Umberto Eco: “Danh Sách Cũng Biểu Lộ Sự Bất Tuân [Với Chính Thể]” (phần 2)
LTS: Trong phần II của bài nói chuyện với tạp chí Der Spiegel vào dịp cuộc triển lãm Mille e tre xuất hiện ở bảo tàng Louvre, nhà văn/nhà ký hiệu học Umberto Eco thảo luận về bản chất “nổi loạn” của một danh sách, và sự hiểm nghèo của Google.
Xin đọc Phần I, Umberto Eco: “Chúng Ta Thích Những Danh Sách Vì Chúng Ta Muốn Được Bất Tử” (đăng trên Da Màu ngày 4/3/10, http://damau.org/archives/11048
Spiegel: Trong cuộc triển lãm ở viện bảo tàng Louvre, ông cũng sẽ trình bày những tác phẩm hội họa, như tranh tĩnh vật. Nhưng những tác phẩm này đã được đóng khung, có những giới hạn, và không thể biểu lộ gì hơn ngoài khuôn khổ mà chúng miêu tả.
Eco: Tôi lại nghĩ ngược lại. Lý do mà chúng ta yêu chuộng những tác phẩm hội họa này chính vì chúng ta tin tưởng rằng mình nhìn thấy chiều “mở” trong bức tranh. Một người xem tranh thường muốn mở rộng khung tranh để nhìn thấy sự vật được thu nhận như sao từ bên trái, hay bên phải của bức tranh. Một bức tranh như vậy cũng như một danh sách, một mô hình cho khái niệm vô biên.
Spiegel: Tại sao những danh sách và chuyện thu tập lại quan trọng với ông như vậy?
Eco: Nhân viên của viện bảo tàng Louvre liên lạc với tôi và hỏi nếu tôi muốn đảm trách một cuộc triển lãm ở đó, họ cũng hỏi nếu tôi muốn thiết kế những sinh hoạt liên hệ đến cuộc triển lãm này. Tôi rất hân hạnh là có dịp làm việc trong một viện bảo tàng. Mới đây tôi được ở đó một mình, và tôi cảm tưởng như mình là một nhân vật trong tiểu thuyết của Dan Brown, có cái gì đó rờn rợn, đồng thời cũng thật tuyệt vời. Tức khắc tôi muốn thực hiện một cuộc triển lãm về những danh sách. Tại sao tôi lại chọn đề tài này? Tôi không nghĩ mình có thể nói hết được. Tôi thích những danh sách cũng giống như người thích bóng đá hay có thói đồng dâm con nít. Con người ta có những sở thích đặc thù của họ.
Tác phẩm của Louise Bourgeois (đặt trên bức Sư Ngôn (Marabout) của Claude Closky): “Em yêu anh. Cơn thèm: viết cho ta 100 dòng, không [,] phải 200 dòng” (“Je t’aime. Le Désir: vous me ferez cent lignes, non deux cents lignes”), mực trên giấy kẻ ô vuông (20.9 x 32.3 cm) (1977)
Spiegel: Dù sao, ông nổi tiếng chính vì ông có thể phân tích những đam mê của mình …
Eco: … nhưng không phải vì tôi thích nói về mình. Này nhé, từ thời của Aristotle cho tới bây giờ, chúng ta vẫn cố tìm cách định nghĩa những sự vật dựa trên bản chất của chúng. Định nghĩa về loài người ư? Đó là giống vật biết hành động với chủ ý. Nhưng các nhà sinh vật học đã mất 80 năm để định nghĩa con rái mỏ vịt. Họ thấy rất khó để định nghĩa bản chất của loài vật này. Nó sống dưới nước và trên đất liền; nó đẻ trứng, nhưng lại là loài có vú. Vậy định nghĩa của con rái mỏ vịt là gì, hay cũng chỉ là một danh sách liệt kê những đặc điểm của nó.
