{"id":3570,"date":"2009-01-27T01:05:00","date_gmt":"2009-01-27T01:05:00","guid":{"rendered":"http:\/\/damau.org\/archives\/3570"},"modified":"2022-02-23T11:06:33","modified_gmt":"2022-02-23T11:06:33","slug":"so-thao-bai-su-khac-cho-viet-nam-chuong-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/damau.org\/en\/3570\/so-thao-bai-su-khac-cho-viet-nam-chuong-5","title":{"rendered":"S\u01a1 Th\u1ea3o: B\u00e0i S\u1eed Kh\u00e1c Cho Vi\u1ec7t Nam* \u2013 Ch\u01b0\u01a1ng 5"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>CH\u01af\u01a0NG V:<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>CH\u1ebe \u0110\u1ed8 TH\u1ee6 L\u0128NH \u2013 H\u00c0O TR\u01af\u1edeNG \u1ede HOA L\u01af<\/strong><\/p>\n<p><strong>Lo\u1ea1n \u201cM\u01b0\u1eddi hai s\u1ee9 qu\u00e2n\u201d v\u00e0 \u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh<\/strong><\/p>\n<p>Ra m\u1eb7t \u0111\u1ea7u ti\u00ean trong s\u1ef1 tranh chi\u1ebfm quy\u1ec1n h\u00e0nh v\u1edbi trung \u01b0\u01a1ng ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc l\u00e0 nh\u1eefng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn \u1edf \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng. Nh\u01b0ng r\u00fat v\u1ec1 nh\u1eefng tranh ch\u1ea5p \u1edf c\u1ef1u thu\u1ed9c \u0111\u1ecba nh\u01b0 khi nh\u00e0 Ng\u00f4 \u1edf C\u1ed5 Loa suy y\u1ebfu th\u00ec c\u00f3 nh\u1eefng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng nh\u1ecf xu\u1ea5t hi\u1ec7n m\u00e0 s\u1eed g\u1ecdi l\u00e0 Lo\u1ea1n \u201cM\u01b0\u1eddi hai s\u1ee9 qu\u00e2n.\u201d Con s\u1ed1 \u0111\u1ebfm v\u00e0 danh x\u01b0ng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c s\u1eed quan Vi\u1ec7t ghi ch\u00e9p c\u1ea9n th\u1eadn, t\u1ea1o th\u00e0nh n\u1ebfp kh\u00f4ng sai ch\u1ea1y khi\u1ebfn \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ec9 XV, ng\u01b0\u1eddi Minh mu\u1ed1n t\u00ecm hi\u1ec3u, kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c tho\u1ea3 m\u00e3n m\u00e0 v\u1eabn ph\u1ea3i ch\u1ecbu ch\u00e9p theo con s\u1ed1 M\u01b0\u1eddi hai, d\u00f9 c\u00f3 l\u1ec7ch l\u1ea1c ch\u00fat \u00edt.<\/p>\n<p>C\u00f3 th\u1ec3 theo ch\u00ednh s\u1eed Vi\u1ec7t \u0111\u1ec3 l\u00e0m c\u01a1 s\u1edf suy \u0111o\u00e1n cho b\u1ea3n danh s\u00e1ch r\u1ed1i r\u1eafm n\u00e0y. \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng v\u1ecdng t\u1ed9c c\u0169, \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc, s\u00e2u v\u00e0o trong th\u1eddi thu\u1ed9c \u0111\u1ecba nh\u01b0 c\u00e1c h\u1ecd Ki\u1ec3u: Ki\u1ec3u C\u00f4ng H\u00e3n, Ki\u1ec3u Hi\u1ec1n; h\u1ecd Ng\u00f4: Ng\u00f4 X\u01b0\u01a1ng X\u00ed, con X\u01b0\u01a1ng Ng\u1eadp, Ng\u00f4 Nh\u1eadt Kh\u00e1nh, c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 con X\u01b0\u01a1ng V\u0103n. \u0110\u1ed7 C\u1ea3nh Th\u1ea1c xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong cu\u1ed9c tranh ch\u1ea5p k\u1ebf nghi\u1ec7p nh\u00e0 Ng\u00f4, r\u00f5 l\u00e0 c\u00f3 li\u00ean quan v\u1edbi \u0110\u1ed7 Anh H\u00e0n, Anh S\u00e1ch v\u00ec c\u00f9ng \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng g\u1ea7n nhau, v\u00e0 d\u1ea5u hi\u1ec7u truy\u1ec1n \u0111\u1eddi c\u00f2n th\u1ea5y \u0111\u1ebfn cu\u1ed1i Tr\u1ea7n, t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1edf \u0111\u1ea7u n\u01a1i m\u1ed9t l\u01b0u v\u1ef1c s\u00f4ng nh\u1ecf tr\u1edf th\u00e0nh mang t\u00ean c\u1ee7a th\u00e2n t\u1ed9c khai th\u00e1c: \u0110\u1ed7 \u0110\u1ed9ng Giang, <em>s\u00f4ng c\u1ee7a v\u00f9ng ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd \u0110\u1ed7.<\/em> C\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi, n\u1ebfu tin v\u00e0o \u00e2m h\u01b0\u1edfng x\u01b0a c\u1ee7a th\u1ea7n t\u00edch, l\u00e0 nh\u1eefng tay th\u01b0\u01a1ng bu\u00f4n, phi\u00eau l\u01b0u s\u00f4ng n\u01b0\u1edbc mang t\u00ednh c\u00e1ch xung \u0111\u1ed9ng c\u00f3 s\u1eb5n \u0111\u1ec3 chen v\u00e0o bi\u1ebfn lo\u1ea1n: Ph\u1ea1m Ph\u00f2ng \u00c1t \/ B\u1ea1ch H\u1ed5, Tr\u1ea7n L\u00e3m, Nguy\u1ec5n Si\u00eau, Nguy\u1ec5n Th\u1ee7 Ti\u1ec7p, Nguy\u1ec5n Khoan. Ch\u00fang ta kh\u00f4ng bi\u1ebft g\u00ec th\u00eam v\u1ec1 L\u1eef \u0110\u01b0\u1eddng, L\u00ed Khu\u00ea c\u1ee7a s\u1eed quan, D\u01b0\u01a1ng Huy v\u00e0 t\u00ean Ng\u00f4 X\u1eed B\u00ecnh do L\u00ea T\u1eafc d\u1eabn, v\u1edbi chi ti\u1ebft \u201ctham m\u01b0u c\u1ee7a X\u01b0\u01a1ng V\u0103n.\u201d H\u1ecd Ng\u00f4 \u1edf \u0111\u00e2y l\u1ea1i khi\u1ebfn ta li\u00ean t\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn s\u1ef1 tan v\u1ee1 c\u1ee7a d\u00f2ng ch\u00ednh \u0111\u1ec3 gh\u00e9p \u00f4ng v\u00e0o v\u1edbi t\u00ean s\u1eed quan g\u1ecdi v\u1ec1 m\u1ed9t \u201cNg\u00f4 Ph\u00f3 s\u1ee9,\u201d ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e1nh tan qu\u00e2n c\u1ee7a \u201ccon em Ng\u00f4 Ti\u00ean ch\u00faa\u201d \u0111ang tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng chinh ph\u1ee5c Hoa L\u01b0. V\u00e0 n\u1ebfu kh\u00f4ng v\u01b0\u1edbng v\u00e0o v\u1ecb th\u1ebf ch\u00ednh ngu\u1ef5 th\u00ec c\u00f2n ph\u1ea3i k\u1ec3 th\u00eam \u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh nh\u01b0 s\u1eed Minh \u0111\u00e3 ghi. B\u1edbi chuy\u1ec7n c\u0169 th\u00ec c\u00f3 th\u00eam D\u01b0\u01a1ng C\u00e1t L\u1ee3i, l\u1ea5y th\u1ea7n t\u00edch c\u1ee7a <em>Vi\u1ec7t \u0111i\u1ec7n u linh t\u1eadp <\/em>th\u00ec c\u00f3 L\u00ed Huy, h\u01a1i gi\u1ed1ng D\u01b0\u01a1ng Huy c\u1ee7a L\u00ea T\u1eafc. Ch\u01b0a k\u1ec3 c\u00e1c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng ph\u00eda nam Hoa L\u01b0 nh\u01b0 L\u00ea L\u01b0\u01a1ng, nh\u01b0 t\u1eadp \u0111o\u00e0n h\u1ecd L\u00ea c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi nu\u00f4i L\u00ea Ho\u00e0n. Ngh\u0129a l\u00e0 s\u1ed1 s\u1ee9 qu\u00e2n, kh\u00f4ng k\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi khu\u1ea5t l\u1ea5p, \u0111\u00e3 c\u00f3 tr\u00ean m\u01b0\u1eddi hai ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>M\u1ed7i s\u1ee9 qu\u00e2n \u0111\u1ec1u c\u00f3 \u01b0u th\u1ebf ri\u00eang c\u1ee7a m\u00ecnh trong h\u01b0\u1edbng tranh gi\u00e0nh quy\u1ec1n t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng nh\u01b0ng c\u00f3 v\u1ebb nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi ph\u00eda nam \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ee3i th\u1ebf h\u01a1n. Ch\u00fang ta th\u1ea5y s\u1ef1 y\u1ebfu \u1edbt c\u1ee7a c\u00e1c l\u00e3nh ch\u00faa con nh\u00e0 gia th\u1ebf c\u0169 nh\u01b0 h\u1ecd Ki\u1ec3u. H\u1ecd \u0110\u1ed7 ch\u1ec9 t\u00e1ch ra sau khi ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u00e0o nh\u00e0 Ng\u00f4, v\u00e0 gh\u00e9p theo t\u00ecnh h\u00ecnh \u0110\u1ed7 C\u1ea3nh Th\u1ea1c ph\u00f9 tr\u1ee3 X\u01b0\u01a1ng V\u0103n tr\u01b0\u1edbc kia, th\u1ea5y n\u01a1i v\u00f9ng c\u0103n c\u1ee9 \u0110\u1ed7 \u0110\u1ed9ng \/ \u201cv\u00f9ng c\u1ee7a h\u1ecd \u0110\u1ed7\u201d l\u1ea1i c\u00f3 \u201ccon em Ng\u00f4 Ti\u00ean ch\u00faa,\u201d ta c\u00f3 th\u1ec3 \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng An V\u01b0\u01a1ng Ng\u00f4 Nh\u1eadt Kh\u00e1nh ch\u00ednh l\u00e0 con X\u01b0\u01a1ng V\u0103n. Ng\u00f4 X\u01b0\u01a1ng X\u00ed \u0111\u01b0\u1ee3c <em>To\u00e0n th\u01b0<\/em> \u2013 s\u1eed c\u1ee7a Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc, ghi l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ee9 qu\u00e2n ri\u00eang r\u1ebd cho h\u1ee3p v\u1edbi t\u00ednh c\u00e1ch ch\u00ednh th\u1ed1ng n\u1ed1i d\u00f2ng X\u01b0\u01a1ng Ng\u1eadp, nh\u01b0ng s\u00e1ch <em>\u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t s\u1eed l\u01b0\u1ee3c<\/em> c\u1ee7a b\u00ean ngo\u00e0i tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh th\u00ec ch\u00e9p s\u1ee9 qu\u00e2n Nguy\u1ec5n Du D\u1ecbch \u201ct\u00ean l\u00e0 X\u01b0\u01a1ng X\u00ed.\u201d C\u00f3 v\u1ebb nh\u01b0 \u00f4ng ch\u00e1u \u0111\u00edch t\u00f4n d\u00f2ng h\u1ecd Ng\u00f4 n\u00e0y ph\u1ea3i n\u00fap d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n c\u1ee7a m\u1ed9t l\u00e3nh ch\u00faa kh\u00e1c m\u01b0\u1ee3n ti\u1ebfng nh\u00e0 Ng\u00f4. C\u00e1c s\u1ee9 qu\u00e2n n\u1ed5i b\u1eadt nh\u1ea5t th\u1eddi theo th\u1ebf th\u01b0\u01a1ng bu\u00f4n, phi\u00eau l\u01b0u s\u00f4ng n\u01b0\u1edbc h\u1eb3n l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 c\u01a1 s\u1edf b\u1ec1n v\u1eefng \u0111\u1ec3 tr\u1ee5 l\u00e2u d\u00e0i. Ph\u1ea1m B\u1ea1ch H\u1ed5 ph\u1ea3i t\u00ecm c\u00e1ch n\u01b0\u01a1ng t\u1ef1a v\u00e0o m\u1ed9t d\u00f2ng nh\u00e0 Ng\u00f4 nh\u01b0 \u0111\u00e3 th\u1ea5y. V\u00e0 Tr\u1ea7n L\u00e3m tr\u00ean c\u1eeda B\u1ed1 (B\u1ed1 H\u1ea3i Kh\u1ea9u) nh\u01b0 d\u1ea5u hi\u1ec7u m\u1ed9t \u0111\u1ea7u m\u1ed1i giao th\u01b0\u01a1ng ph\u1ed3n th\u1ecbnh, b\u00e1m tr\u1ee5 th\u00eam b\u1eb1ng m\u1ed9t \u00edt ru\u1ed9ng \u0111\u1ea5t, c\u0169ng ph\u1ea3i v\u01b0\u01a1n c\u00e1nh tay li\u00ean h\u1ec7 v\u00e0o \u0111\u1ea5t li\u1ec1n \u0111\u1ec3 k\u1ebft t\u1eadp v\u1edb\u00ed m\u1ed9t d\u00f2ng gia th\u1ebf, c\u00f3 ch\u1ee9c ph\u1eadn: h\u1ecd \u0110inh.<\/p>\n<p>\u0110\u1ea5t Hoa L\u01b0 kh\u1edfi ph\u00e1t c\u1ee7a \u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t v\u1ecbnh H\u1ea1 Long tr\u00ean \u0111\u1ea5t li\u1ec1n v\u1edbi hang \u0111\u1ed9ng, s\u00f4ng su\u1ed1i \u1ea9n khu\u1ea5t sau c\u00e1c kh\u1ed1i n\u00fai \u0111\u00e1 v\u00f4i l\u00e0m th\u00e0nh m\u1ed9t c\u1ee9 \u0111i\u1ec3m hi\u1ec3m tr\u1edf \u0111\u1ec3 hu\u1ea5n luy\u1ec7n qu\u00e2n binh, c\u00f3 th\u1ec3 ti\u1ebfn ra ngo\u00e0i khi xung tr\u1eadn ho\u1eb7c co v\u1ec1 khi th\u1ea5t th\u1ebf. Nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n truy\u1ec1n \u0111\u1eddi v\u1ec1 \u201cc\u1edd lau t\u1eadp tr\u1eadn\u201d l\u00e0 kh\u00f4ng ngo\u00e0i \u00fd ngh\u0129a chu\u1ea9n b\u1ecb th\u1ef1c l\u1ef1c, qu\u1ea5y \u0111\u1ea3o \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng d\u1eabn \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c khu\u1ea5t ph\u1ee5c \u00f4ng ch\u00fa tranh gi\u00e0nh, nh\u01b0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng m\u1edf r\u1ed9ng quy\u1ec1n l\u1ef1c. D\u00e2n ch\u00fang thu\u1ed9c quy\u1ec1n mang t\u00ednh c\u00e1ch hoang d\u00e3 h\u01a1n d\u00e2n trung ch\u00e2u, ch\u1ee9ng c\u1edb l\u00e0 khi th\u1ea5t th\u1ebf h\u1ecd b\u1ecb ch\u00ednh quy\u1ec1n trung ch\u00e2u coi l\u00e0 \u201cman\u201d, \u201cl\u00e3o\u201d, \u1edf \u0111\u00f3, v\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 khi Khai Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng L\u00ed B\u1ed3 cai tr\u1ecb (1013-1028), \u00f4ng ta tha h\u1ed3 \u201cc\u01b0\u1edbp b\u00f3c d\u00e2n m\u1ecdn.\u201d Qu\u00e2n l\u1ef1c d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n \u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh do \u0111\u00f3 h\u1eb3n l\u00e0 h\u00f9ng m\u1ea1nh h\u01a1n c\u00e1c s\u1ee9 qu\u00e2n kh\u00e1c. M\u1ea1nh m\u1ebd n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c Tr\u1ea7n L\u00e3m k\u1ebft li\u00ean minh, nh\u1eadn \u0110inh l\u00e0m \u201ccon nu\u00f4i.