DALL-E dựa trên sức tính toán ròng của máy. Trong trường hợp này, nó thu thập hàng tấn hình ảnh – hàng trăm triệu, theo như nghiên cứu của tôi cho thấy – và trích xuất những dạng thức chung nào đó từ mẫu xét nghiệm khổng lồ này, để rồi nó khái quát hóa thành những luật tắc và công thức. Ví dụ, DALL-E học biết loại hình ảnh nào có khuynh hướng được con người cho là dễ thương. Hãy yêu cầu giao diện của nó đưa ra một “mặt trăng màu hường xin xắn,” thì nó có thể sẽ vẽ một mặt trăng có cặp mắt tròn, đôi hàng mi dài cong vút, và đôi tai nhọn của loài elf, chắc vậy.

Cách tiếp cận này độc đáo – nghệ thuật nhân tạo! – nhưng phải chăng đây là một bước nhảy về phía trước phá vỡ khuôn khổ, hay một cú nhai lại khổng lồ đối với những thành tựu của quá khứ? Sam Altman, tổng giám đốc của OpenAI, nói với tạp chí New Yorker hồi tháng 7: “Đã có niềm tin rằng sự sáng tạo ấy chính là một cái gì đó đặc biệt sâu sắc chỉ thuộc về con người.” “Đã” là từ mấu chốt.

DALL-E phụ thuộc vào nghệ thuật đã được tạo ra, trên những bức ảnh đã được chụp, những tiền đề mỹ học đã được quy nạp qua thống kê, và một ngôn ngữ – ngôn ngữ của chúng ta – đã hình thành qua hàng thế kỷ bởi vô số hành vi truyền thông mà về bản chất của chúng thì bộ máy tuyệt vời này chẳng hiểu biết chút gì.

Phần lớn nó là một hoạt động khai thác quặng mỏ văn hóa với một chuỗi lắp ráp khéo léo ở bên trên. Có lẽ chẳng tình cờ mà tên của nó gợi nhớ đến một người thực hành nổi tiếng của chủ nghĩa siêu thực mà tác phẩm đặc biệt thích hợp với những bản rập khuôn (và những biến tấu na ná) trên một quy mô rộng lớn hy hữu.

Tôi đã chứng kiến xảo thuật này rồi.

Hồi tôi còn là một đứa trẻ trong những năm 1970, khu thương xác nơi tôi mua sắm quần áo tựu trường thuê một người đàn ông đến trình diễn trước người qua lại bằng một giàn phong cầm “Spinet” của hãng Kimball. Ông luôn thu hút được tôi. Tôi không biết chơi dương cầm, nhưng chơi nhạc trên chiếc Kimball không đòi hỏi những kỹ năng ấy. Bạn chỉ cần nhấn một vài phím là có một tiết tấu (tôi thường chọn điệu “salsa”) và mọi thứ khác kết hợp thành bản nhạc. Cô tiên âm nhạc, nếu có, bị nhốt bên trong giàn phong cầm như một diễn viên uốn dẻo cuộn mình trong chiếc rương. Cách nhấn phím của tôi không cho phép cô làm gì nhiều, nhưng người tiếp thị sành sõi hơn. Tỉ lệ giữa đầu vào và đầu ra làm tôi kinh ngạc, nhưng những gì tôi nghe có phải là âm nhạc? Khi tôi quan sát khuôn mặt của người tiếp thị, nó thiếu vắng những nét bộc lộ bất thường, căng thẳng mà tôi vẫn thường bắt gặp khi xem các nhạc sĩ dương cầm trên ti vi, hoặc thậm chí các nhạc sĩ phong cầm ở nhà thờ. Mặt ông ấy chỉ ghi nhận một thoáng tự mãn. Công ty Kimball, nhân cách hóa.

Tôi săm soi những ví dụ về tác phẩm của DALL-E, hay của những người dùng nó. Do nghi ngờ rằng việc tôi biết nguồn gốc của chúng có thể khiến cho tôi mang thiên kiến về chúng theo một cách nào đó, tôi làm bộ xem những bức hình này như được làm bằng tay, hay ít nhất được vẽ từ đầu. Những đề tài hoang tưởng và khoa học giả tưởng đầy dẫy. Rất nhiều ngựa đầu người, hành tinh có vành đai, và những thành phố màu trắng cao ngất tràn ngập bởi những vật gì đó có cánh trong suốt. Tôi đọc được rằng DALL-E, như hầu hết những tổ chức ngày nay – đặc biệt những tổ chức thuộc loại công nghệ cao – có đủ thứ luật lệ để chống gây tai tiếng xã hội, chống kích động “thù ghét” vân vân. Những quang cảnh và nhân vật hoang tưởng giúp bạn tránh điều đó, cũng như những chủ đề không gian và sinh vật ngoài hành tinh. Tôi kết luận rằng nếu những cõi giới khác không hiện hữu, con người chắc chắn sẽ sáng tạo ra chúng, dù chỉ để khỏi chạm vào những xung đột đang bùng lên trong cõi giới này. (Trong một quyết định kiểu chiếc hộp Pandora, mới đây DALL-E loan báo người dùng được phép chơi với hình ảnh khuôn mặt chính họ và của những người thật khác. Khả thể tự mãn là vô tận – tôi muốn gì nếu tôi thon thả hơn? thả tóc lòa xòa trước trán? – và tiềm năng chế giễu người khác cũng vô cương. Những hình ảnh chọc cười mới mẻ này rồi sẽ nhàm, nhưng có lẽ cũng được một lúc lâu.)

