Độc tài và lòe loẹt qua cái nhìn của một bậc thầy

Ghi chú: Đây là bản dịch thoáng bài “Peter York on Donald Trump’s dictator-chic White House” (Peter York bàn về Phong cách Độc tài, Nhà Trắng thời Trump) , đăng trên The Economist ngày 28/10/2025. “dic-chic” là do người dịch cố ý viết tắt cụm từ dictator-chic. Ghi chú trong ngoặc vuông là của người dịch.

Mô hình Nhà Trắng với Phòng Khiêu vũ  của TT Trump

Mọi chuyện bắt đầu từ những đám vàng lố nhố xuất hiện khắp Phòng Bầu Dục. Căn phòng này vốn tiêu biểu cho kiến trúc Nhà Trắng – một công trình xây xong năm 1800, rất quan trọng nhưng lại khiêm tốn và tiết chế. Thành phố quanh Nhà Trắng cũng được cố ý xây thấp, theo “phong cách cổ điển”, để từ đó hiện lên một thủ phủ mang đậm chất “no kings – không có vua”, hồn cốt của nền cộng hòa Mỹ cuối thế kỷ 18.

Những người say mê thiết kế như tôi đã phải trợn mắt, há hốc sái quai hàm khi thấy Trump bày hết trò này đến trò kia ngay trong không gian Nhà Trắng. Hãy chú ý cảnh bên lò sưởi Phòng Bầu Dục, nơi Trump tiếp các nguyên thủ, từ Volodymyr Zelensky đến Sir Keir Starmer, vốn trước đây chỉ là cẩm thạch trắng mộc. Vậy mà, qua nhiều tháng họp hành, những chi tiết mạ vàng ngày càng lồ lộ nhiều hơn: có cái tròn, có cái uốn lượn cầu kỳ rococo (bằng nhựa, bằng thạch cao, hay ối giời ơi, bằng cái quái gì thế nhỉ? Giới hài hước đồn mấy món sến súa này được mua ở Home Depot). Thật khó mà rời mắt – những món rẻ tiền cứ thế mọc dần quanh lò sưởi và, gây sốc hơn cả, còn được dán thẳng lên mặt cẩm thạch – một việc mà dân kiến trúc và thiết kế chuyên bảo tồn nhà cổ khó lòng tưởng tượng nổi.

Mà ủa, Nhà Trắng mới vừa bước vào thời kỳ Mạ Vàng kia mà. Giữa tháng 10/2025, khi Tổng thư ký NATO Mark Rutte đến thăm, Phòng Bầu Dục đã đầy dẫy những món sáng choang mới toanh. Nào bình hoa mạ vàng trên lò sưởi, nào những huy hiệu lấp lánh dưới các bức tranh lịch sử – chính các bức tranh ấy cũng được lồng lại trong khung vàng thay vì khung gỗ. Trông chẳng còn chút dáng dấp quý phái mà thanh lịch, uy lực mà trầm mặc quen thuộc, cũng chẳng còn chất riêng Washington nào nữa. Trái lại, nó mang đậm Kiểu cách Độc tài – cách làm đỏm, sửa tướng, khoe dáng của những tay nắm quyền hành tuyệt đối khắp thế giới.

Đến ngày 31/7, mọi thứ lại được kích lên một nấc: tổng thống tuyên bố sẽ xây một phòng khiêu vũ tráng lệ cho Nhà Trắng. Trump nói quy hoạch hoặc chi phí không thành vấn đề, phòng nhảy đầm mới sẽ được dựng gần nhưng tách biệt với tòa Cánh Đông, không hề phá hỏng mà còn khiến Cánh Đông “hiện đại hơn”, và đám bạn giàu có của gã sẽ trả tiền xây dựng.

Đùng phát đến ngày 20/10, các đội phá dỡ cùng xe ủi kéo đến và bắt đầu đập bỏ Cánh Đông, công trình được xây từ năm 1902 (theo chuẩn Mỹ thì đã đủ tính “lịch sử”), và chứa nhiều phòng ốc quen thuộc, trong đó có cả văn phòng trên danh nghĩa là của Đệ nhất Phu nhân. Rồi chỉ sau vài ngày ngắn ngủi, toàn bộ khu vực này đã thành đống gạch vụn. Sau những phản đối phẫn nộ, Trump liền đổi giọng, nói Cánh Đông xưa nay vốn chẳng có gì đặc biệt, và sau một “loạt nghiên cứu rộng khắp với một số kiến trúc sư giỏi nhất thế giới” (Trump không hề cho biết các vị này là ai), họ quyết định phải phá bỏ toàn bộ – như nhổ đi những chiếc răng sâu không thể trám chữa.