\u201d Uy th\u1ebf cao n\u00ean s\u1eed kh\u00f4ng ghi tr\u1eadn chi\u1ebfn gi\u1eefa c\u00e1c s\u1ee9 qu\u00e2n v\u1edbi nhau m\u00e0 n\u00eau l\u00ean tr\u1eadn t\u1ea5n c\u00f4ng \u0111\u1ed9c nh\u1ea5t nh\u1eafm ng\u01b0\u1ee3c v\u00e0o \u0110inh, c\u1ee7a \u201ccon em Ng\u00f4 Ti\u00ean ch\u00faa\u201d l\u1eb7n l\u1ed9i tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng xa, tr\u1ea3i qua c\u00e1c v\u00f9ng th\u00f9 \u0111\u1ecbch n\u00ean m\u1edbi b\u1ecb \u201cNg\u00f4 ph\u00f3 s\u1ee9\u201d \u0111\u00e1nh tan. S\u1eed ch\u1ec9 c\u1ea7n ghi th\u00eam vi\u1ec7c \u0111\u1ea7u h\u00e0ng c\u1ee7a Ph\u1ea1m B\u1ea1ch H\u1ed5 l\u00e0 \u0111\u1ee7 m\u1edf \u0111\u1ea7u cho vi\u1ec7c chinh ph\u1ee5c \u201cm\u01b0\u1eddi hai s\u1ee9 qu\u00e2n.\u201d T\u1eeb \u0111\u00f3 \u201cl\u1ea1i d\u00e2n Kinh ph\u1ee7 \u0111\u1ec1u theo v\u1ec1 (\u0110inh). Nh\u00e0 Ng\u00f4 m\u1ea5t.\u201d<\/p>\n<p><strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>Ch\u1ebf \u0111\u1ed9 th\u1ee7 l\u00e3nh \u0111\u1ed9c t\u00f4n: truy\u1ec1n th\u1ed1ng v\u00e0 th\u1ef1c l\u1ef1c c\u00e1 nh\u00e2n<\/strong><\/p>\n<p>\u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh (924-079) d\u1eb9p xong s\u1ee9 qu\u00e2n, n\u1eafm \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 th\u1ea7n ph\u1ee5c c\u1ee7a l\u1edbp quy\u1ec1n ch\u1ee9c cao c\u1ea5p c\u1ee7a x\u1ee9 s\u1edf (\u201cl\u1ea1i d\u00e2n Kinh ph\u1ee7\u201d) li\u1ec1n x\u01b0ng \u0111\u1ebf (968), \u0111\u1eb7t ni\u00ean hi\u1ec7u (970), l\u1eadp m\u1ed9t tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh ri\u00eang cho n\u01b0\u1edbc m\u1edbi c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 \u0110\u1ea1i C\u1ed3 Vi\u1ec7t v\u00e0 \u0111\u00f3ng \u0111\u00f4 \u1edf Hoa L\u01b0 sau khi kh\u00f4ng ch\u1ecdn qu\u00ea m\u1eb9 v\u00ec th\u00f4n \u0110\u00e0m \u201cch\u1eadt h\u1eb9p kh\u00f4ng c\u00f3 l\u1ee3i v\u1ec1 vi\u1ec7c \u0111\u1eb7t hi\u1ec3m\u201d nh\u01b0 s\u1eed quan ghi l\u1ea1i. Ngay ch\u00ednh kh\u1edfi \u0111\u1ea7u n\u00e0y c\u0169ng cho ta th\u1ea5y s\u1ef1 gi\u1eb1ng co m\u1edbi c\u0169 m\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m quy\u1ec1n \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u00f3 danh v\u1ecb \u0111\u1ed9c l\u1eadp \u0111\u1ea7u ti\u00ean ph\u1ea3i ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng. \u0110\u00fang l\u00e0 r\u1eddi b\u1ecf th\u00f4n \u0110\u00e0m, r\u1eddi b\u1ecf ng\u00f4i nh\u00e0 \u1edf c\u1ea1nh \u0111\u1ec1n th\u1ea7n n\u00fai, b\u1ecf cu\u1ed9c s\u1ed1ng v\u1edbi n\u0103m b\u00e0 l\u00e3o (th\u00eam ng\u01b0\u1eddi m\u1eb9 h\u1ecd \u0110\u00e0m) c\u00f3 mang m\u1ed9t \u00fd ngh\u0129a th\u1ea7n b\u00ed n\u00e0o \u0111\u00f3, t\u1ea5t c\u1ea3 c\u0169ng \u0111\u1ec1u l\u00e0 m\u1ed9t chuy\u1ec3n bi\u1ebfn sinh ho\u1ea1t ph\u1ea3i c\u00f3 do s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i \u0111\u1ecba v\u1ecb. Tuy nhi\u00ean r\u1ed1t c\u1ee5c \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m Hoa L\u01b0 d\u00f9 v\u1eeba v\u1eb7n cho t\u00ecnh th\u1ebf m\u1edbi v\u1eabn c\u00f2n ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng nh\u1eefng r\u00e0ng bu\u1ed9c b\u1ea5t l\u1ee3i m\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi k\u1ebf t\u1ee5c s\u1ef1 nghi\u1ec7p \u1edf \u0111\u00e2y ph\u1ea3i ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng. K\u1ebft qu\u1ea3 c\u00f3 l\u1ebd kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c toan t\u00ednh tr\u01b0\u1edbc, l\u00e0 \u01b0u th\u1ebf \u1ea9n n\u00e1u, kh\u00e9p k\u00edn c\u1ee7a Hoa L\u01b0 nh\u01b0 m\u1ed9t trung t\u00e2m ph\u00f2ng v\u1ec7 b\u1ea3n x\u1ee9 \u0111\u00e3 l\u00e0m ch\u00f9n b\u01b0\u1edbc tham v\u1ecdng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 c\u0169. V\u00f9ng \u0111\u1ea5t \u0111\u1ee7 r\u1ed9ng cho v\u1ecb \u201cho\u00e0ng \u0111\u1ebf\u201d \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng khai th\u00e1c v\u1edbi h\u00e0ng ng\u00e0n tr\u00e2u c\u1ee7a vua (\u201cquan ng\u01b0u\u201d), v\u1eeba v\u1eb7n nu\u00f4i s\u1ed1ng ba ng\u00e0n \u201cThi\u00ean t\u1eed binh\u201d kh\u1eafc t\u00ean tr\u00ean tr\u00e1n, \u0111\u1ec3 gi\u1eef v\u1eefng c\u01a1 nghi\u1ec7p m\u1edbi v\u1eeba x\u00e2y d\u1ef1ng, \u0111\u1ee7 r\u0103n \u0111e, \u0111\u00e0n \u00e1p nh\u1eefng ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i b\u00ean trong. C\u00f3 s\u1ef1 qu\u00e2n b\u00ecnh v\u1ec1 th\u1ef1c l\u1ef1c khu v\u1ef1c v\u1edbi kh\u1ea3 n\u0103ng ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m quy\u1ec1n tuy c\u00f2n mang t\u00ednh ch\u1ea5t kurung c\u1ee7a th\u1eddi c\u0169 nh\u01b0ng \u0111\u00e3 bi\u1ebft t\u1eadn d\u1ee5ng t\u00ednh c\u00e1ch cai tr\u1ecb c\u1ee7a th\u1eddi thu\u1ed9c \u0111\u1ecba v\u1eeba r\u1eddi b\u1ecf khi\u1ebfn cho uy th\u1ebf c\u1ee7a nh\u1eefng l\u00e3nh t\u1ee5 Hoa L\u01b0 v\u01b0\u1ee3t l\u00ean tr\u00ean nh\u1eefng \u201cTi\u1ebft \u0111\u1ed9 s\u1ee9\u201d th\u1eddi m\u1edbi ch\u1eadp ch\u1eefng b\u01b0\u1edbc ra v\u00f2ng l\u1ec7 thu\u1ed9c ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc h\u1ed3i \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ec9. Nh\u1eefng tr\u1eadn ti\u1ebfn chi\u1ebfm th\u1ea5t b\u1ea1i, c\u00e1c t\u01b0\u1eddng thu\u1eadt v\u1ec1 h\u00e0nh tr\u00ecnh gian nan \u0111\u1ebfn x\u1ee9 n\u00e0y c\u1ee7a c\u00e1c s\u1ee9 b\u1ed9 (nh\u01b0 T\u1ed1ng C\u1ea3o) s\u1ebd \u1ee7ng h\u1ed9 th\u00eam l\u00ed l\u1ebd c\u1ee7a ph\u00e1i ch\u1ee7 ho\u00e0 \u1edf ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc \u0111\u01b0a ra, mu\u1ed1n rao gi\u1ea3ng \u00e2n \u0111\u1ee9c cao c\u1ea3 v\u1edbi b\u1ecdn Nam Man xa x\u00f4i thay cho s\u1ef1 v\u00f4 d\u1ee5ng c\u1ee7a uy l\u1ef1c kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ea1t t\u1edbi.<\/p>\n<p>D\u00f9 g\u00ec th\u00ec m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c trung \u01b0\u01a1ng c\u0169ng ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c thu x\u1ebfp quanh gia \u0111\u00ecnh ho\u00e0ng \u0111\u1ebf v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi con l\u1edbn, \u0110inh Khu\u00f4ng Li\u1ec5n, phong l\u00e0m Nam Vi\u1ec7t V\u01b0\u01a1ng, v\u00e0 n\u0103m ng\u01b0\u1eddi v\u1ee3 ngang h\u00e0ng nhau. Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh c\u00f3 quan v\u0103n gi\u1eef ng\u00f4i cao (Nguy\u1ec5n B\u1eb7c), ch\u1ee9c tr\u01b0\u1edfng ng\u00e0nh t\u01b0 ph\u00e1p coi to\u00e0n c\u00f5i (L\u01b0u C\u01a1), c\u00f3 t\u01b0\u1edbng c\u1ea7m qu\u00e2n (L\u00ea Ho\u00e0n). Thay cho \u00f4ng th\u1ea7n n\u00fai ri\u00eang l\u1ebb x\u01b0a kia l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng t\u0103ng \u0111\u1ea1o c\u1ed1 s\u1ee9c gi\u00fap th\u1ee7 l\u00e3nh gom quy\u1ec1n h\u00e0nh th\u1ebf t\u1ee5c t\u1eeb s\u1ef1 tin t\u01b0\u1edfng linh thi\u00eang trong to\u00e0n v\u00f9ng v\u1eeba m\u1edbi s\u00e1p nh\u1eadp. T\u1ed5 ch\u1ee9c nh\u01b0 th\u1ebf h\u1eb3n \u0111\u00e3 \u0111\u00f3ng g\u00f3p hi\u1ec7u qu\u1ea3 cho c\u00e1c ch\u00ednh quy\u1ec1n \u1edf Hoa L\u01b0 nh\u01b0ng d\u1ea1ng h\u00ecnh \u0111\u00f3 ch\u1ec9 l\u00e0 d\u1ea5u v\u1ebft c\u00f2n l\u1ea1i c\u1ee7a m\u1ed9t t\u00ecnh tr\u1ea1ng s\u1eed bi\u00ean khu\u1ea5t l\u1ea5p sau s\u1eed k\u00ed c\u1ee7a nh\u00e0 nho v\u1ec1 sau. T\u0103ng l\u1ee5c Ni s\u01b0 Tr\u01b0\u01a1ng Ma c\u00f3 v\u1ebb l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 thu x\u1ebfp c\u00e1c s\u1ee9 qu\u00e2n gom l\u1ea1i trong con s\u1ed1 m\u01b0\u1eddi hai, m\u01b0\u1ee3n t\u1eeb m\u1ed1i tin t\u01b0\u1edfng M\u01b0\u1eddi hai nh\u00e2n duy\u00ean c\u1ee7a \u0110\u1ea1o m\u00ecnh \u0111\u1ec3 n\u00f3i l\u00ean h\u00e0m \u01a1n \u0111\u1ed1i v\u1edbi v\u1ecb ho\u00e0ng \u0111\u1ebf \u0111\u00e3 mang l\u1ea1i an b\u00ecnh cho x\u1ee9 s\u1edf, \u0111\u01b0a t\u0103ng ni l\u00ean \u0111\u1ecba v\u1ecb t\u1ed9t \u0111\u1ec9nh trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i m\u1edbi. V\u00e0 nh\u1eefng ghi ch\u00fa th\u1eddi s\u1ef1 c\u1ee7a b\u00e0, c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u1ed1i ti\u1ebfp c\u00f3 l\u1ebd theo th\u00f3i quen trong sinh ho\u1ea1t th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c c\u1ee7a t\u00f4n gi\u00e1o, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c thu t\u00f3m th\u00e0nh nh\u1eefng c\u00e2u ng\u1eafn g\u1ecdn nh\u01b0 <em>k\u1ec7 <\/em>r\u1ed3i s\u1ebd bi\u1ebfn th\u00e0nh s\u1ea5m k\u00ed trong nh\u1eefng quy\u1ec3n s\u1eed v\u1ec1 sau.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean n\u1ec1n \u201c\u0111\u1ea1i nh\u1ea5t th\u1ed1ng,\u201d nh\u01b0 s\u1eed quan t\u00e1n t\u1ee5ng, v\u1eabn kh\u00f4ng th\u1ec3 hi\u1ec7n su\u00f4n s\u1ebb. M\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e0nh tre n\u1ee9a, g\u1ed7 \u0111\u1ea5t \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ef1ng n\u00ean \u0111\u1ec3 ph\u00f2ng th\u1ee7 nh\u01b0ng ph\u1ea3i c\u00f3 d\u1ea5u hi\u1ec7u g\u00ec \u0111\u00f3 ch\u1ee9ng minh quy\u1ec1n l\u1ef1c lan b\u00ean ngo\u00e0i s\u1ef1 co r\u00fat kia. Cho n\u00ean ph\u1ea3i c\u00f3 v\u1ea1c d\u1ea7u s\u00f4i, chu\u1ed3ng c\u1ecdp d\u1eef \u0111\u1ec3 tr\u1eebng tr\u1ecb k\u1ebb ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i. L\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ec9 c\u00f3 tr\u1eebng tr\u1ecb. Trong qu\u00e1 kh\u1ee9, c\u00e1c nh\u00f3m quy\u1ec1n l\u1ef1c \u1edf c\u1ef1u ph\u1ee7 \u0110\u00f4 h\u1ed9 \u0111\u00e3 bi\u1ebft \u0111\u1ebfn h\u00ecnh th\u1ee9c k\u1ebft li\u00ean minh, nh\u01b0 \u0110inh v\u1eeba k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi Tr\u1ea7n L\u00e3m v\u1eeba g\u1eedi con \u1edf v\u1edbi Ng\u00f4 cho \u0111\u1ebfn khi nh\u00ecn ra t\u00ecnh th\u1ebf ch\u1ecdn l\u1ef1a d\u1ee9t kho\u00e1t: Th\u1ea5y Ng\u00f4 X\u01b0\u01a1ng V\u0103n ch\u1ebft tr\u1eadn, \u0110inh Li\u1ec5n li\u1ec1n \u201ctr\u1edf v\u1ec1 Hoa L\u01b0.\u201d Sau khi binh l\u1ef1c Hoa L\u01b0 chi\u1ebfn th\u1eafng th\u00ec d\u00f9ng ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n th\u00f4ng gia \u0111\u1ec3 hi v\u1ecdng k\u00e9o d\u00e0i s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft. V\u1edbi li\u00ean minh m\u1edbi \u1edf c\u1eeda B\u1ed1 th\u00ec kh\u00f4ng c\u1ea7n t\u1ed5n s\u1ee9c nhi\u1ec1u: ch\u1ec9 g\u1ea3 con g\u00e1i cho ng\u01b0\u1eddi em c\u1ee7a ch\u1ee7 \u0111\u1ea5t kia l\u00e0 \u0111\u1ee7. Nh\u01b0ng v\u1edbi d\u00f2ng h\u1ecd t\u1eebng c\u00f3 danh ngh\u0129a l\u00e0m ch\u1ee7 to\u00e0n \u201cn\u01b0\u1edbc \u0110\u00f4 H\u1ed9\u201d th\u00ec ph\u1ea3i nhi\u1ec1u r\u00e0ng bu\u1ed9c h\u01a1n: G\u1ea3 con g\u00e1i cho c\u1ef1u An V\u01b0\u01a1ng Ng\u00f4 Nh\u1eadt Kh\u00e1nh, l\u1ea5y m\u1eb9 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y, cho \u0110inh Li\u1ec5n l\u1ea5y em g\u00e1i \u00f4ng ta. C\u00f2n c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y li\u00ean h\u1ec7 h\u00f4n nh\u00e2n theo h\u01b0\u1edbng kh\u00e1c b\u1eb1ng c\u00e1ch nh\u00ecn danh t\u00ednh c\u00e1c b\u00e0 v\u1ee3 \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ec1u danh v\u1ecb Ho\u00e0ng h\u1eadu: Ki\u1ec3u Qu\u1ed1c nh\u01b0 t\u1eeb \u201cn\u01b0\u1edbc\u201d c\u1ee7a h\u1ecd Ki\u1ec3u trong th\u1eddi tranh ch\u1ea5p, C\u1ed3 Qu\u1ed1c nh\u01b0 t\u1eeb \u201cn\u01b0\u1edbc\u201d n\u00f2ng c\u1ed1t c\u1ee7a t\u1eadp h\u1ecdp sinh ra t\u1eeb C\u1ed3-Vi\u1ec7t, Ca \u00d4ng c\u1ee7a m\u1ed9t t\u1eadp h\u1ecdp man l\u00e3o n\u00e0o \u0111\u1ea5y, \u0110an Gia, Trinh Minh c\u00f3 v\u1ebb nh\u01b0 t\u1eeb nh\u1eefng t\u1eadp \u0111o\u00e0n th\u1edd th\u1ea7n linh (ki\u1ec3u nh\u01b0 c\u1ee7a n\u0103m b\u00e0 l\u00e3o qu\u00ea m\u1eb9 h\u1ecd \u0110\u00e0m) c\u00f3 d\u1ea5u v\u1ebft \u0111\u00e3 thi\u00ean v\u1ec1 \u0110\u1ea1o Gi\u00e1o. \u0110\u00f3 l\u00e0 c\u00e1ch x\u1eed tr\u00ed \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng t\u1eadp \u0111o\u00e0n g\u1ea7n g\u0169i hay \u1edf ph\u00eda b\u1eafc Hoa L\u01b0, n\u01a1i \u0110inh l\u00e0m vi\u1ec7c \u201cnh\u1ea5t th\u1ed1ng.