Rái mỏ vịt có “gen” xuất xứ từ loài bò sát, chim, và sinh vật có vú
Spiegel: Sự định nghĩa chắc chắn sẽ khả thi với một giống vật thông thường hơn.
Eco: Có lẽ là vậy, nhưng điều đó chắc gì đã làm một giống vật hay ho, thi vị hơn? Nghĩ đến con cọp, khoa học bảo nó là loài dã thú săn mồi. Nhưng một người mẹ sẽ tả một con cọp cho đứa con nhỏ của bà như thế nào? Có lẽ bà ta sẽ liệt kê những đặc điểm của con cọp: con cọp có tầm vóc to lớn, giống mèo, lông vàng, sọc đen, dữ và mạnh. Một thí dụ khác. Chỉ có nhà hóa học mới đề cập đến nước qua công thức H2O của nó. Nhưng tôi sẽ nói rằng nước trong suốt và mềm lỏng, và chúng ta uống nước cùng gội rửa thân thể mình trong nước. Bây giớ chắc các bạn đã hiểu điều tôi muốn nói. Danh sách là đặc thù của một xã hội văn minh và tiến hóa vì một danh sách cho phép chúng ta chất vấn những định nghĩa mà từ trước được coi là cố định. Một định nghĩa căn bản về bất cứ điều gì thường rất thô thiển khi được so sánh cùng lúc với một danh sách được tổng hợp [từ nhiều cái nhìn khác nhau.]
John Baldessari, “Tôi sẽ không chế tạo những tác phẩm nhàm chán nữa,” (“I will not make any more boring art”), lithograph (1971)
Spiegel: Ông muốn nói rằng chúng ta nên ngừng chuyện định nghĩa sự vật, thay vào đó những tiến bộ hiện đại chỉ cho phép chúng ta liệt kê và tổng kết hết mọi thứ.
Eco: Nhưng đây cũng là một cách giải phóng. Thời đại Ba-Rốc là thời đại của những danh sách. Bỗng dưng, tất cả những định nghĩa hàn lâm trước thời đại này không còn có giá trị nữa. Con người trong thời Ba-Rốc cố tìm một phương hướng khác để tiếp nhận thế gian. Galileo tả những khía cạnh mới của mặt trăng. Trong nghệ thuật, những định nghĩa cố định bị hủy diệt, và khuôn khổ của mọi đề tài nghệ thuật được nới rộng, trở nên bát ngát. Thí dụ: tôi coi tác phẩm nghệ thuật của những họa sĩ Hà Lan thời Ba-Rốc như những danh sách: tranh tĩnh vật với trái cây hay những tủ kính trưng bày đồ vật hiếm. Những danh sách do đó cũng biểu tượng sự nổi loạn hoặc bất tuân [với chính thể].
Adriaen van Utrecht, Tranh Phù hoa – Tĩnh Vật với Bó Hoa và Đầu Lâu (Vanitas – Still Life with Bouquet and Skull) (1642)
Spiegel: Nhưng ông cũng vừa bảo rằng những danh sách cũng là cách giữ trật tự. Như vậy trật tự và sự nổi loạn đều có thể áp dụng cho danh sách? Nếu như vậy hệ thống internet và những danh sách được Google tạo ra rất lý tưởng đối với ông.
Eco: Đúng đấy, trong trường hợp Google, trật tự và hỗn loạn đều áp dụng. Google cho tôi một danh sách, nhưng ngay trong lúc tôi đọc cái danh sách vừa tìm thấy, nó đã biến chuyển. Những danh sách kiếm được từ Google cũng có thể trở nên hiểm nghèo, mất tín nhiệm – điều này không áp dụng cho những người già như chúng tôi, là những người đã thu tập kiến thức của mình từ một môi trường khác, nhưng đối với thế hệ trẻ, Google là một thảm kịch. Trường học nên dạy học sinh cách biết phân biệt, cân nhắc những hư, thực từ mọi thông tin internet.