Phòng nhảy mới tráng lệ sẽ chứa gần 1.000 người và tiêu tốn hơn 300 triệu đô la. Trong mô hình trưng bày, ta có thể thấy bố cục quen thuộc của Nhà Trắng – tòa chính diện nguyên thuỷ với hai cánh xây sau – đã biến dạng hoàn toàn bởi việc phá bỏ Cánh Đông và gắn thêm một căn phòng rộng 8.300 mét vuông, trông chẳng khác gì phần cơi nới ở một siêu khách sạn nào đó tại tiểu vương quốc Dubai. Một ví von thích hợp có lẽ là đập bỏ tòa nhà Số 11 phố Downing ở London, rồi thay bằng một tòa nhà cao tầng giả cổ thế kỷ 18, to gấp đôi Số 10. [Cũng nên nhắc lại là Số 11 Downing là Phủ Bộ trưởng Tài chính Anh, trong khi Số 10 Downing là Phủ Thủ tướng Anh, hai tòa nằm cạnh và thông nhau bên trong.]

Tôi kinh hãi, nhưng chẳng ngạc nhiên – vì tôi từng viết cuốn Dictator Style (Phong Cách Độc tài) năm 2006. Cuốn sách mô tả phong cách nội thất của các nhà độc tài thế kỷ 20, từ Porfirio Díaz ở Mexico, qua Hitler, Mussolini, Marcos, Mobutum, cho đến Saddam Hussein. Tôi đã hệ thống hóa những tương đồng trong phong cách của các nhân vật tương phản kia, theo kiểu diễu nhại, như thường thấy trong mục bí kíp tạo dựng phong cách “Get The Look” trên các tạp chí thiết kế sang trọng.

Và bí kíp phong cách đó thường gồm các mục trong sớ này: Hãy làm cho thật to, bất kỳ cái gì, ở đâu; hãy sao chép kiểu dáng siêu khách sạn; hãy chọn kiểu “tái tạo” (repro) từ trong ra ngoài (đồ cổ thật thường cũ mờ và trầm mặc, còn bạn thì phải làm nó sáng loáng và mới tinh); hãy dát vàng khắp nơi, từ tường, đồ nội thất cho đến vòi bồn nước; hãy dùng các bộ đèn chùm vạm vỡ và gương soi khổng lồ; hãy treo các bức tranh sơn dầu thế kỷ 19 kích thước đồ sộ – mà phải là thế kỷ 19, không sớm hay muộn hơn nhé – cũng đừng quên treo chân dung mình, dĩ nhiên cũng phải to; và hãy dùng thật nhiều đá cẩm thạch láng bóng, mới toanh.

Sau 10 năm cuốn sách ra đời, những quy tắc vừa kể hóa ra hữu ích khi người ta hỏi tôi về “phong cách Trump”, thể hiện ở Mar-a-Lago, dinh thự của ông ở Florida, và căn penthouse tại Trump Tower ở Manhattan. Liệu đó có phải là “Phong cách Độc tài” không? Khi tôi lần đầu thấy ảnh căn hộ Trump Tower năm 2017, tôi thật không thể tin nổi một người Mỹ ở Manhattan thật sự có thể ở trong một không gian như thế, vì nó trông chẳng khác gì nơi ở của một ông hoàng xứ Ả Rập Saudi.

Tôi đành phải viết lại bộ quy tắc Phong cách Độc tài, vì hiểu rõ rằng: gây sốc và khiến cho giới giám tuyển lịch sử phải vò đầu bứt tai là việc cư dân “Xứ MAGA” rất khoái làm. Trong xứ sở ấy, họ gọi việc đó là “chọc phe tự do” (owning the Libs) – nghĩa là châm chọc giới “tinh hoa tự do thành thị”, miệt thị họ, xem họ như bọn quản lý ‘kiến thức nhồi sọ’ và ‘quá nhiều ý kiến rởm đời.’ Chọc sao cho chúng tức như mắc chứng PTSD, sang chấn tâm lý về thẩm mỹ. Và xét cho cùng thì đam mê dát vàng của ông Trump hoàn toàn phù hợp với logic chung của mọi tay độc tài. Với những kẻ sợ bị lãng quên, vàng hứa hẹn vĩnh cửu; với những kẻ có cái tôi mong manh, vàng biểu thị quyền lực và giàu có; còn với những kẻ nuôi mộng đế vương, vàng lấp lánh như quyền năng thần thánh.