\u201d C\u00f2n v\u1edbi c\u00e1c t\u1eadp \u0111o\u00e0n ph\u00eda nam ch\u01b0a ph\u1ea3i \u0111\u1ed9ng \u0111ao binh th\u00ec gi\u1eef ho\u00e0 ho\u00e3n c\u0169, phong cho L\u00ea L\u01b0\u01a1ng \u1edf Thanh Ho\u00e1 ch\u1eb3ng h\u1ea1n, ch\u1ee9c \u00c1i Ch\u00e2u, C\u1eedu Ch\u00e2n \u0110\u00f4 qu\u1ed1c D\u1ecbch s\u1ee9, m\u1ed9t ch\u1ee9c ph\u1eadn r\u1eeda m\u1eb7t cho nhau, coi \u00f4ng l\u00e3nh ch\u00faa kia l\u00e0 do tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc \u0110\u00f4-H\u1ed9-m\u1edbi ph\u00e1i \u0111\u1ebfn tr\u00f4ng coi hai ch\u00e2u c\u0169 c\u1ee7a ph\u1ee7 \u0110\u00f4 h\u1ed9. \u1ea4y th\u1ebf m\u00e0 nh\u1eefng quy\u1ec1n l\u1ef1c ch\u1ef1c ch\u1edd c\u0169 v\u1eabn kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 y\u00ean cho nh\u00e0 \u0110inh.<\/p>\n<p>Mu\u1ed1n ph\u1ed5 bi\u1ebfn s\u1ef1 ch\u00ednh danh m\u1edbi, \u0110inh \u0111\u00fac ti\u1ec1n Th\u00e1i b\u00ecnh h\u01b0ng b\u1ea3o, \u0111\u00e3 c\u00f3 ch\u1eef \u201ch\u01b0ng\u201d kh\u00f4ng ch\u1ecbu l\u1eabn l\u1ed9n v\u1edbi c\u00e1c ti\u1ec1n Th\u00e1i b\u00ecnh kh\u00e1c m\u00e0 c\u00f2n c\u00f3 ch\u1eef \u201c\u0111inh\u201d x\u00e1c nh\u1eadn kh\u00f4ng sai ch\u1ea1y. Ni\u00ean hi\u1ec7u v\u1eeba l\u1eadp, ti\u1ec1n v\u1eeba \u0111\u00fac th\u00ec t\u01b0\u1edbng Phan M\u0129 \u0111\u00e3 chi\u1ebfm Nam H\u00e1n (971), \u0110inh ph\u1ea3i ph\u00e1i ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7u th\u00e2n v\u1edbi T\u1ed1ng. Th\u1eddi gian \u0111\u00f3 T\u1ed1ng c\u00f2n b\u1eadn chinh ph\u1ee5c b\u00ean trong, n\u00ean cho \u0111\u1ebfn khi b\u00ecnh n\u01b0\u1edbc Ng\u00f4 Vi\u1ec7t (979) th\u00ec s\u1ef1 giao h\u1ea3o c\u00f2n c\u00f3 th\u1ebf thu\u1eadn l\u1ee3i cho \u0110inh, v\u00e0 ri\u00eang cho ng\u01b0\u1eddi con. S\u1eed ghi \u201csai s\u1ee9 sang T\u1ed1ng \u0111\u1ec1u l\u1ea5y \u0110inh Li\u1ec5n l\u00e0m ch\u1ee7.\u201d Li\u1ec5n \u0111\u01b0\u1ee3c T\u1ed1ng phong l\u00e0m Giao Ch\u1ec9 Qu\u1eadn V\u01b0\u01a1ng, b\u00ean trong l\u00e0 Nam Vi\u1ec7t V\u01b0\u01a1ng, ch\u1ee9c ph\u1eadn trong ngo\u00e0i kh\u00f4ng nh\u01b0\u1eddng ai th\u1ebf m\u00e0 c\u00f2n ph\u1ea3i ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng s\u1ef1 tranh ch\u1ea5p v\u1edbi truy\u1ec1n th\u1ed1ng x\u01b0a c\u0169 tuy kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 m\u1ea1nh \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u01a1ng c\u1ef1 v\u1edbi \u00f4ng nh\u01b0ng c\u0169ng \u0111\u1ee7 l\u00e0m \u00e1p l\u1ef1c khi\u1ebfn \u00f4ng Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf kh\u00f4ng nh\u00ecn ra th\u1ef1c l\u1ef1c tr\u1ef1c ti\u1ebfp \u0111e d\u1ecda l\u00e0 t\u1eeb \u0111\u00e2u \u0111\u1ec3 ng\u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 \u0111\u1ed5 v\u1ee1 t\u1eeb b\u00ean trong.<\/p>\n<p>S\u1eed th\u1ea7n \u0111\u1eddi sau theo kinh s\u00e1ch ch\u00ea \u0110inh Ti\u00ean Ho\u00e0ng b\u1ecf tr\u01b0\u1edfng l\u1eadp th\u1ee9 g\u00e2y r\u1ed1i lo\u1ea1n nh\u01b0ng kh\u00f4ng hi\u1ec3u r\u1eb1ng t\u00ednh ch\u1ea5t tr\u01b0\u1edfng th\u1ee9 c\u1ee7a th\u1eddi \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 th\u1eadt r\u00e0nh r\u1ebd trong quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a \u00f4ng. \u0110\u1ea7u n\u0103m (978), \u00f4ng l\u1eadp ng\u01b0\u1eddi con nh\u1ecf tu\u1ed5i l\u00e0 H\u1ea1ng Lang l\u00e0m Ho\u00e0ng th\u00e1i t\u1eed \u0111\u1ec3 k\u1ebf nghi\u1ec7p, g\u1ea1t \u0110inh Li\u1ec5n ra ngo\u00e0i. N\u0103m sau Li\u1ec5n gi\u1ebft em, d\u1ef1ng b\u1ea3o tr\u00e0ng s\u00e1m h\u1ed1i nh\u01b0ng n\u00eau l\u00ed l\u1ebd b\u00eanh v\u1ef1c h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u00ecnh: \u201cTranh quan kh\u00f4ng nh\u01b0\u1eddng ch\u1ed7, h\u1ea1 th\u1ee7 tr\u01b0\u1edbc l\u00e0 hay.\u201d Quy\u1ec1n l\u1ef1c th\u1eadt n\u1eb1m trong tay \u0110inh Li\u1ec5n nh\u01b0 \u0111\u00e3 th\u1ea5y, v\u00e0 Li\u1ec5n c\u0169ng chu\u1ea9n b\u1ecb d\u01b0 lu\u1eadn khi, sau l\u00fac \u0111i s\u1ee9 v\u1ec1 (973) \u0111\u00e3 d\u1ef1ng c\u1ea3 h\u00e0ng tr\u0103m b\u1ea3o tr\u00e0ng trong \u0111\u00f3 c\u00f3 m\u1ed9t c\u1ed9t kh\u1eafc kinh c\u1ea7u th\u1ecd (cho m\u00ecnh), c\u00f3 \u00fd mu\u1ed1n t\u00ecm quy\u1ec1n l\u1ef1c b\u1ea3o tr\u1ee3 t\u1eeb t\u1eadn c\u00f5i thi\u00eang. Nh\u01b0ng \u0110inh Ti\u00ean Ho\u00e0ng l\u1ea1i th\u1ea5y kh\u00e1c trong tr\u00e1ch nhi\u1ec7m c\u1ee7a m\u00ecnh.<\/p>\n<p>Ch\u00fang ta ch\u1ec9 bi\u1ebft t\u00ean Th\u00edch gia c\u1ee7a c\u1eadu b\u00e9 x\u1ea5u s\u1ed1 kia l\u00e0 \u0110\u1ea1i \u0111\u1ee9c \u0110\u00ednh-noa-t\u0103ng-noa nh\u01b0 b\u1ea3o tr\u00e0ng \u0111\u1ec3 l\u1ea1i m\u00e0 th\u00f4i. C\u00f2n s\u1eed gia v\u1ec1 sau th\u00ec ch\u00e9p \u201ch\u1ea1ng lang\u201d nh\u01b0 m\u1ed9t t\u00ean ri\u00eang c\u1ee7a c\u1eadu m\u00e0 h\u1eb3n kh\u00f4ng bi\u1ebft r\u1eb1ng v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi ghi \u0111\u1ea7u ti\u00ean, \u0111\u00f3 l\u00e0 chuy\u1ec3n \u00e2m H\u00e1n Vi\u1ec7t c\u1ee7a t\u1eeb Ch\u00e0ng L\u1edbn, \u0111\u00fang v\u1edbi t\u00f4n x\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi g\u00e1n cho danh v\u1ecb Ho\u00e0ng Th\u00e1i t\u1eed c\u1ee7a Nho gia. V\u00e0 v\u00ec th\u1ebf c\u1eadu m\u1edbi ch\u00ednh l\u00e0 con tr\u01b0\u1edfng c\u1ee7a \u0110inh. Nho gia quan ni\u1ec7m <em>ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edfng m\u1ed9t d\u00f2ng<\/em> kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn tu\u1ed5i nh\u1ea5t m\u00e0 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi <em>con d\u00f2ng ch\u00ednh.<\/em> T\u00ean H\u1ea1ng Lang \/ Ch\u00e0ng L\u1edbn ch\u1ee9ng minh c\u1eadu l\u00e0 con d\u00f2ng ch\u00ednh, l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 quy\u1ec1n k\u1ebf nghi\u1ec7p h\u1ecd \u0110inh. S\u1eed kh\u00f4ng ghi t\u00ean m\u1eb9 c\u1eadu nh\u01b0ng m\u1ed9t d\u1ea5u hi\u1ec7u kh\u00e1c c\u0169ng gi\u00fap ta nh\u1eadn ra: Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c phong k\u1ebf ti\u1ebfp, \u0110inh To\u00e0n, l\u00e0 V\u1ec7 V\u01b0\u01a1ng (ph\u00f2ng gi\u1eef, ph\u00f9 tr\u1ee3 c\u1eadu Ho\u00e0ng Th\u00e1i t\u1eed.) Kh\u00f4ng th\u1ea5y \u0110inh Li\u1ec5n \u0111\u00e2u c\u1ea3. V\u00e0 \u0110inh To\u00e0n \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c nh\u1eadn c\u00f3 m\u1eb9 l\u00e0 D\u01b0\u01a1ng H\u1eadu, m\u1eb9 Ng\u00f4 Nh\u1eadt Kh\u00e1nh, c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 v\u1ee3 X\u01b0\u01a1ng V\u0103n, v\u00e0 do \u0111\u00f3 g\u1ed9p l\u1ea1i, l\u00e0 m\u1eb9 c\u1ee7a \u201cH\u1ea1ng Lang.\u201d \u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh l\u1ea5y \u0111\u1ea5t c\u1ee7a h\u1ecd Ng\u00f4 ph\u1ea3i t\u00ecm ch\u00ednh danh b\u1eb1ng c\u00e1ch l\u1ea5y v\u1ee3 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 tr\u01b0\u1edbc. B\u00e0 D\u01b0\u01a1ng n\u00e0y kh\u00f4ng h\u1eb3n l\u00e0 b\u00e0 D\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a Ng\u00f4 Quy\u1ec1n, nh\u01b0ng vai tr\u00f2 c\u1ee7a b\u00e0 D\u01b0\u01a1ng n\u00e0y trong s\u1ef1 trao ng\u00f4i cho L\u00ea Ho\u00e0n v\u1ec1 sau ch\u1ee9ng t\u1ecf s\u1ef1 quan tr\u1ecdng trong vi\u1ec7c li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi h\u1ecd Ng\u00f4 c\u0169 qua h\u1ecd D\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh d\u1ea5u hi\u1ec7u t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng c\u1ee7a t\u1ed9t \u0111\u1ec9nh quy\u1ec1n h\u00e0nh \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi. Danh hi\u1ec7u \u0110\u1ea1i Th\u1eafng Minh Ho\u00e0ng H\u1eadu c\u1ee7a tri\u1ec1u m\u1edbi v\u1eabn gi\u1eef nh\u01b0 c\u1ee7a tri\u1ec1u c\u0169 n\u01a1i \u00f4ng vua \u0110inh: \u0110\u1ea1i Th\u1eafng V\u01b0\u01a1ng, r\u1ed3i l\u1ea1i truy\u1ec1n gh\u00e9p cho vua L\u00ea v\u1edbi d\u1ea1ng g\u1ea7n c\u1eadn tr\u00ean tr\u1ee5 \u0111\u00e1 1005: \u0110\u1ea1i Th\u00e1nh Minh Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf, \u0111\u1ebfn c\u1ea3 \u00f4ng con Long \u0110\u0129nh l\u1ea1c d\u00f2ng n\u1eef m\u00e0 c\u0169ng g\u01b0\u1ee3ng l\u1ea5y t\u00f4n hi\u1ec7u l\u00e0 \u0110\u1ea1i Th\u1eafng Minh (Quang Hi\u1ebfu) Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf. V\u00e0 b\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed trang tr\u1ecdng ghi n\u0103m ch\u1ebft (1000), \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u1ed3i chung trong \u0111i\u1ec7n th\u1edd v\u1edbi c\u1ea3 hai \u00f4ng ch\u1ed3ng su\u1ed1t trong v\u00e0i th\u1ebf k\u1ec9. V\u1eady m\u00e0 s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft th\u00f4ng gia gi\u1eefa Ng\u00f4 v\u00e0 \u0110inh l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd l\u1ea1i c\u00f3 d\u1ea5u hi\u1ec7u kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng tr\u1ea7m tr\u1ecdng v\u00ec s\u1ef1 b\u1ecf tr\u1ed1n c\u1ee7a Ng\u00f4 Nh\u1eadt Kh\u00e1nh. S\u1eed ch\u1ec9 ghi n\u0103m Kh\u00e1nh v\u1ec1 th\u1ea5t b\u1ea1i, ch\u1ebft \u1edf c\u1eeda \u0110\u1ea1i \u00c1c (979) nh\u01b0ng nh\u1eafc l\u1ea1i l\u1eddi Kh\u00e1nh r\u1ea1ch m\u1eb7t v\u1ee3 h\u1ecd \u0110inh: \u201cCha m\u00e0y \u1ee9c hi\u1ebfp m\u1eb9 con ta&#8230;\u201d C\u00f3 th\u1ec3 Kh\u00e1nh b\u1ecf \u0111i tr\u01b0\u1edbc n\u0103m 978 \u0111\u1ec3 \u0110inh Ti\u00ean Ho\u00e0ng t\u01b0\u1edfng ph\u1ea3i c\u00f3 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng b\u00f9 \u0111\u1eafp s\u1ef1 tan v\u1ee1 c\u1ee7a li\u00ean minh Ng\u00f4 \u0110inh b\u1eb1ng vi\u1ec7c ch\u1ec9 \u0111\u1ecbnh nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi con b\u00e0 D\u01b0\u01a1ng l\u00e0m k\u1ebb k\u1ebf nghi\u1ec7p. \u00d4ng t\u01b0\u1edfng c\u00f3 th\u1ec3 ng\u0103n ch\u1eb7n \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ea3n \u1ee9ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi con l\u1edbn t\u1eebng x\u00f4ng pha tr\u1eadn m\u1ea1c, nay \u0111ang c\u00f3 th\u1ef1c quy\u1ec1n.