Spiegel: Ông muốn nói rằng các thầy cô phải biết dạy các em thế nào là phải, trái? Nếu vậy, họ phải làm sao để đạt được mục đích này?
Eco: Hệ thống giáo dục nên quay về chiều huớng của môi trường thực tập trong thời đại Phục Hưng. Trong thời đó, các bậc thầy hội họa tuy không (hay chưa có thể) dùng lý thuyết để giải nghĩa tại sao một bức tranh là một tuyệt tác, đã làm điều này qua những phương pháp thực dụng hơn. Này là cách vẽ ngón tay, và đây là cách vẽ những thứ khác. Thế đấy là cách pha trộn những màu sơn để làm tranh linh động hơn. Phương thức này nên áp dụng trong trường học khi học sinh sử dụng internet. Một vị thầy giáo nên nói với học trò: Các em hãy chọn bất cứ đề tài nào, từ lịch sử Đất Quốc cho tới đời sống của loài kiến. Hãy thu tập những thông tin từ 25 trang web rồi so sánh nguồn thông tin nào là nguồn đáng tin cậy.” Nếu 10 trang mạng có những thông tin giống nhau, điều đó có thể cho ta thấy những thông tin này là đúng, nhưng cũng có thể chứng minh rằng có những websites chỉ sao chép lại các lỗi lầm của những nguồn khác.
Spiegel: Chính ông có lẽ vẫn làm việc sưu tầm từ sách in, và ông có một thư viện chứa tới 30,000 quyển sách. [Thư viện cá nhân] của ông chắc cũng có một danh mục.
Eco: Tôi sợ bây giờ [thư viện của tôi] đã lên tới 50,000 quyển rồi. Khi bà thơ ký của tôi muốn làm danh mục liệt kê sách, tôi nói đừng. Những sở thích của tôi thay đổi luôn luôn, và thư viện tôi cũng vậy. Nếu lúc nào bạn cũng thay đổi sở thích, thư viện của bạn cũng luôn luôn biểu lộ những điều khác biệt về bạn. Cho dù không có một danh mục liệt kê hết mọi quyển sách, tôi bắt buộc phải nhớ mình có những quyển nào. Tôi có một hành lang chứa toàn sách văn chương dài tới 70 thước. Tôi đi qua đó nhiều lần trong ngày, và cảm thấy rất sung sướng khi làm vậy. [Người có căn bản] văn hóa không phải là người biết Napoléon chết năm nào, mà là người biết cách kiếm được thông tin này trong 2 phút. Dĩ nhiên, bây giờ tôi có thể kiếm thấy những thông tin như vậy trong chớp mắt trên internet. Nhưng, như tôi đã nói, chả biết tin đâu vào đâu với những nguồn tin internet.
Spiegel: Ông đề cập một danh sách rất thú vị về triết gia Pháp Roland Barthes trong tác phẩm mới của ông, quyển Sự chóng mặt của danh sách (Vertige de la liste). Barthes liệt kê những thứ ông yêu chuộng và những thứ ông không ưa. Barthes thích rau xà-lát, quế, các loại phó mát và gia vị. Ông ta không thích người chạy xe gắn máy; đàn bà mặc quần dài, cây phong lữ, quả dâu và cây đàn hạc. Còn ông thì sao?
Eco: Tôi có khùng mới trả lời câu hỏi này của các bạn; vì như vậy là tự giới hạn mình. Tôi say mê văn của Stendhal năm tôi 13, thích Thomas Mann năm lên 15, và lúc 16 tuổi thì yêu Chopin. Rồi tôi sống cả đời học hỏi những thứ khác. Bây giờ Chopin lại ngự trị trên thượng tầng. Nếu bạn tương tác với các sự vật trong đời bạn, mọi thứ luôn luôn biến chuyển. Và nếu không có gì thay đổi, thì bạn là một tên ngốc.
Articles by Susanne Beyer & Lothar Gorris