Tại bữa tiệc thường niên của Hiệp hội Phóng viên Nhà Trắng năm 2011, tổng thống Barack Obama đã bông đùa rất có duyên khi phát biểu và chiếu lên màn hình một mô hình Nhà Trắng sẽ thành, nếu như Trump lên làm tổng thống. Hình ảnh cho thấy tòa nhà gốc được cơi thêm ba tầng, với một cổng vào vĩ đại có cột mạ vàng và bộ đèn chùm khổng lồ. Trên tầng cao nhất là thương hiệu TRUMP vĩ đại bằng phông chữ Times Roman, bên dưới là chữ “White House” uốn bằng đèn neon tím phát sáng. Dưới nữa là hàng chữ về công dụng tòa nhà: “Khách sạn – Sòng bạc – Sân golf – Dinh tổng thống.”

Hàm ý của trò đùa ấy là: ông Trump không chỉ làm cho Nhà Trắng trở nên dung tục mà còn biến nó thành của riêng, thậm chí thành một câu lạc bộ kiểu Mar-a-Lago. Có mặt tại buổi tiệc hôm đó khi Obama thuyết trình, Trump nhìn giận dữ ra mặt. Nhiều nhà bình luận sau đó nói vui rằng chính trong tối hôm đó, Trump đã ‘hạ quyết tâm’ trở thành tổng thống.

Người ta cũng không khỏi thắc mắc: Cựu Đệ nhất Phu nhân Jacqueline Kennedy sẽ nghĩ gì về “phi vụ” phòng nhảy của Trump như vừa nói (“phi vụ” là tên đùa mà giới châm biếm gọi vụ này). Tháng 2/1962, bà từng hướng dẫn 80 triệu khán giả truyền hình đi tham quan Nhà Trắng, giới thiệu những cải tiến mà bà cùng nhóm chuyên gia thực hiện, tất cả đều nhằm mục đích phục dựng lịch sử. Có thể nói bà là Đệ nhất Phu nhân tinh tế nhất về cảm nhận thị giác mà nước Mỹ từng có; bà mong muốn dinh thự này đạt đến chuẩn mực tốt nhất, nghĩa là những vật phẩm, mà bà thuyết phục được các mạnh thường quân sành sỏi bà quen biết biếu tặng, phải thực sự có ý nghĩa và tao nhã. Chẳng hạn như bộ giấy dán tường của Pháp năm 1834, với hình ảnh mô tả phong cảnh nước Mỹ thời lập quốc, được sưu tập từ một tòa nhà cổ.

Cánh Đông chưa bao giờ thật sự tuyệt mỹ, nhưng nó được xem là một phần của toàn cảnh lịch sử. Và toàn cảnh ấy chính là ẩn dụ cho cách người Mỹ xưa kia từng nghĩ về bản thân mình và về hiến pháp của mình.

Nhà kinh tế học Paul Krugman gần đây viết rằng “độc tài luôn tay trong tay khiêu vũ với diêm dúa.” Một trong những kế hoạch mới nhất của Trump là xây một Khải Hoàn Môn to quá khổ ngay trung tâm Washington để kỷ niệm 250 năm nước Mỹ. Theo CBS News, khi một phóng viên đưa tin về Nhà Trắng hỏi Khải Hoàn Môn ấy dựng lên để vinh danh ai, ông Trump chỉ vào mình và đáp gọn lỏn: “Tôi.”

 

Peter York là một chuyên gia tư vấn về thiết kế, người làm truyền thông và tác gia. Ông là người dẫn chương trình podcast Peter York’s Culture Wars House Party. Sách của ông bao gồm Dictator Style: Lifestyles of the World’s Most Colourful Despots (Phong cách độc tài: kiểu sống của những bạo chúa màu mè nhất thế giới) và gần đây nhất là Dead Cat on the Table: Culture Wars and How Not to Lose Them (Mèo chết trên bàn: đụng độ văn hóa và cách không thua).