<\/p>\n<p>\u0110inh Li\u1ec5n gi\u1ebft H\u1ea1ng Lang, xin l\u1ed7i mua chu\u1ed9c th\u1ea7n Ph\u1eadt, t\u01b0\u1edfng c\u00f3 th\u1ec3 an t\u00e2m n\u1eafm v\u1eefng quy\u1ec1n h\u00e0nh, l\u1ea1i c\u0169ng kh\u00f4ng ng\u1edd r\u1eb1ng \u00fd th\u1ee9c t\u00e2m linh m\u00ecnh chia x\u1ebb v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi \u0111\u00e3 \u0111em \u0111\u1ebfn k\u1ebft qu\u1ea3 b\u1ea5t ng\u1edd cho d\u00f2ng h\u1ecd. H\u1ecd \u0110inh th\u1edd m\u1ed9t th\u1ea7n n\u00fai nh\u1ecf \u1edf th\u00f4n \u0110\u00e0m nh\u01b0ng khi m\u1edf r\u1ed9ng c\u01b0\u01a1ng th\u1ed5 th\u00ec th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed9t th\u1ea7n n\u00fai l\u1edbn trong v\u00f9ng, th\u1ea7n n\u00fai \u0110\u1ed3ng C\u1ed5, n\u01a1i ch\u1ee9ng ki\u1ebfn nh\u1eefng bu\u1ed5i h\u1ed9i th\u1ec1 to l\u1edbn, c\u00f3 uy th\u1ebf v\u00ec li\u00ean h\u1ec7 \u0111\u1ebfn t\u1eadp t\u1ee5c tr\u1ed1ng \u0111\u1ed3ng t\u1eeb x\u01b0a, n\u00ean th\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 v\u1ecb ch\u1ee7 tr\u00ec cao c\u1ea5p: Thi\u00ean h\u1ea1 minh ch\u1ee7 th\u1ea7n \/ v\u1ecb th\u1ea7n ch\u1ee7 tr\u00ec vi\u1ec7c th\u1ec1 b\u1ed3i kh\u1eafp c\u1ea3 th\u1ebf gian. \u0110inh Li\u1ec5n tin c\u00f3 Ph\u1eadt \u0111\u1ed9 tr\u00ec nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n l\u1ea1i tin v\u00e0o nh\u1eefng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng thi\u00eang li\u00eang kh\u00e1c y\u1ec3m tr\u1ee3 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u00ecnh. \u0110\u1ed7 Th\u00edch l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 v\u1eady. Ng\u01b0\u1eddi n\u00f4 (\u201cho\u00e0nh\u201d) \/ \u00f4ng quan (\u201ch\u1ea7u\u201d) \u2013 quan \u0111\u1ed1i v\u1edbi h\u00e0ng d\u00e2n gi\u1ea3, n\u00f4 \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng ho\u00e0ng \u0111\u1ebf, v\u1ecb Ho\u00e0nh\/Ho\u1eb1ng Ph\u00fac h\u1ea7u \u1ea5y n\u1eb1m canh g\u00e1c \u1edf c\u1ed5ng ngo\u00e0i th\u00e0nh Hoa L\u01b0, ch\u1ee3t th\u1ea5y sao sa v\u00e0o mi\u1ec7ng, t\u01b0\u1edfng \u0111\u01b0\u1ee3c \u01a1n ph\u01b0\u1edbc linh thi\u00eang c\u00f3 th\u1ec3 l\u1eadp c\u01a1 nghi\u1ec7p l\u1edbn n\u00ean tr\u1edf v\u1ec1 cung gi\u1ebft c\u1ea3 hai cha con h\u1ecd \u0110inh. L\u1ea1i c\u0169ng m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a h\u1ecd \u0110\u1ed7 danh ti\u1ebfng, nh\u01b0ng s\u1ef1 ki\u1ec7n x\u1ea3y ra khi\u1ebfn n\u1ed5i b\u1eadt c\u00e1i nh\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a ch\u1ebf \u0111\u1ed9 Hoa L\u01b0: s\u1ef1 v\u1eefng m\u1ea1nh c\u1ee7a n\u00f3 ch\u1ec9 b\u1eb1ng v\u00e0o th\u1ef1c l\u1ef1c th\u00e2n x\u00e1c c\u1ee7a th\u1ee7 l\u00e3nh m\u00e0 th\u00f4i. K\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a m\u1ed9t cu\u1ed9c b\u1ea1o h\u00e0nh \u0111\u01a1n l\u1ebb nh\u01b0 kia c\u0169ng d\u1ec5 \u0111o\u00e1n: \u0110\u1ed7 Th\u00edch b\u1ecb Nguy\u1ec5n B\u0103c l\u00f4i ra gi\u1ebft, b\u0103m n\u00e1t th\u00e2y nh\u01b0 m\u1ed9t c\u00e1ch x\u1eed tr\u00ed gi\u1ea3n d\u1ecb c\u1ee7a h\u00ecnh th\u1ee9c tr\u1ea3 th\u00f9 t\u01b0 v\u00e0 thi th\u1ed1 lu\u1eadt ph\u00e1p c\u00f4ng. Nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi l\u1ea1i quan t\u00e2m h\u01a1n \u0111\u1ebfn ng\u00f4i sao trong m\u00ecnh \u0110\u1ed7 Th\u00edch, n\u00ean gi\u00e0nh l\u1ea5y nh\u1eefng m\u1ea3nh th\u1ecbt b\u0103m \u1ea5y m\u00e0 \u0103n, \u0111\u1ec3 mong h\u01b0\u1edfng ch\u00fat \u00e2n s\u1ee7ng c\u1ee7a Thi\u00eang li\u00eang.<\/p>\n<p>T\u1ea5t nhi\u00ean c\u1eadu b\u00e9 \u0110inh To\u00e0n\/Tu\u1ec7\/Tri\u1ec1n (974-991) l\u00ean k\u1ebf nghi\u1ec7p. V\u00e0 tranh gi\u00e0nh x\u1ea3y ra. \u0110\u00e3 th\u1ea5y trong qu\u00e1 kh\u1ee9 quy\u1ec1n v\u1ec1 tay th\u1ee7 l\u0129nh m\u1ea1nh nh\u1ea5t th\u00ec nay chi\u1ebfn th\u1eafng c\u0169ng ph\u1ea3i v\u1ec1 tay ng\u01b0\u1eddi \u201ct\u1ed5ng t\u01b0 l\u1ec7nh\u201d Th\u1eadp \u0111\u1ea1o T\u01b0\u1edbng qu\u00e2n L\u00ea Ho\u00e0n. Nguy\u1ec5n B\u1eb7c, \u0110inh \u0110i\u1ec1n b\u00ean trong Kinh \u0111\u00f4, b\u1ecb gi\u1ebft. M\u1ed9t phe ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i b\u00ean ngo\u00e0i, Ph\u1ea1m H\u1ea1p c\u0169ng kh\u00f4ng tho\u00e1t kh\u1ecfi nh\u01b0ng c\u00f3 v\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c to\u00e0n m\u1ea1ng \u0111\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd Ph\u1ea1m gi\u00fap Ho\u00e0n l\u00ean ng\u00f4i sau n\u00e0y. Bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng m\u1ea5t nghi\u1ec7p \u0110inh \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed gia t\u0103ng l\u1ee5c c\u1ee7a L\u00ea ghi gi\u1ea3n d\u1ecb nh\u01b0 m\u1ed9t b\u00e0i k\u1ec7 quen thu\u1ed9c c\u1ee7a h\u1ecd: \u201c\u0110\u1ed7 Th\u00edch gi\u1ebft hai \u0110inh, h\u1ecd L\u00ea xu\u1ea5t hi\u1ec7n b\u1eadc Th\u00e1nh, tranh nhau nhi\u1ec1u k\u1ebb ch\u1ebft, \u0111\u01b0\u1eddng x\u00e1 ng\u01b0\u1eddi v\u1eafng tanh, M\u01b0\u1eddi hai (v\u1eabn l\u00e0 m\u01b0\u1eddi hai!) k\u1ebb x\u01b0ng \u0110\u1ea1i v\u01b0\u01a1ng, m\u01b0\u1eddi \u00e1c kh\u00f4ng m\u1ed9t thi\u1ec7n, m\u01b0\u1eddi t\u00e1m k\u1ebb (tr\u00ed gi\u1ea3, La H\u00e1n) b\u1ecf \u0111i, (sao) K\u1ebf \u0110\u00f4 (vi\u1ec7c so\u00e1n \u0111o\u1ea1t x\u1ea3y ra) trong hai m\u01b0\u01a1i ng\u00e0y.\u201d<\/p>\n<p>Vi\u1ec7c L\u00ea thay \u0110inh \u0111\u00e3 l\u00e0m c\u1edb cho m\u1ed9t bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng b\u00ean ngo\u00e0i. T\u1ed1ng \u0111\u00e3 th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, tr\u00e0n xu\u1ed1ng ph\u00eda nam s\u00e1t c\u1eeda ng\u00f5 \u0110\u1ea1i C\u1ed3 Vi\u1ec7t, bi\u1ebft n\u1ed9i t\u00ecnh r\u1ed1i ren n\u01a1i n\u00e0y n\u00ean c\u0169ng t\u00ednh chuy\u1ec7n thu h\u1ed3i l\u1ea1i thu\u1ed9c \u0111\u1ecba nh\u01b0 \u00fd \u0111\u1ecbnh b\u00e0y t\u1ecf trong chi\u1ebfu ti\u1ebfn qu\u00e2n n\u0103m 980 g\u1eedi cho vua Vi\u1ec7t. Toan t\u00ednh th\u00ec l\u1edbn nh\u01b0ng vi\u1ec7c th\u1ef1c hi\u1ec7n l\u1ea1i kh\u1edfi \u0111\u1ea7u b\u1eb1ng nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh b\u1ea5t ch\u1ee3t c\u1ee7a m\u1ed9t vi\u00ean quan bi\u00ean vi\u1ec5n (H\u1ea7u Nh\u00e2n B\u1ea3o, coi ch\u00e2u Ung) n\u00ean s\u1ef1 \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh chu\u1ea9n b\u1ecb kh\u00f4ng mang t\u00ednh to\u00e0n l\u1ef1c c\u1ee7a \u0111\u1ebf qu\u1ed1c, d\u1eabn \u0111\u1ebfn k\u1ebft qu\u1ea3 th\u1ea3m th\u01b0\u01a1ng khi\u1ebfn ch\u00f9n tay nh\u00e0 T\u1ed1ng \u0111ang h\u01b0ng kh\u1edfi. L\u00ea Ho\u00e0n mang qu\u00e2n ch\u1eadn x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c, gi\u1ebft t\u01b0\u1edbng, b\u1eaft ng\u01b0\u1eddi khi\u1ebfn T\u1ed1ng thu vu\u1ed1t, \u0111\u1ed5 l\u1ed7i cho nhau, r\u1ed3i tr\u1eebng tr\u1ecb n\u1ed9i b\u1ed9, r\u1eeda m\u1eb7t cho ph\u1ea3i ph\u00e9p.<\/p>\n<p><strong>S\u1ef1 chuy\u1ec3n bi\u1ebfn c\u1ee7a ch\u1ebf \u0111\u1ed9 th\u1ee7 l\u00e3nh trong t\u00ecnh h\u00ecnh m\u1edf r\u1ed9ng \u0111\u1ecba v\u1ef1c Hoa L\u01b0<\/strong><\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m \u0111\u1ea7u ch\u00ednh quy\u1ec1n Hoa L\u01b0 l\u1ea7n n\u00e0y v\u1ed1n xu\u1ea5t th\u00e2n t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i khu v\u1ef1c (d\u00f9 ng\u00e0y nay c\u00f2n ph\u00e2n v\u00e2n g\u1ed1c Thanh Ho\u00e1 hay H\u00e0 Nam) cho n\u00ean ph\u1ea3i t\u00ecm th\u1ebf ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi s\u1ef1 r\u00e0ng bu\u1ed9c c\u1ee7a t\u1eadp th\u1ec3 n\u1eafm quy\u1ec1n c\u0169, g\u1ed1c kinh \u0111\u00f4. Th\u00eam n\u1eefa, t\u00ednh ch\u1ea5t xa r\u1eddi qu\u00e1 kh\u1ee9 thu\u1ed9c \u0111\u1ecba l\u1ea1i c\u00e0ng th\u1ea5y r\u00f5 h\u01a1n v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m quy\u1ec1n m\u1edbi. Ng\u00f4, \u0110inh c\u00f2n c\u00f3 d\u00e1ng con ch\u00e1u quan l\u1ea1i c\u0169. L\u00ea Ho\u00e0n (941-1005) ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed ghi t\u00ean cha tr\u1ed1ng tr\u01a1n, nh\u01b0ng m\u1eb9 l\u1ea1i c\u00f3 h\u1ecd, m\u1ed9t ch\u1ee9ng t\u00edch v\u1ec1 ch\u1ebf \u0111\u1ed9 t\u00f4ng ph\u1ea3 theo m\u1eabu h\u1ec7, \u0111\u00fang v\u1edbi th\u1ef1c t\u1ebf x\u00e3 h\u1ed9i gi\u1ea3n d\u1ecb \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi, d\u00f9 l\u00e0 \u1edf t\u1ea7ng l\u1edbp cao. C\u00e1c vua Ng\u00f4, \u0110inh ch\u1ebft \u0111i ch\u1eb3ng c\u00f3 thu\u1ef5 hi\u1ec7u, mi\u1ebfu hi\u1ec7u g\u00ec c\u1ea3, s\u1eed quan v\u1ec1 sau \u0111\u00e0nh g\u1ecdi l\u00e0 \u201cch\u00faa, vua \u0111\u1ea7u ti\u00ean\u201d (Ng\u00f4 Ti\u00ean Ch\u1ee7, Ti\u00ean Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf); c\u00f2n L\u00ea Ho\u00e0n ch\u1ebft \u0111i, x\u00e1c \u0111\u1ec3 \u0111\u00f3 ch\u1edd con c\u00e1i tranh gi\u00e0nh n\u00ean t\u1ea1m g\u1ecdi l\u00e0 \u201c\u00f4ng vua ch\u01b0a ch\u00f4n\u201d (\u0110\u1ea1i H\u00e0nh\/H\u1ea1nh Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf) r\u1ed3i tr\u1edf th\u00e0nh mi\u1ebfu hi\u1ec7u v\u0129nh vi\u1ec5n cho s\u1eed Vi\u1ec7t. \u00d4ng Ph\u1ebf \u0110\u1ebf h\u1ecd \u0110inh m\u1ea5t ng\u00f4i v\u1eabn \u0111i theo ph\u1ee5 gi\u00fap ng\u01b0\u1eddi c\u01b0\u1edbp quy\u1ec1n \u0111\u00e1nh gi\u1eb7c, ch\u1ebft tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee7 m\u1edbi k\u00eau tr\u1eddi than kh\u00f3c, t\u1ea5n c\u00f4ng th\u1eafng gi\u1eb7c, tr\u1ea3 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00f9! \u00d4ng vua cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a h\u1ecd L\u00ea \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed ghi b\u1eb1ng m\u1ed9t c\u00e1i t\u00ean ch\u1ec9 c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a ch\u1ebf nh\u1ea1o: Ngo\u1ea1 Tri\u1ec1u, t\u1eeb c\u0103n b\u1ec7nh tr\u0129 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u00e1n cho t\u1eeb s\u1ef1 khinh mi\u1ec7t, ch\u00ea tr\u00e1ch.<\/p>\n<p>\u00d4ng vua t\u00ean Ho\u00e0n kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00f3 h\u1ecd g\u00ec, nh\u01b0ng mang h\u1ecd L\u00ea v\u00ec l\u00e0m con nu\u00f4i m\u1ed9t quan s\u00e1t s\u1ee9 h\u1ecd L\u00ea \u1edf ch\u00e2u \u00c1i. M\u1ed9t s\u1ef1 x\u00e1c nh\u1eadn \u01a1 h\u1edd gi\u1ea3n d\u1ecb nh\u01b0ng \u0111\u1ea7y n\u1ed9i dung ph\u1ee9c t\u1ea1p b\u1ecb che khu\u1ea5t. Ch\u1ebf \u0111\u1ed9 \u201ccon nu\u00f4i\u201d nh\u01b0 v\u1edbi Tr\u1ea7n L\u00e3m v\u00e0 \u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh v\u1eeba qua (c\u00f2n k\u1ebf ti\u1ebfp v\u1edbi L\u00ea v\u00e0 con \u00f4ng, ph\u00eda ng\u01b0\u1eddi v\u1ee3) ch\u1ee9ng t\u1ecf m\u1ed9t s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft, t\u1eeb \u0111\u00f3 suy ra, b\u1ea3n th\u00e2n gia \u0111\u00ecnh \u00f4ng Th\u1eadp \u0111\u1ea1o kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 thu\u1ed9c h\u00e0ng th\u1ea5p k\u00e9m. \u00d4ng Quan s\u00e1t s\u1ee9 h\u1ecd L\u00ea kh\u00f4ng c\u00f2n \u0111\u1ee7 t\u00ean kia, x\u00e9t theo danh v\u1ecb quan s\u00e1t s\u1ee9 trong c\u1ea5p b\u1eadc ch\u00ednh quy\u1ec1n thu\u1ed9c \u0111\u1ecba, v\u1ed1n kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 k\u00e9m th\u1ebf cho n\u00ean m\u1edbi \u0111\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng con nu\u00f4i \u0111\u1ebfn n\u1eafm quy\u1ec1n t\u1ed5ng t\u01b0 l\u1ec7nh qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Hoa L\u01b0. V\u00e0 v\u00ec s\u1ef1 ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a nh\u1eefng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng \u1ea9n khu\u1ea5t nh\u01b0 th\u1ebf n\u00ean d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n h\u1ecd L\u00ea, ta th\u1ea5y x\u1ea3y ra nh\u1eefng bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 loanh quanh \u1edf Hoa L\u01b0 \u0111\u1ec3 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y l\u1ea1i \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i, ri\u00eang trong tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh h\u1ecd L\u00ea v\u00e0 chung trong t\u00ecnh h\u00ecnh n\u1eafm quy\u1ec1n theo ch\u1ebf \u0111\u1ed9 suy t\u00f4n th\u1ee7 l\u00e3nh cho \u0111\u1ebfn l\u00fac n\u00e0y. Th\u1ee7 l\u00e3nh ph\u1ea3i ch\u1ee9ng minh b\u1ea3n th\u00e2n l\u00e0 \u0111\u1ea7y n\u0103ng \u0111\u1ed9ng nh\u01b0 L\u00ea Ho\u00e0n v\u00e0 c\u00e1c con nh\u01b0ng qu\u00e1 kh\u1ee9 thu\u1ed9c \u0111\u1ecba v\u00e0 s\u1ef1 \u0111e d\u1ecda c\u1ee7a ch\u1ee7 c\u0169 v\u1eabn c\u00f2n th\u1ea5y l\u1edfn v\u1edfn n\u00ean ngay trong tri\u1ec1u ch\u00ednh, t\u1ea7ng l\u1edbp tr\u00ed th\u1ee9c v\u1eabn h\u01b0\u1edbng v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc. Thi\u1ec1n s\u01b0 \u0110\u1ed7 Ph\u00e1p Thu\u1eadn khuy\u00ean vua tr\u1ecb n\u01b0\u1edbc (987) b\u1eb1ng c\u00e1ch \u201cV\u00f4 vi tr\u00ean \u0111i\u1ec7n c\u00e1c\u201d s\u1ebd d\u1eabn \u0111\u1ebfn t\u00ecnh tr\u1ea1ng \u201c\u0111\u00e2u \u0111\u00f3 d\u1ee9t \u0111ao binh.