Những hình ảnh lạ lùng với chi tiết sống động mà bạn sẽ thấy khi dùng thử DALL-E được những ai ưa chuộng phong thái này xem là hết sức “giàu tưởng tượng,” nhưng chúng thiếu cái rủi ro trí tuệ. Tôi thấy chúng hèn nhát. Đúng vậy, những lời gợi để tạo ra chúng có lẽ phức tạp, khi khai thác tối đa khả năng của DALL-E (“một thiên thần mắc đọa chiến đấu với con cá mập trên Sao Hải Vương trong khi một nền văn minh thức dậy xung quanh họ”), nhưng trình diễn những tiết mục rắc rối chỉ vì tính rắc rối là điều mà các diễn viên tung hứng vẫn làm.

Bất kể các nghệ sĩ sĩ làm gì – cũng như đã và đang làm trong suốt lịch sử trừ đi vài tháng hoặc năm từ lúc này – họ đều làm điều đó dưới những mối đe dọa. Mối đe dọa về không được người đời hiểu thấu, về mất thanh danh, về không tạo nổi tên tuổi, về trù dập chính trị, về mất đi tình yêu, và về cả sự giàu có và danh tiếng, vốn cũng là những rủi ro. Nhưng mối đe dọa cơ bản, dai dẳng là mất niềm tin.

Là một người viết, tôi đối diện với con quỷ tuyệt vọng ở mỗi một trang trắng, và cả những trang đầy chữ, khi tôi đọc những gì mình vừa viết và cảm thấy có thể viết hay hơn, với điều kiện là tôi có đủ khả năng để làm điều đó. A.I. chẳng hề bận tâm với những tấn kịch này. Nó tập hợp, chắt lọc, và phân tích, rồi sau cùng thi hành. Nhưng nó không dám. Nó không mạo hiểm. Chỉ có những con người, chủng loài dễ thương tổn của chúng ta, mới có khả năng ấy.

Trong hàng trăm triệu bức hình DALL-E đã táy máy qua, một tỉ lệ vô cùng nhỏ là nghệ thuật, hoặc có cơ may được xem là nghệ thuật, và điều gì có thể đã khiến cho chúng là nghệ thuật thì DALL-E chắc chắn không phán định được. Nó biết người ta nghĩ cái gì là “dễ thương” nhưng ngay cả trong việc này nó cũng dựa trên những khẩu vị thay đổi và tính mơ hồ của ngôn ngữ. Nó tìm cách giải một ngàn bí ẩn mà không trải qua điều bí ẩn quan yếu, mà chỉ những sinh thể hữu mệnh mới trải qua. (Tại sao tôi ở đây và điều gì xảy ra khi tôi không còn?) Cách biệt vĩnh viễn với hậu quả và ý nghĩa, vươn tới, mãi mãi vươn tới, nhưng không bao giờ nắm bắt được, ấy vừa là hình ảnh của sự đọa đày vừa là công cụ để tạo ra thêm những hình ảnh như thế, cho đến chán mửa. Chắc chắn nó sẽ trở nên tài tình và thành thạo hơn trong cái bắt chước của nó, đến độ cải trang được hoàn toàn những toan tính của mình qua sự ngoại suy và sự tái bố trí. Nhưng các tác động này sẽ chỉ đánh lừa mắt nhìn. Con mắt của tâm tư trông ra từ một nơi chốn sâu thẳm hơn, nó trực quan và cổ xưa, và nó sẽ xác nhận đến nhàm cái sự thật là nghệ thuật nhân tạo chỉ có thế.

 

 

Walter Kirn (Ảnh: Gil Roth)

Walter Kirn, nhà văn Mỹ (sinh 1962), là tác giả của một tập truyện ngắn và nhiều tiểu thuyết, trong đó có hai cuốn là Thumbsucker và Up in the Air đã được dựng thành phim. Ông cũng viết phê bình sách cho các tạp chí New York Magazine, The New York Times Book Review và New York Times Sunday Magazine. Trong lĩnh vực báo chí, ông từng làm thông tín viên cho BBC và viết nhiều ký sự cho The Atlantic.