\u201d Th\u1ebf m\u00e0 \u00fd t\u01b0\u1edfng h\u01b0\u1edbng d\u1eabn vi\u1ec7c tr\u1ecb n\u01b0\u1edbc nh\u01b0 th\u1ebf c\u00f3 d\u00e1ng \u0110\u1ea1o Gi\u00e1o (\u0111\u00e3 t\u1eebng l\u00e0m n\u1ec1n cho s\u1ef1 chuy\u1ec3n ti\u1ebfp c\u1ee7a Ph\u1eadt Gi\u00e1o v\u00e0o Trung Hoa) l\u1ea1i r\u1ea5t g\u1ea7n v\u1edbi quan ni\u1ec7m \u1ea4n v\u1ec1 vai tr\u00f2 c\u1ee7a v\u1ecb \u201cch\u1ee7 t\u1ec3 th\u1ebf gi\u1edbi\u201d ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng kh\u00f4ng c\u1ea7n s\u1eed d\u1ee5ng quy\u1ec1n l\u1ef1c, ch\u1ec9 c\u1ea7n n\u00eau gi\u00e1 tr\u1ecb \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c, tinh th\u1ea7n \u0111\u1ec3 \u0111em l\u1ea1i gi\u1ea3i tho\u00e1t cho d\u00e2n ch\u00fang d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n. D\u1ea5u v\u1ebft \u1ea4n \u1ea5y h\u1eb3n kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ebfn t\u1eeb ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc m\u00e0 l\u00e0 qua c\u00e1c n\u01b0\u1edbc ph\u01b0\u01a1ng Nam r\u1ed3i d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf Hoa L\u01b0, \u0111\u00e1nh d\u1ea5u th\u00eam s\u1ef1 ph\u1ee9c t\u1ea1p \u2013 v\u00e0 ch\u00f4ng ch\u00eanh, c\u1ee7a t\u1ed5 ch\u1ee9c quy\u1ec1n b\u00ednh n\u01a1i n\u00e0y.<\/p>\n<p>Chi\u1ebfn tranh th\u1eafng T\u1ed1ng \u0111\u00e3 \u0111em th\u00eam uy quy\u1ec1n Hoa L\u01b0 tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t ph\u00eda b\u1eafc. L\u00ea Ho\u00e0n do \u0111\u00f3 chia \u0111\u1ea5t cho c\u00e1c ng\u01b0\u1eddi con trai v\u1eeba nh\u01b0 \u00f4ng cha chia ru\u1ed9ng nh\u00e0 v\u1eeba nh\u01b0 \u00f4ng vua ph\u00e2n phong \u0111\u1ea5t \u0111ai cai tr\u1ecb. \u00d4ng \u0111\u00e3 c\u00e0y m\u1edf m\u00f9a tr\u00ean c\u00e1c kho\u1ea3nh ru\u1ed9ng trong v\u00f9ng trung ch\u00e2u. Trong 13 ng\u01b0\u1eddi con (c\u00f3 m\u1ed9t \u201ccon nu\u00f4i\u201d) th\u00ec 7 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 tr\u1ea5n nh\u1eadm ph\u00eda b\u1eafc, 3 ng\u01b0\u1eddi con l\u1edbn \u1edf l\u1ea1i kinh \u0111\u00f4, ng\u01b0\u1eddi cu\u1ed1i ch\u1ec9 l\u1ed9 di\u1ec7n \u1edf \u0111\u1eddi sau. C\u00f3 th\u1ec3 do s\u1ef1 ph\u00e2n phong \u1edf ph\u00eda b\u1eafc n\u00e0y m\u00e0 L\u00ea Ho\u00e0n c\u00f2n t\u1ea1o th\u00eam m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 h\u00f4n nh\u00e2n v\u1edbi t\u1eadp \u0111o\u00e0n Th\u00e1i ph\u00eda t\u00e2y b\u1eafc \u0111\u1ec3 c\u00f3 b\u00e0 ho\u00e0ng h\u1eadu Tr\u1ecbnh Qu\u1ed1c \u2013 Tr\u1ecbnh l\u00e0 t\u1eeb \u00e2m \u201cchi\u1ec1ng\u201d Th\u00e1i ch\u1ec9 khu v\u1ef1c trung t\u00e2m c\u1ee7a m\u1ed9t M\u01b0\u1eddng. N\u0103m 1000, c\u00f3 tr\u1eadn \u0111\u00e1nh \u201cgi\u1eb7c \u1edf ch\u00e2u Phong l\u00e0 Tr\u1ecbnh H\u00e0ng&#8230; H\u00e0ng ch\u1ea1y v\u00e0o v\u00f9ng T\u1ea3n Vi\u00ean.\u201d T\u1ea5t nhi\u00ean tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 t\u00ecnh h\u00ecnh v\u1eabn kh\u00f4ng l\u00e0 y\u00ean h\u1eb3n: n\u0103m 997, L\u00ea Ho\u00e0n c\u00f2n c\u1ea7m qu\u00e2n \u0111\u00e1nh v\u00f9ng \u0110\u1ed7 \u0110\u1ed9ng h\u1eb3n v\u00ec con ch\u00e1u s\u1ee9 qu\u00e2n c\u0169 n\u1ed5i d\u1eady. N\u0103m tr\u01b0\u1edbc l\u1ea1i c\u00f3 chuy\u1ec7n ti\u1ebfn \u0111\u00e1nh c\u00e1c v\u00f9ng bi\u00ean gi\u1edbi, x\u00fai gi\u1ee5c th\u1ee7 l\u0129nh c\u00e1c n\u01a1i n\u00e0y qu\u1eady ph\u00e1 T\u1ed1ng.<\/p>\n<p>S\u1ef1 hung h\u0103ng c\u1ee7a L\u00ea v\u00e0 s\u1ef1 r\u1ee5t r\u00e8 e ng\u1ea1i chi\u1ebfn tranh c\u1ee7a T\u1ed1ng \u0111\u00e3 \u0111em l\u1ea1i nh\u1eefng thu\u1eadn l\u1ee3i v\u1ec1 ph\u00eda L\u00ea. S\u1ee9 th\u1ea7n hai b\u00ean qua l\u1ea1i: L\u00ed Gi\u00e1c (986, 987), l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ho\u00e0 ho\u00e3n l\u00e0 \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft cu\u1ed9c chi\u1ebfn 981; s\u1ee9 b\u1ed9 T\u1ed1ng C\u1ea3o n\u0103m 990 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i m\u1ed9t ghi ch\u00e9p qu\u00fd gi\u00e1 v\u1ec1 ch\u00ednh b\u1ea3n th\u00e2n (k\u1ec3 c\u1ea3 t\u01b0\u1edbng m\u1ea1o) vua, v\u1ec1 tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hoa L\u01b0 v\u00e0 d\u00e2n ch\u00fang, v\u1ec1 sinh ho\u1ea1t \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi, c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay m\u1ed9t \u00edt qua L\u00ea T\u1eafc <em>(An Nam ch\u00ed l\u01b0\u1ee3c)<\/em> nh\u01b0ng \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 h\u01a1n trong <em>V\u0103n hi\u1ebfn th\u00f4ng kh\u1ea3o<\/em> (th\u1ebf k\u1ec9 XIII) c\u1ee7a M\u00e3 \u0110oan L\u00e2m. Giao th\u01b0\u01a1ng m\u1edf r\u1ed9ng khi\u1ebfn cho ti\u1ec1n Thi\u00ean ph\u00fac tr\u1ea5n b\u1ea3o c\u00f3 ch\u1eef \u201cl\u00ea\u201d \u0111\u1ed5 nhi\u1ec1u tr\u00ean v\u00f9ng bi\u00ean gi\u1edbi l\u00e0m ng\u1ea1c nhi\u00ean nh\u1eefng nh\u00e0 s\u01b0u t\u1eadp.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng s\u1ef1 b\u1ea5t an l\u00e0 \u1edf ph\u00eda nam m\u00e0 b\u1ea3n th\u00e2n g\u1ed1c quy\u1ec1n b\u00ednh ph\u01b0\u01a1ng nam c\u1ee7a L\u00ea Ho\u00e0n c\u0169ng \u0111\u00f2i h\u1ecfi ph\u1ea3i c\u00f3 s\u1ef1 khu\u1ea5t ph\u1ee5c. \u00d4ng \u0111\u00e3 phong \u0111\u1ea5t cho hai con \u1edf v\u00f9ng Thanh Ho\u00e1: \u0110\u1ecbnh Phi\u00ean V\u01b0\u01a1ng Tung \u1edf th\u00e0nh T\u01b0 Doanh v\u00e0 Nam Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng Mang \u1edf ch\u00e2u V\u0169 Lung, nh\u01b0ng r\u00f5 r\u00e0ng h\u1ecd kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u1ef1 l\u1ef1c qu\u1ea3n tr\u1ecb. Ta th\u1ea5y \u0110inh \u0111\u00e0nh ph\u1ea3i \u0111\u1ec3 L\u00ea L\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 tr\u1ecb, kh\u00f4ng ki\u1ec3m so\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng quan s\u00e1t s\u1ee9 cha nu\u00f4i L\u00ea Ho\u00e0n h\u1eb3n c\u0169ng c\u00f3 li\u00ean h\u1ec7 g\u00ec v\u1edbi d\u00f2ng h\u1ecd L\u00ea \u201cnu\u00f4i\u201d \u00f4ng t\u1ed5 H\u1ed3 Qu\u00fd Li s\u1ebd th\u1ea5y n\u1ed5i l\u00ean t\u1eeb \u0111\u1ea7u L\u00ed. T\u00ednh ch\u1ea5t t\u1ef1 tr\u1ecb c\u1ee7a h\u1ecd mang d\u1ea5u v\u1ebft khu v\u1ef1c nh\u1ecf l\u00e0 \u201cgi\u00e1p\u201d nh\u01b0ng c\u00f3 th\u1ef1c l\u1ef1c kh\u00e1 l\u1edbn, b\u1edfi v\u00ec L\u01b0u K\u1ebf T\u00f4ng, m\u1ed9t qu\u1ea3n gi\u00e1p li\u00ean minh \u0111i theo L\u00ea Ho\u00e0n \u0111\u00e1nh Chi\u00eam n\u0103m 982 \u0111\u00e3 \u1edf l\u1ea1i l\u00e0m vua n\u01a1i v\u00f9ng \u0111\u1ea5t tr\u1ed1ng quy\u1ec1n h\u00e0nh \u1ea5y sau khi qu\u00e2n Vi\u1ec7t Hoa L\u01b0 r\u00fat lui. Nh\u01b0ng r\u00f5 h\u01a1n h\u1ebft l\u00e0 d\u00f2ng h\u1ecd D\u01b0\u01a1ng v\u1edbi Qu\u1ea3n gi\u00e1p D\u01b0\u01a1ng Ti\u1ebfn L\u1ed9c. G\u1ecdi l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c \u201csai \u0111i thu thu\u1ebf hai ch\u00e2u Hoan, \u00c1i\u201d nh\u01b0ng \u0111\u00fang l\u00e0 D\u01b0\u01a1ng n\u1eafm quy\u1ec1n \u1edf \u0111\u1ea5y, c\u00f3 l\u1ebd coi l\u00e0 quy\u1ec1n l\u1ee3i ri\u00eang th\u1eeba h\u01b0\u1edfng t\u1eeb d\u00f2ng h\u1ecd n\u00ean kh\u00f4ng ch\u1ecbu n\u1ed9p thu\u1ebf cho Hoa L\u01b0 v\u00e0 \u201c\u0111em ng\u01b0\u1eddi hai ch\u00e2u \u1ea5y xin v\u1ec1 v\u1edbi Chi\u00eam Th\u00e0nh\u201d (989) \u0111\u1ec3 t\u00ecm v\u00e2y c\u00e1nh b\u00ean ngo\u00e0i.<\/p>\n<p>T\u00ean Chi\u00eam Th\u00e0nh, \u201cth\u00e0nh (n\u01b0\u1edbc) Chi\u00eam\u201d, b\u1eaft \u0111\u1ea7u \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed Trung Qu\u1ed1c d\u00f9ng \u0111\u1ec3 chuy\u1ec3n v\u1eeba ngh\u0129a v\u1eeba \u00e2m t\u1eeb danh x\u01b0ng Campapura th\u1ea5y tr\u00ean bia M\u0129 S\u01a1n, ph\u1ea3i \u0111\u1ee3i th\u1eddi gian r\u1ea5t l\u00e2u m\u1edbi \u0111\u1ebfn tai s\u1eed quan B\u1eafc. S\u1ef1 kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng c\u1ee7a \u0111\u1ebf qu\u1ed1c \u0110\u01b0\u1eddng h\u1eb3n c\u0169ng g\u00f3p ph\u1ea7n v\u00e0o s\u1ef1 h\u01b0ng kh\u1edfi c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Indrapura (b\u1eaft \u0111\u1ea7u kho\u1ea3ng 875) m\u00e0 trung t\u00e2m thu\u1ed9c v\u00f9ng Qu\u1ea3ng Nam ng\u00e0y nay. H\u1ecd tan r\u00e3 sau cu\u1ed9c khi\u00eau kh\u00edch ngo\u1ea1i giao (c\u1ea7m t\u00f9 s\u1ee9 th\u1ea7n) khi\u1ebfn L\u00ea Ho\u00e0n \u0111em qu\u00e2n gi\u1ebft vua, b\u1eaft ng\u01b0\u1eddi c\u01b0\u1edbp c\u1ee7a (982) khoe v\u1edbi s\u1ee9 T\u1ed1ng m\u00e0 h\u1eb3n c\u0169ng v\u1edbi d\u1ee5ng \u00fd ph\u00f4 b\u00e0y th\u1ef1c l\u1ef1c, \u0111e d\u1ecda ch\u00ednh quy\u1ec1n ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc. Chi\u1ebfn l\u1ee3i ph\u1ea9m l\u00e0m gi\u00e0u cho Hoa L\u01b0 nh\u01b0ng c\u0169ng \u0111em l\u1ea1i y\u1ebfu t\u1ed1 Chi\u00eam trong t\u00ecnh h\u00ecnh c\u1ee7a m\u1ed9t kinh \u0111\u00f4 h\u1eadu thu\u1ed9c \u0111\u1ecba \u0111\u00f2i h\u1ecfi chuy\u1ec3n \u0111\u1ed5i, g\u00e2y tranh ch\u1ea5p. Hoa L\u01b0 d\u00f9 chi\u1ebfn th\u1eafng c\u0169ng kh\u00f4ng r\u00e0ng bu\u1ed9c \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn c\u1ee7a li\u00ean qu\u00e2n \u0111\u00e1nh Chi\u00eam l\u00e0 L\u01b0u K\u1ebf T\u00f4ng. \u00d4ng qu\u1ea3n gi\u00e1p n\u00e0y \u0111\u00e3 \u1edf l\u1ea1i chi\u1ebfm v\u00f9ng \u0111\u1ea5t tr\u1ed1ng, nh\u00e2n Indravarman IV m\u1ea5t (986) li\u1ec1n x\u01b0ng v\u01b0\u01a1ng, sai s\u1ee9 l\u00e0 L\u00ed Tri\u1ec1u Ti\u00ean sang c\u1ed1ng T\u1ed1ng, m\u00e3i \u0111\u1ebfn n\u0103m 989 m\u1edbi ch\u1ebft, v\u00ec th\u1eddi gian cai tr\u1ecb qu\u00e1 ng\u1eafn n\u00ean kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 d\u1ef1ng m\u1ed9t tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i cho Chi\u00eam hay Vi\u1ec7t.<\/p>\n<p>Ch\u00ednh quy\u1ec1n Chi\u00eam ph\u1ea3i r\u00fat v\u1ec1 Ph\u1eadt Th\u1ec7 (Vijaya, v\u00f9ng B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh ng\u00e0y nay) v\u1edbi Harivarman II l\u00ean ng\u00f4i (988). Trong t\u00ecnh th\u1ebf \u1edf xa v\u00e0 y\u1ebfu th\u1ebf h\u1eb3n Chi\u00eam kh\u00f4ng th\u1ec3, v\u00e0 d\u00e1m li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi D\u01b0\u01a1ng Ti\u1ebfn L\u1ed9c theo l\u1eddi y\u00eau c\u1ea7u c\u1ee7a \u00f4ng n\u00e0y. Th\u1ebf l\u00e0 L\u00ea Ho\u00e0n th\u00e0nh c\u00f4ng trong vi\u1ec7c \u0111\u00e1nh b\u1eaft ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i, s\u1eed ghi \u00f4ng \u201cgi\u1ebft d\u00e2n hai ch\u00e2u (Hoan, \u00c1i) kh\u00f4ng bi\u1ebft bao nhi\u00eau m\u00e0 k\u1ec3.\u201d C\u00f3 v\u1ebb l\u00e0 nh\u00e2n d\u1ecbp n\u00e0y d\u00f2ng h\u1ecd L\u00ea L\u01b0\u01a1ng c\u0169ng m\u1ea5t lu\u00f4n \u0111\u1ea5t v\u00ec ng\u00f4i ch\u00f9a H\u01b0\u01a1ng Nghi\u00eam \u1edf Thanh Ho\u00e1 c\u1ee7a \u00f4ng D\u1ecbch s\u1ee9 \u0111\u00e3 t\u00e0n t\u1ea1 khi L\u00ea Ho\u00e0n l\u1ea1i \u0111\u1ebfn n\u0103m 1003. V\u00e0 th\u1ebf l\u00e0 ta th\u1ea5y c\u00f3 nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh khai th\u00e1c tr\u00ean \u0111\u1ea5t hai ch\u00e2u m\u1edbi chi\u1ebfm, c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t bi\u1ec3u l\u1ed9 c\u1ee7ng c\u1ed1 quy\u1ec1n l\u1ef1c \u0111\u00edch th\u1ef1c c\u1ee7a L\u00ea Ho\u00e0n tr\u00ean v\u00f9ng c\u0103n b\u1ea3n c\u1ee7a m\u00ecnh. \u0110\u00e3 c\u00f3 tr\u1eadn chi\u1ebfn v\u00f9ng cao Thanh Ho\u00e1 ch\u1ed1ng s\u1ef1 tr\u00e0n l\u1ea5n v\u1ec1 \u0111\u00f4ng c\u1ee7a t\u1eadp \u0111o\u00e0n thi\u1ec3u s\u1ed1 C\u1eed Long (M\u01b0\u1eddng? Th\u00e1i?) C\u00f3 vi\u1ec7c \u0111\u00e0o k\u00eanh tr\u00ean \u0111\u1ea5t Ngh\u1ec7 An m\u1edf \u0111\u01b0\u1eddng giao th\u00f4ng, c\u00f3 v\u1ebb nh\u01b0 mu\u1ed1n n\u1ed1i d\u00e0i m\u1ed1i giao th\u01b0\u01a1ng v\u1edbi v\u00f9ng n\u1ed9i \u0111\u1ecba Angkor qua s\u00f4ng M\u00e9kong. C\u00f4ng vi\u1ec7c ch\u01b0a xong th\u00ec \u00f4ng \u0111\u00e3 ch\u1ebft \u0111i \u0111\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi n\u1ed1i nghi\u1ec7p v\u00ec m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 th\u00e2n t\u1ed9c l\u1ea1i ch\u00fa \u00fd nhi\u1ec1u h\u01a1n \u1edf ph\u00eda nam.<\/p>\n<p>T\u00ednh ch\u1ea5t truy\u1ec1n nghi\u1ec7p l\u00fac \u0111\u1ea7u c\u00f3 v\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh nh\u1edd \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a Th\u00e1i s\u01b0 H\u1ed3ng Hi\u1ebfn (+988) \u201cng\u01b0\u1eddi B\u1eafc, th\u00f4ng hi\u1ec3u kinh s\u1eed&#8230; l\u00e0m qu\u00e2n s\u01b0, m\u01b0u b\u00e0n vi\u1ec7c n\u01b0\u1edbc..,\u201d cho n\u00ean trong quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh 989 c\u00f3 Th\u00e1i t\u1eed Thau l\u00e0 \u0110\u1ea1i V\u01b0\u01a1ng, hai ng\u01b0\u1eddi ph\u00f2ng h\u1edd ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u01b0\u1edbc V\u01b0\u01a1ng. Th\u1ebf r\u1ed3i, Th\u00e1i t\u1eed m\u1ea5t tr\u01b0\u1edbc (1000), trong quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh 1004 khi L\u00ea Ho\u00e0n th\u1ea5y m\u00ecnh suy nh\u01b0\u1ee3c, c\u1ea5p th\u1eddi l\u1ea1i c\u00f3 s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i \u0111\u00e1ng k\u1ec3: ng\u01b0\u1eddi th\u1ee9 ba l\u00e0 Long Vi\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m th\u00e1i t\u1eed, g\u1ea1t ng\u01b0\u1eddi th\u1ee9 hai (Ng\u00e2n\/Long T\u00edch) sang b\u00ean. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00e1ng l\u01b0u \u00fd l\u00e0 k\u1ebb tranh ch\u1ea5p ngang ng\u1eeda v\u1edbi Long Vi\u1ec7t l\u1ea1i l\u00e0 em, Long \u0110\u0129nh, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed ghi l\u00e0 \u201ctr\u01b0\u1edbc xin l\u00e0m Th\u00e1i t\u1eed, vua c\u00f3 \u00fd mu\u1ed1n cho\u201d nh\u01b0ng tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh khuy\u00ean \u0111\u1eebng b\u1ecf tr\u01b0\u1edfng l\u1eadp th\u1ee9 n\u00ean th\u00f4i. \u01afu th\u1ebf \u0111\u1ed3ng lo\u1ea1t n\u1ed5i b\u1eadt c\u1ee7a hai ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y khi\u1ebfn ta ph\u1ea3i x\u00e9t \u0111\u1ebfn ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a h\u1ecd.<\/p>\n<p>Theo ch\u1ee9ng c\u1edb tho\u00e1t ra ngo\u00e0i t\u00ednh ch\u1ea5t k\u00ec th\u1ecb ch\u1ee7ng t\u1ed9c c\u1ee7a s\u1eed gia Nho th\u1ea7n th\u00ec Long Vi\u1ec7t, Long \u0110\u0129nh c\u0169ng l\u00e0 con c\u1ee7a m\u1ed9t b\u00e0 phi g\u1ed1c Ch\u00e0m h\u1eb3n b\u1ecb b\u1eaft trong tr\u1eadn chi\u1ebfn 982. N\u0103m sinh 983, 986 c\u1ee7a hai ng\u01b0\u1eddi, t\u01b0\u1edbc phong \u201cVua C\u00f5i Nam\u201d cho Long Vi\u1ec7t c\u0169ng l\u00e0 ch\u1ee9ng c\u1edb ph\u1ee5. C\u00f3 th\u1ec3 c\u00f2n m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi th\u1ee9 ba: Nam Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng (Long) Mang (sinh 994?), hay th\u1ee9 t\u01b0: Minh X\u01b0\u1edfng \u0111i T\u1ed1ng xin Kinh n\u0103m 1007 nh\u01b0ng d\u1ea5u v\u1ebft kh\u00f4ng ch\u1eafc ch\u1eafn l\u1eafm. Nh\u1eefng b\u00ecnh lu\u1eadn \u0111\u1ea7y thi\u00ean ki\u1ebfn c\u1ee7a c\u00e1c s\u1eed quan v\u1ec1 sau c\u00e0ng l\u00e0m n\u1ed5i b\u1eadt t\u00ecnh tr\u1ea1ng truy\u1ec1n ng\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 g\u1ecdi l\u00e0 b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng n\u00e0y. Ch\u00fang ta kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u1ee9ng c\u1edb n\u00e0o \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u v\u1ec1 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a L\u00ea Ho\u00e0n tr\u1eeb vi\u1ec7c cho r\u1eb1ng \u00f4ng \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t b\u00e0 phi Ch\u00e0m v\u00e0o \u0111\u1ecba v\u1ecb sau m\u1eb9 c\u1ee7a Th\u00e1i t\u1eed Thau, v\u00e0 c\u00f9ng v\u1edbi s\u1ef1 ki\u1ec7n kh\u00f4ng c\u00f2n H\u1ed3ng Hi\u1ebfn c\u00f3 uy t\u00edn thuy\u1ebft ph\u1ee5c b\u00ean c\u1ea1nh, \u00f4ng \u0111\u00e3 l\u00e0m theo s\u1ef1 thi\u00ean \u00e1i ri\u00eang t\u01b0, xa l\u1ea1 v\u1edbi t\u00ednh ch\u1ea5t k\u00ec th\u1ecb c\u1ee7a \u0111\u1eddi sau, kh\u00f4ng n\u1ec7 v\u00e0o l\u00ed thuy\u1ebft h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c. Cu\u1ed1i c\u00f9ng Long \u0110\u0129nh gi\u1ebft anh \u2013 nh\u01b0 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng tranh gi\u00e0nh quy\u1ec1n l\u1ef1c b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a k\u1ebb m\u1ea1nh \u1edf th\u1eddi gian v\u1eeba qua. \u00d4ng s\u1ebd l\u00e0m vua trong m\u1ed9t x\u1ee9 s\u1edf \u0111\u1ea7y m\u00e2u thu\u1eabn m\u00e0 s\u1ef1 ch\u1ecdn l\u1ef1a ph\u00eda n\u00e0o c\u0169ng g\u00e2y n\u00ean ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i ng\u1ea5m ng\u1ea7m cho v\u1ecb ch\u1ee7 t\u1ec3 cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a ch\u1ebf \u0111\u1ed9 th\u1ee7 l\u00e3nh Hoa L\u01b0.<\/p>\n<p>C\u00f9ng v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi anh, c\u00f9ng l\u00e0 vua Ch\u00e0m tr\u00ean \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t (n\u1ebfu nh\u00ecn) theo th\u00f4ng t\u1ee5c ph\u00eda m\u1eb9, \u00f4ng kh\u00f4ng l\u00e0m v\u1eeba m\u1eaft nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi \u1edf Hoa L\u01b0 trong truy\u1ec1n th\u1ed1ng Hoa ho\u00e1 c\u1ee7a th\u1eddi thu\u1ed9c \u0111\u1ecba, xa r\u1eddi t\u00ednh \u1ea4n ho\u00e1 \u1edf ph\u01b0\u01a1ng Nam. \u00d4ng kh\u00f4ng \u0111\u1eb7t mi\u1ebfu hi\u1ec7u cho cha, cho anh, ch\u00f4n c\u1ea5t h\u1ecd (c\u0169ng nh\u01b0 sau n\u00e0y ng\u01b0\u1eddi ta ch\u00f4n c\u1ea5t \u00f4ng) kh\u00f4ng theo th\u00f3i t\u1ee5c H\u1ed3ng Hi\u1ebfn d\u1ea1y. (Mi\u1ebfu hi\u1ec7u Trung T\u00f4ng c\u1ee7a Long Vi\u1ec7t c\u00f3 v\u1ebb l\u00e0 do nh\u00e0 L\u00ed \u0111\u1eb7t ra, ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi chuy\u1ec7n L\u00ed C\u00f4ng U\u1ea9n \u00f4m th\u00e2y Long Vi\u1ec7t kh\u00f3c, ch\u1ee9 Ng\u00f4 S\u0129 Li\u00ean tuy \u0111\u00e3 d\u00f9ng danh x\u01b0ng \u0111\u00f3 m\u00e0 v\u1eabn tr\u00e1ch c\u1ee9 vi\u1ec7c kh\u00f4ng ch\u00f4n c\u1ea5t vua theo nghi l\u1ec5 Nho.) V\u1eady m\u00e0 chung quanh Ngo\u1ea1 Tri\u1ec1u c\u00f2n kh\u00f4ng thi\u1ebfu nh\u1eefng th\u00e2n thu\u1ed9c \u0111\u1ed3ng ch\u1ee7ng \u0111\u00e3 tho\u00e1t m\u1ed9t ch\u1eebng m\u1ef1c \u0111\u1ecba v\u1ecb t\u00f9 binh nh\u1edd uy th\u1ebf m\u1eb9 \u00f4ng, v\u00e0 b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00e2ng \u0111\u1ee1 theo \u00f4ng, t\u1eeb \u0111\u00f3 \u00f4ng c\u00f3 \u201cb\u1ea1n\u201d \u0111\u1ec3 vui \u0111\u00f9a tr\u00eau c\u1ee3t, \u0111\u1ec3 \u0103n m\u00f3n kh\u00e1c l\u1ea1. Ng\u01b0\u1eddi ta ch\u00ea tr\u00e1ch \u00f4ng gi\u00e0nh vi\u1ec7c gi\u1ebft m\u1ed5 s\u00fac v\u1eadt l\u00e0 theo quan ni\u1ec7m h\u1ecd h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c \u1edf kinh s\u00e1ch xa ch\u1ee9 cha \u00f4ng, L\u00ea Ho\u00e0n, ch\u00e2n tr\u1ea7n l\u1ed9i n\u01b0\u1edbc c\u00e2u c\u00e1, c\u0169ng \u0111\u00e2u c\u00f3 s\u1ed1ng cao sang g\u00ec? \u00d4ng gi\u1eef m\u00f3n \u0103n k\u00ec nh\u00f4ng c\u1ee7a qu\u00ea m\u1eb9 khi\u1ebfn s\u1eed quan kh\u00f4ng hi\u1ec3u ph\u1ea3i g\u1ecdi b\u1eb1ng t\u00ean con th\u1eb1n l\u1eb1n ch\u1ea1y b\u1eaft m\u1ed1i tr\u00ean tr\u1ea7n nh\u00e0. C\u1ee9 th\u1ebf m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta c\u0103m gh\u00e9t \u00f4ng, v\u00e0 trong l\u00fac v\u1edbi vua cha, ph\u1ea3i c\u1ea7n ch\u1ee9ng nh\u00e2n ngo\u1ea1i qu\u1ed1c t\u1ea3 r\u00f5 h\u00ecnh d\u1ea1ng th\u00ec ngay v\u1edbi \u00f4ng, s\u1eed quan n\u1ed9i \u0111\u1ecba l\u1ea1i cho bi\u1ebft nhi\u1ec1u v\u1ec1 t\u00ednh c\u00e1ch ri\u00eang \u0111\u1ec3 qua \u0111\u00f3 ta hi\u1ec3u v\u1ec1 th\u1eddi \u0111\u1ea1i, v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a m\u1ed9t th\u1ee7 l\u00e3nh V\u00f9ng ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng c\u00e1c \u00e2n o\u00e1n, tranh ch\u1ea5p c\u0103ng th\u1eb3ng. S\u1eed quan ch\u00ea \u00f4ng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u00e0n nh\u1eabn, b\u1ea5t hi\u1ebfu nh\u01b0ng th\u1eadt ra \u00f4ng ch\u1eb3ng l\u00e0m g\u00ec kh\u00e1c h\u01a1n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Bana g\u1ea7n \u0111\u00e2y, theo quan s\u00e1t c\u1ee7a m\u1ed9t nh\u00e0 d\u00e2n t\u1ed9c h\u1ecdc, l\u00e0 \u0111\u00e1nh t\u00f9 binh v\u00e0 g\u00f5 n\u1ed3i ch\u1ea3o trong l\u1ec5 m\u1eebng chi\u1ebfn th\u1eafng. V\u00e0 v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi cha, \u00f4ng h\u01b0\u1edbng s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1ec1 ph\u00eda nam: \u0111\u00e0o kinh, \u0111\u1eafp \u0111\u01b0\u1eddng, d\u00f2 l\u1ed1i qua s\u00f4ng&#8230; H\u00ecnh nh\u01b0 trong th\u00e2m t\u00e2m \u00f4ng v\u1eabn mu\u1ed1n tr\u1edf v\u1ec1 chi\u1ebfm l\u1ea1i \u0111\u1ea5t m\u1eb9.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean kh\u00f4ng th\u1ec3 m\u00e3i l\u00e0 vua Ch\u00e0m tr\u00ean \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t \u0111\u00e3 Hoa ho\u00e1 c\u1ea3 ng\u00e0n n\u0103m, nay v\u1eabn c\u00f2n ph\u1ea3i t\u00ecm \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u1ed1i ph\u00f3 v\u1edbi ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u0169. S\u1ee9 Vi\u1ec7t \u0111i B\u1eafc v\u1eabn ph\u1ea3i th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean, k\u1ec3 c\u1ea3 vi\u1ec7c c\u1ea7u th\u00e2n kh\u00e9o l\u00e9o vu\u1ed1t ve t\u1ef1 \u00e1i n\u01b0\u1edbc l\u1edbn nh\u01b0 xin \u00e2n hu\u1ec7 ban ph\u00e1t Kinh T\u1ea1ng. H\u1ed3ng Hi\u1ebfn m\u1ea5t \u0111i nh\u01b0ng ch\u1eafc \u0111\u00e3 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i m\u1ed9t l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng khuynh h\u01b0\u1edbng c\u00f2n ch\u00fat \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng khi can L\u00ea Ho\u00e0n \u0111\u1eebng b\u1ecf tr\u01b0\u1edfng l\u1eadp th\u1ee9. Cu\u1ed9c kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng tranh ch\u1ea5p \u0111\u00e3 qua, quy\u1ec1n b\u00ednh \u0111\u00e3 v\u1eefng th\u00ec Long \u0110\u0129nh ph\u1ea3i th\u1ea5y ra tr\u00e0o l\u01b0u ch\u00ednh \u0111ang ng\u1ef1 tr\u1ecb \u1edf Hoa L\u01b0. Th\u1ebf l\u00e0 c\u00f3 s\u1ef1 \u201cs\u1eeda \u0111\u1ed5i quan ch\u1ebf, tri\u1ec1u ph\u1ee5c c\u1ee7a c\u00e1c quan v\u0103n v\u00f5 v\u00e0 t\u0103ng \u0111\u1ea1o theo \u0111\u00fang nh\u01b0 c\u1ee7a T\u1ed1ng.\u201d Vua c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi pha tr\u00f2 kh\u00f4i h\u00e0i, c\u00f3 k\u00e9p h\u00e1t T\u1ed1ng h\u00e0nh x\u1eed \u0111\u00f3n \u00fd l\u00e0m vui, c\u00f3 cung t\u1ea7n \u0111\u1ec3 th\u01b0 gi\u00e3n nh\u1eefng l\u00fac n\u1eb1m d\u00e0i tham d\u1ef1 tri\u1ec1u ch\u00ednh \u0111\u1ebfn n\u1ed7i c\u00f3 t\u00ean Ngo\u1ea1 Tri\u1ec1u l\u01b0u danh trong s\u1eed s\u00e1ch, \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi ta coi l\u00e0 h\u1eadu qu\u1ea3 c\u1ee7a c\u0103n b\u1ec7nh tr\u0129 m\u00e0 kh\u00f4ng l\u01b0u \u00fd r\u1eb1ng vua c\u00f2n c\u1ee1i ng\u1ef1a \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 tr\u01b0\u1edbc khi ch\u1ebft. S\u1ef1 c\u0103m gh\u00e9t Ngo\u1ea1 Tri\u1ec1u r\u00f5 ra l\u00e0 c\u00f3 c\u0103n b\u1ea3n t\u1ef1 \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi.<\/p>\n<p>V\u1eady l\u00e0 s\u1ee9c tr\u00ec n\u00edu c\u1ee7a Hoa L\u01b0 c\u00f3 c\u1ed9ng th\u00eam ch\u00fat h\u01a1i h\u01b0\u1edbng Ch\u00e0m r\u01a1i r\u1edbt n\u01a1i \u0111\u1ea5t l\u1ea1 c\u0169ng kh\u00f4ng c\u01b0\u1ee1ng l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e0 ti\u1ebfn v\u1ec1 ph\u00eda b\u1eafc. Kinh \u0110\u1ea1i T\u1ea1ng mang v\u1ec1 l\u00e0m v\u1eefng ch\u1eafc th\u00eam l\u00f2ng t\u1ef1 t\u00edn c\u1ee7a t\u1ea7ng l\u1edbp t\u0103ng \u0111\u1ea1o Hoa ho\u00e1, c\u1ea3m th\u1ea5y t\u1ee9c gi\u1eadn khi Ngo\u1ea1 Tri\u1ec1u r\u00f3c m\u00eda l\u00ean \u0111\u1ea7u T\u0103ng th\u1ed1ng Qu\u00e1ch Ngang, s\u01b0 tr\u01b0\u1edfng c\u1ee7a phe ph\u00e1i m\u00ecnh. Cho n\u00ean khi L\u00ed thay L\u00ea th\u00ec kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t b\u00e0 ho\u00e0ng h\u1eadu ch\u1ee9ng gi\u00e1m s\u1ef1 \u0111\u1ed5i \u0111\u1eddi m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 s\u01b0 hi\u1ec7n di\u1ec7n v\u1edbi c\u1ea3 \u00e2m m\u01b0u kh\u00f4ng che \u0111\u1eady. L\u1ea1i c\u0169ng m\u1ed9t m\u00e0n binh bi\u1ebfn mang t\u00ednh th\u1ee7 l\u0129nh m\u1ea1nh, l\u1ea7n n\u00e0y th\u00eam ch\u00fat t\u00ednh \u201cqu\u1ea7n ch\u00fang\u201d t\u1eeb t\u1eadp h\u1ecdp t\u00f4n gi\u00e1o. Cu\u1ed9c \u0111\u1ea3o ch\u00ednh mang t\u00ednh c\u1ea5p b\u00e1ch h\u01a1n: L\u00ed \u0111\u00e3 c\u01b0\u1edbp quy\u1ec1n L\u00ea ch\u1ec9 sau hai ng\u00e0y Ngo\u1ea1 Tri\u1ec1u m\u1ea5t. Th\u1eddi th\u1ebf \u0111\u00e3 kh\u00e1c v\u1edbi c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 d\u00e2n s\u1ef1 chen v\u00e0o Hoa L\u01b0 trong m\u1ea5y m\u01b0\u01a1i n\u0103m. Ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m quy\u1ec1n m\u1edbi l\u1ea7n n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 t\u1ed5ng t\u01b0 l\u1ec7nh m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t ch\u1ec9 huy tr\u01b0\u1edfng khu v\u1ef1c th\u1ee7 \u0111\u00f4, th\u1ebf l\u1ef1c tuy ph\u1ea3i chia s\u1edbt nh\u01b0ng v\u1eabn c\u00f2n \u1edf v\u00e0o v\u1ecb tr\u00ed c\u00f3 th\u1ec3 tranh quy\u1ec1n. L\u00ed C\u00f4ng U\u1ea9n, k\u1ebb l\u1eadp ra nh\u00e0 L\u00ed, l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi tr\u00f4ng coi qu\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng ph\u00f2ng v\u1ec7, qu\u00e2n T\u1ee9 s\u01b0\u01a1ng, l\u00ean T\u1ea3 \u0110i\u1ec7n ti\u1ec1n ch\u1ec9 huy s\u1ee9, t\u1eebng t\u1ecf d\u1ea5u hi\u1ec7u ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i khi Long Vi\u1ec7t b\u1ecb gi\u1ebft m\u00e0 kh\u00f4ng b\u1ecb Long \u0110\u0129nh tr\u1eebng tr\u1ecb. \u00d4ng c\u00f2n ph\u1ea3i g\u1ea1t sang b\u00ean m\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ea5y gi\u1ebft, m\u1ed9t k\u1ebb \u0111\u1ed3ng s\u1ef1 ch\u1eafc l\u00e0 h\u01a1i th\u1ea5t th\u1ebf h\u01a1n: H\u1eefu \u0110i\u1ec7n ti\u1ec1n ch\u1ec9 huy s\u1ee9 Nguy\u1ec5n \u0110\u00ea. Th\u1ebf l\u1ef1c ri\u00eang c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0 nh\u00f3m l\u01b0u vong Trung Qu\u1ed1c c\u00f3 \u0111\u1ecba v\u1ef1c c\u0103n b\u1ea3n \u1edf trung ch\u00e2u ph\u00eda b\u1eafc (\u0111\u1ea5t C\u1ed5 Ph\u00e1p, B\u1eafc Ninh ng\u00e0y nay) m\u00e0 v\u01b0\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1nh tay quy\u1ec1n h\u00e0nh \u0111\u1ebfn t\u1eadn Hoa L\u01b0. V\u00ec th\u1ebf ph\u1ea3i \u0111\u1ea3o ch\u00ednh g\u1ea5p, v\u00e0 tr\u00e1nh n\u00e9 Hoa L\u01b0. S\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0y c\u0169ng c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a l\u00e0 m\u1ed9t ti\u1ebfn tr\u00ecnh li khai m\u00e0 c\u00e1c bi\u1ebfn chuy\u1ec3n v\u1eefng v\u00e0ng v\u1ec1 sau \u0111\u00e3 khi\u1ebfn cho h\u1ecd L\u00ed tr\u1edf th\u00e0nh ch\u00ednh th\u1ed1ng trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t. \u201cD\u1eddi \u0111\u00f4,\u201d L\u00ed C\u00f4ng U\u1ea9n kh\u00f4ng nh\u1eefng gi\u1ea3i quy\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 ph\u1ea3n \u0111\u1ea3o ch\u00ednh m\u00e0 c\u00f2n c\u00f3 hi v\u1ecdng c\u1ee7ng c\u1ed1 s\u1ef1 nghi\u1ec7p l\u00e2u d\u00e0i h\u01a1n t\u1eeb \u0111\u1ea5t c\u0103n b\u1ea3n c\u1ee7a m\u00ecnh.<\/p>\n<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>   <br \/><\/strong>  <\/p>\n<p><strong>Ph\u1ee5 l\u1ee5c 1<\/strong><\/p>\n<p><strong>L\u01af\u1ee2C THU\u1eacT B\u00c0I H\u00c0NH L\u1ee4C C\u1ee6A T\u1ed0NG C\u1ea2O<\/strong><\/p>\n<p><em><\/em><\/p>\n<p>S\u1ee9 b\u1ed9 (T\u1ed1ng) C\u1ea3o ch\u00fang t\u00f4i tr\u1edf v\u1ec1, xin k\u1ec3 l\u1ea1i v\u1ec1 h\u00ecnh th\u1ebf s\u00f4ng n\u00fai c\u00f9ng s\u1ef1 t\u00edch L\u00ea Ho\u00e0n \u0111\u1ec3 tr\u00ecnh l\u00ean:<\/p>\n<p>Cu\u1ed1i m\u00f9a thu n\u0103m ngo\u00e1i [990] ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ebfn \u0111\u1ecba gi\u1edbi Giao Ch\u1ec9 th\u00ec c\u00f3 vi\u00ean \u0110\u00f4 ch\u1ec9 huy s\u1ee9 c\u1ee7a L\u00ea Ho\u00e0n l\u00e0 Th\u1eeba ch\u00ednh h\u1ecd \u0110inh \u0111em ch\u00edn chi\u1ebfc thuy\u1ec1n, ba tr\u0103m l\u00ednh \u0111\u1ebfn ch\u00e2u Th\u00e1i B\u00ecnh \u0111\u00f3n ti\u1ebfp, theo c\u1eeda ra bi\u1ec3n l\u1edbn, v\u01b0\u1ee3t nhi\u1ec1u c\u01a1n s\u00f3ng gi\u00f3 nguy hi\u1ec3m, n\u1eeda th\u00e1ng m\u1edbi t\u1edbi s\u00f4ng B\u1ea1ch \u0110\u1eb1ng, theo thu\u1ef7 tri\u1ec1u m\u00e0 \u0111i, m\u1ed7i ch\u1ed7 ngh\u1ec9 \u0111\u00eam \u0111\u1ec1u c\u00f3 qu\u00e1n d\u1ecbch, \u0111\u1ebfn ch\u00e2u Tr\u01b0\u1eddng r\u1ed3i (m\u1edbi) \u0111\u1ebfn t\u1eadn (ch\u00ednh) n\u01b0\u1edbc. Ho\u00e0n \u0111em h\u1ebft thuy\u1ec1n b\u00e8 chi\u1ebfn c\u1ee5 d\u00e0n ra, l\u1ea5y c\u1edb l\u00e0 t\u1eadp tr\u1eadn. T\u1eeb \u0111\u00f3 \u0111i c\u1ea3 \u0111\u00eam t\u1edbi b\u1edd bi\u1ec3n ch\u1ec9 c\u00e1ch ch\u00e2u Giao h\u01a1n m\u01b0\u1eddi d\u1eb7m. Th\u1ebf r\u1ed3i qu\u00e2n h\u1ed9 v\u1ec7 c\u1ee7a Ho\u00e0n t\u1edbi l\u00e0m l\u1ec5 ngh\u00eanh ti\u1ebfp ngo\u00e0i bi\u00ean. Ho\u00e0n d\u1eebng ng\u1ef1a nghi\u00eang m\u00ecnh, h\u1ecfi th\u0103m s\u1ee9c kho\u1ebb c\u1ee7a Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf r\u1ed3i c\u00f9ng ch\u00fang t\u00f4i \u0111i ng\u1ef1a v\u1ec1, th\u1ec9nh tho\u1ea3ng m\u1eddi \u0103n cau tr\u1ea7u, l\u00e0 phong t\u1ee5c h\u1eadu \u0111\u00e3i c\u1ee7a x\u1ee9 n\u00e0y. Trong th\u00e0nh kh\u00f4ng th\u1ea5y d\u00e2n ch\u1ec9 c\u00f3 tr\u1ea1i l\u00ednh, ph\u1ee7 th\u1ef1 th\u1ea5p h\u1eb9p, n\u01a1i c\u1eeda nh\u00e0 c\u00f3 \u0111\u1ec1 hai ch\u1eef \u201cMinh \u0110\u1ee9c\u201d. Ho\u00e0n nh\u1eadn chi\u1ebfu kh\u00f4ng l\u1ea1y, n\u00f3i l\u00e0 n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y \u0111\u00e1nh gi\u1eb7c ng\u00e3 ng\u1ef1a \u0111au ch\u00e2n. Qua h\u00f4m sau d\u1ecdn b\u00e0y y\u1ebfn ti\u1ec7c. Ba tr\u0103m binh s\u0129 \u0111\u1ec1u kh\u1eafc ch\u1eef \u201cThi\u00ean t\u1eed binh\u201d tr\u00ean tr\u00e1n. Binh kh\u00ed ch\u1ec9 c\u00f3 cung n\u1ecf, thu\u1eabn b\u1eb1ng g\u1ed7, g\u01b0\u01a1m gi\u00e1o&#8230; y\u1ebfu \u1edbt kh\u00f4ng d\u00f9ng g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c. B\u1ecdn quan thu\u1ed9c ai th\u00e0nh th\u1ea1o th\u00ec ch\u1ecdn \u1edf g\u1ea7n l\u00e0m vi\u1ec7c, c\u00f3 ph\u1ea1m l\u1ed7i nh\u1ecf g\u00ec th\u00ec \u0111\u00e1nh \u0111u\u1ed5i \u0111i, h\u1ebft gi\u1eadn l\u1ea1i cho ph\u1ee5c ch\u1ee9c. C\u00f3 c\u00e1i th\u00e1p g\u1ed7 nh\u1ecf v\u1ee5ng v\u1ec1 th\u00f4 k\u1ec7ch, m\u1ed9t h\u00f4m m\u1eddi C\u1ea3o l\u00ean, nh\u00ecn v\u00e0 h\u1ecfi: \u201c\u1ede Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh c\u00f3 c\u00e1i th\u00e1p n\u00e0y kh\u00f4ng?\u201d X\u1ee9 \u1ea5y kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u00ed l\u1ea1nh, th\u00e1ng ch\u1ea1p c\u0169ng m\u1eb7c \u00e1o c\u00e1nh v\u00e0 d\u00f9ng qu\u1ea1t.<\/p>\n<p><em>(Ph\u1ecfng theo b\u1ea3n d\u1ecbch <\/em>An Nam ch\u00ed l\u01b0\u1ee3c<em> c\u1ee7a \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Hu\u1ebf)<\/em><\/p>\n<p><em>B\u00e0i t\u01b0\u1eddng thu\u1eadt cho th\u1ea5y s\u1ef1 giao ti\u1ebfp b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng gi\u1eefa s\u1ee9 T\u1ed1ng v\u00e0 vua Vi\u1ec7t. Chi ti\u1ebft L\u00ea Ho\u00e0n l\u1ea5y c\u1edb ng\u00e3 ng\u1ef1a \u0111au ch\u00e2n \u0111\u1ec3 kh\u00f4ng l\u1ea1y chi\u1ebfu, \u0111\u01b0\u1ee3c thu\u1eadt l\u1ea1i m\u00e0 kh\u00f4ng k\u00e8m theo ph\u00ea ph\u00e1n trong t\u1edd t\u1ea5u ch\u1ee9ng t\u1ecf ngay tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh T\u1ed1ng c\u0169ng kh\u00f4ng coi l\u00e0 m\u1ea5t th\u1ec3 di\u1ec7n. Ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ed1i chi\u1ebfu t\u00ecnh tr\u1ea1ng n\u00e0y v\u1edbi c\u00e1c s\u1eed ki\u1ec7n thu\u1ed9c c\u00e1c \u0111\u1eddi sau \u0111\u1ec3 nh\u1eadn ra s\u1ef1 k\u00eanh ki\u1ec7u c\u1ee7a s\u1ee9 th\u1ea7n Trung Qu\u1ed1c (kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 s\u1ee9 M\u00f4ng C\u1ed5) v\u00e0 s\u1ef1 co r\u00fat kh\u00fam n\u00fam c\u1ee7a c\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i v\u1ec1 sau, ch\u1ee9ng t\u1ecf m\u1ed1i li\u00ean quan phi\u00ean thu\u1ed9c \u2013 thi\u00ean tri\u1ec1u c\u00e0ng l\u00fac c\u00e0ng \u0111\u1eadm n\u00e9t th\u1ea5t th\u1ebf v\u1ec1 ph\u00eda Vi\u1ec7t.<\/em><\/p>\n<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>   <br \/><\/strong>  <\/p>\n<p><strong>Ph\u1ee5 l\u1ee5c 2<\/strong><\/p>\n<p><strong>TH\u00c1NH \u0110\u1ecaA M\u0128 S\u01a0N V\u00c0 C\u00c1C KINH \u0110\u00d4<\/strong><\/p>\n<p><em><\/em><\/p>\n<p>M\u0129 S\u01a1n l\u00e0 th\u00e1nh \u0111\u1ecba \u1ea4n \u0110\u1ed9 Gi\u00e1o c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Champa nay thu\u1ed9c x\u00e3 Duy T\u00e2n, huy\u1ec7n Duy Xuy\u00ean, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, c\u00e1ch th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0110\u00e0 N\u1eb5ng kho\u1ea3ng 70km v\u1ec1 ph\u00eda t\u00e2y nam, c\u00e1ch H\u1ed9i An 40km. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t thung l\u0169ng \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh ch\u1eebng 2km, xung quanh l\u00e0 \u0111\u1ed3i n\u00fai. T\u1ea5m bia s\u1edbm nh\u1ea5t \u1edf \u0111\u00e2y cho bi\u1ebft v\u00e0o th\u1ebf k\u1ec9 IV vua Bradravarman s\u00e1ng l\u1eadp d\u00f2ng Sinhapura, \u0111\u00e3 x\u00e2y ng\u00f4i \u0111\u1ec1n b\u1eb1ng g\u1ed7 d\u00e2ng cho th\u1ea7n Siva, b\u1ecb ch\u00e1y sau hai th\u1ebf k\u1ec9 v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ea1i \u1edf th\u1ebf k\u1ec9 VII, c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u1ebfn g\u1ea7n \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p>N\u0103m 1898, M\u0129 S\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c M.C. Paris ph\u00e1t hi\u1ec7n, \u0111\u1ebfn 1902, H. Parmentier ho\u00e0n th\u00e0nh vi\u1ec7c ki\u1ec3m k\u00ea v\u00e0 ph\u00e2n lo\u1ea1i h\u01a1n 70 \u0111\u1ec1n th\u00e1p x\u00e2y d\u1ef1ng t\u1eeb th\u1ebf k\u1ec9 VII \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ec9 XIII. Tr\u01b0\u1eddng Vi\u1ec5n \u0110\u00f4ng B\u00e1c C\u1ed5 \u0111\u00e3 l\u00e0m vi\u1ec7c tr\u00f9ng tu t\u1eeb 1937 \u0111\u1ebfn 1944 nh\u01b0ng trong chi\u1ebfn tranh 1955-75 khu th\u00e1p b\u1ecb t\u00e0n ph\u00e1 n\u1eb7ng n\u1ec1, hu\u1ef7 m\u1ea5t ng\u00f4i A1 \u0111\u1eb9p nh\u1ea5t, v\u00ec B52 \u0111\u00e1nh ph\u00e1 m\u1eadt khu Vi\u1ec7t C\u1ed9ng trong v\u00f9ng. \u0110\u1ebfn n\u0103m 1975 th\u00ec trong s\u1ed1 32 th\u00e1p \u0111\u1ec1n c\u00f2n l\u1ea1i ch\u1ec9 c\u00f3 kho\u1ea3ng 20 th\u00e1p gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00e1ng v\u1ebb ban \u0111\u1ea7u. Sau n\u0103m 1975, c\u00f4ng vi\u1ec7c tr\u00f9ng tu giao cho m\u1ed9t c\u00f4ng ti Ba Lan. Ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m \u0111i\u00eau kh\u1eafc \u1edf M\u0129 S\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p \u0111\u01b0a v\u1ec1 Vi\u1ec7n B\u1ea3o t\u00e0ng \u0110\u00e0N\u1eb5ng. M\u0129 S\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eadn l\u00e0 Di s\u1ea3n V\u0103n ho\u00e1 Th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0o th\u00e1ng 12-1999.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra tr\u00ean \u0111\u1ea5t Qu\u1ea3ng Nam c\u00f2n c\u00f3 c\u00e1c th\u00e1p (l\u00e0ng) Chi\u00ean \u0110\u00e0n (th\u1ebf k\u1ec9 X) thu\u1ed9c x\u00e3 Tam An, huy\u1ec7n Tam K\u00ec, th\u00e1p (l\u00e0ng) Kh\u01b0\u01a1ng M\u0129 thu\u1ed9c x\u00e3 Tam Xu\u00e2n I, huy\u1ec7n N\u00fai Th\u00e0nh, c\u00f3 Kinh th\u00e0nh Tr\u00e0 Ki\u1ec7u v\u00e0 Th\u00e1nh \u0111\u1ecba Ph\u1eadt Gi\u00e1o \u0110\u1ed3ng D\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n<p>Ph\u1ebf t\u00edch th\u00e0nh lu\u1ef9, \u0111\u1ec1n th\u00e1p (l\u00e0ng) Tr\u00e0 Ki\u1ec7u thu\u1ed9c x\u00e3 Duy S\u01a1n, huy\u1ec7n Duy Xuy\u00ean, \u0111\u01b0\u1ee3c J.Y. Clayes khai qu\u1eadt n\u0103m 1927 cho ph\u00e9p \u0111o\u00e1n n\u00f3 l\u00e0 kinh \u0111\u00f4 Sinhapura \u2013 th\u00e0nh S\u01b0 T\u1eed c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Champa bu\u1ed5i \u0111\u1ea7u, t\u1eebng b\u1ecb t\u01b0\u1edbng \u0110\u00e0n Ho\u00e0 Chi (440) v\u00e0 L\u01b0u Ph\u01b0\u01a1ng (605) c\u01b0\u1edbp ph\u00e1. Nh\u00e0 khai qu\u1eadt t\u00ecm th\u1ea5y to\u00e0n b\u1ed9 n\u1ec1n m\u00f3ng c\u00e1c th\u00e1p ph\u00eda b\u1eafc th\u00e0nh, hi\u1ec7n v\u1eadt thu h\u1ed3i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111em v\u1ec1 Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng \u0110\u00e0 N\u1eb5ng. Nay c\u00f2n l\u1ea1i m\u1ed9t s\u1ed1 t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh cao 3m, ch\u00e2n th\u00e0nh 6m, g\u1ed3m 3 l\u1edbp: hai l\u1edbp g\u1ea1ch ngo\u00e0i bao l\u1edbp \u0111\u1ea5t s\u00e9t b\u00ean trong. Nh\u00e0 th\u1edd Tr\u00e0 Ki\u1ec7u \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y n\u0103m 1722 b\u00ean trong th\u00e0nh c\u1ed5, \u0111\u1ebfn 1865 chuy\u1ec3n l\u00ean m\u1eb7t th\u00e0nh hi\u1ec7n nay v\u1edbi h\u00ecnh th\u1ee9c t\u00e2n t\u1ea1o n\u0103m 1971.<\/p>\n<p>B\u1ea3n th\u00e2n \u0110\u1ed3ng D\u01b0\u01a1ng \u2013 Indrapura (thu\u1ed9c l\u00e0ng \u0110\u1ed3ng D\u01b0\u01a1ng, x\u00e3 B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh, huy\u1ec7n Th\u0103ng B\u00ecnh) v\u1eeba l\u00e0 ho\u00e0ng cung, v\u1eeba l\u00e0 \u0111\u1ec1n mi\u1ebfu th\u1edd th\u1ea7n Ph\u1eadt, \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 ki\u1ebfn tr\u00fac l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a Champa. Ta c\u00f3 th\u1ec3 ngh\u0129 r\u1eb1ng t\u00ean \u201cch\u1eef\u201d kia l\u00e0 t\u1eeb ti\u1ebfng g\u1ecdi b\u00ecnh d\u00e2n \u201c\u0111\u1ed3ng D\u00e0ng\/Yang\u201d \u0111\u1ec3 ch\u1ec9 khu v\u1ef1c thi\u00eang li\u00eang n\u00e0y. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t thung l\u0169ng, ba b\u1ec1 n\u00fai r\u1eebng, tr\u01b0\u1edbc m\u0103t l\u00e0 \u0111\u1ea7m h\u1ed3 r\u1ea5t d\u1ec5 kh\u00f4 c\u1ea1n m\u00e0 c\u0169ng d\u1ec5 b\u1ecb l\u0169 l\u1ee5t. Chu vi ph\u1ebf t\u00edch c\u00f3 th\u1ec3 d\u00e0i \u0111\u1ebfn 1km v\u1edbi m\u1ed9t b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng g\u1ea1ch x\u00e2y cao v\u1eefng ch\u1eafc, tr\u00ean n\u1ec1n \u0111\u1ea5t \u0111\u1eafp cao, bao quanh to\u00e0n b\u1ed9 ki\u1ebfn tr\u00fac kh\u00e1 r\u1ecdng (Parmentier \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c 326mx155m.) B\u1ee9c t\u01b0\u1eddng n\u00e0y v\u1eabn c\u00f2n v\u00e0i \u0111o\u1ea1n ng\u1eafn, cao h\u01a1n 1m. C\u00e1c x\u00e2y c\u1ea5t b\u00ean trong \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t theo tr\u1ee5c \u0111\u00f4ng t\u00e2y, c\u00e1ch bi\u1ec7t b\u1eb1ng c\u00e1c ng\u00f5 v\u00e0o c\u00f3 th\u1ea7n \u0111\u00e1 d\u1eef t\u1ee3n tr\u1ea5n gi\u1eef. M\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u1eafp cao d\u1eabn v\u00e0o c\u1eeda ch\u00ednh ph\u00eda \u0111\u00f4ng, h\u00ecnh cung g\u00e3y, ki\u1ec3u d\u00e1ng \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn c\u00f2n, g\u1ecdi l\u00e0 Gopura. Quanh Gopura l\u00e0 v\u00f2ng th\u00e1p stupa nh\u1ecf mang d\u00e1ng d\u1ea5p Trung Hoa, nay kh\u00f4ng c\u00f2n bao nhi\u00eau. M\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u00e2n trong r\u1ed9ng l\u1edbn cu\u1ed1i ph\u00eda t\u00e2y, gi\u1eefa l\u00e0 th\u00e1p ch\u00ednh c\u00f3 18 mi\u1ebfu nh\u1ecf chung quanh, nay c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f2n m\u1ea5y. Th\u00e1p ch\u00ednh c\u00f3 b\u00e0n th\u1edd t\u1ef1a l\u01b0ng v\u00e0o t\u01b0\u1eddng ph\u00eda t\u00e2y. M\u1ed9t b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ee1 l\u01b0ng cho n\u00f3 th\u00eam v\u1eefng ch\u1eafc, d\u00ednh v\u1edbi m\u1ed9t b\u1ec7 nh\u1ecf, c\u00f3 v\u1ebb \u0111\u1ec3 \u0111\u1eb7t m\u1ed9t pho t\u01b0\u1ee3ng Lokesvara (Quan \u00c2m). T\u1eeb s\u00e2n \u0111\u1ec1n n\u00e0y c\u00f3 con \u0111\u01b0\u1eddng ng\u1eafn v\u1ec1 ph\u00eda t\u00e2y d\u1eabn \u0111\u1ebfn m\u1ed9t ph\u00f2ng r\u1ed9ng, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 l\u00e0 n\u01a1i \u0111\u1ec3 c\u00e1c nh\u00e0 tu h\u00e0nh tham thi\u1ec1n nh\u1eadp \u0111\u1ecbnh, n\u01a1i n\u00e0y c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ec7 th\u1edd v\u1edbi t\u01b0\u1eddng t\u1ef1a c\u00f3 v\u1ebb l\u00e0 n\u01a1i \u0111\u1eb7t b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt l\u1edbn b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng. Trong khu\u00f4n vi\u00ean nay l\u00e0 \u0111\u1ea5t tr\u1ed3ng rau, x\u01b0a kia c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 n\u01a1i d\u1ef1ng nh\u00e0 g\u00e1c v\u00e0 cung qu\u00e1n x\u00e2y b\u1eb1ng v\u1eadt li\u1ec7u nh\u1eb9. Ph\u00eda tr\u01b0\u1edbc c\u1eeda, con \u0111\u01b0\u1eddng ph\u00eda \u0111\u00f4ng d\u1eabn \u0111\u1ebfn m\u1ed9t h\u1ed3 n\u01b0\u1edbc n\u1eb1m ch\u1ebfch h\u01b0\u1edbng \u0111\u00f4ng nam, nay d\u00f9ng l\u00e0m n\u01b0\u1edbc t\u01b0\u1edbi ti\u00eau, n\u1ed1i v\u1edbi m\u1ed9t h\u1ec7 th\u00f4ng khe l\u1ea1ch chung quanh v\u1eeba l\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng d\u1eabn n\u01b0\u1edbc v\u1eeba l\u00e0 h\u00e0o.<\/p>\n<p>\u0110\u00f3 l\u00e0 t\u1ea3 theo c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 qua, nh\u01b0ng theo m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn t\u1eadn n\u01a1i sau chi\u1ebfn tranh (1987) th\u00ec \u201ctrong khu di t\u00edch ch\u1ec9 c\u00f2n th\u1ea5y m\u1ed9t m\u1ea3ng t\u01b0\u1eddng th\u00e1p m\u00e0 nh\u00e2n d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng th\u01b0\u1eddng g\u1ecdi l\u00e0 \u2018th\u00e1p s\u00e1ng\u2019\u201d. V\u00e0 trong n\u0103m 2008 l\u1ea1i th\u1ea5y tr\u00ean b\u00e1o ch\u00ed c\u00f3 l\u1eddi k\u00eau c\u1ee9u v\u1ec1 di t\u00edch s\u1eafp tuy\u1ec7t t\u00edch n\u00e0y.<\/p>\n<p><em>(T\u1ed5ng h\u1ee3p c\u1ee7a B.P. Groslier, L\u01b0\u01a1ng Ninh, Ng\u00f4 V\u0103n Doanh, s\u00e1ch h\u01b0\u1edbng d\u1eabn du l\u1ecbch <\/em>Non n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t Nam)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0110\u1ea5t Hoa L\u01b0 kh\u1edfi ph\u00e1t c\u1ee7a \u0110inh B\u1ed9 L\u0129nh gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t v\u1ecbnh H\u1ea1 Long tr\u00ean \u0111\u1ea5t li\u1ec1n v\u1edbi hang \u0111\u1ed9ng, s\u00f4ng su\u1ed1i \u1ea9n khu\u1ea5t sau c\u00e1c kh\u1ed1i n\u00fai \u0111\u00e1 v\u00f4i l\u00e0m th\u00e0nh m\u1ed9t c\u1ee9 \u0111i\u1ec3m hi\u1ec3m tr\u1edf \u0111\u1ec3 hu\u1ea5n luy\u1ec7n qu\u00e2n binh, c\u00f3 th\u1ec3 ti\u1ebfn ra ngo\u00e0i khi xung tr\u1eadn ho\u1eb7c co v\u1ec1 khi th\u1ea5t th\u1ebf.<\/p>\n","protected":false},"author":1207,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"h5ap_radio_sources":[],"footnotes":""},"categories":[152,153],"tags":[396],"class_list":["post-3570","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hoc-thuat","category-lich-su","tag-ta-chi-dai-truong"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3570","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1207"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3570"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3570\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":71670,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3570\/revisions\/71670"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3570"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3570"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3570"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}