{"id":30531,"date":"2014-01-08T23:51:27","date_gmt":"2014-01-08T23:51:27","guid":{"rendered":"http:\/\/damau.org\/?p=30531"},"modified":"2022-02-23T11:05:07","modified_gmt":"2022-02-23T11:05:07","slug":"su-viet-thoi-tho-ta-iv-chuyen-gia-pha-tong-pha-ho-hang-nha-ta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/damau.org\/en\/30531\/su-viet-thoi-tho-ta-iv-chuyen-gia-pha-tong-pha-ho-hang-nha-ta","title":{"rendered":"S\u1eec VI\u1ec6T TH\u1edcI TH\u1ed4 T\u1ea2 (IV): CHUY\u1ec6N GIA PH\u1ea2, T&Ocirc;NG PH\u1ea2 H\u1ecc H&Agrave;NG NH&Agrave; TA"},"content":{"rendered":"<p><em><\/em><\/p>\n<p><b><\/b><\/p>\n<p><b><\/b>&#160;<\/p>\n<p><b><\/b><\/p>\n<p><b>Gia ph\u1ea3 \u1edf Vi\u1ec7t Nam v\u00e0 d\u1ea5u v\u1ebft \u201cphong tr\u00e0o\u201d b\u00e2y gi\u1edd<\/b><\/p>\n<p>Gia ph\u1ea3 vi\u1ebft b\u1eb1ng ch\u1eef H\u00e1n c\u1ee7a c\u00e1c d\u00f2ng h\u1ecd l\u1edbn Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n h\u00e0ng lo\u1ea1t (2006) tr\u00ean k\u1ec7 s\u00e1ch theo \u201cCh\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Nghi\u00ean c\u1ee9u Gia ph\u1ea3 Vi\u1ec7t Nam c\u1ee7a Vi\u1ec7n Vi\u1ec7t Nam h\u1ecdc v\u00e0 Khoa h\u1ecdc Ph\u00e1t tri\u1ec3n, thu\u1ed9c \u00d0\u1ea1i h\u1ecdc Qu\u1ed1c gia H\u00e0 N\u1ed9i \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t v\u00e0 ch\u1ee7 tr\u00ec, c\u1ed9ng t\u00e1c v\u1edbi Vi\u1ec7n Vi\u1ec5n \u00d0\u00f4ng B\u00e1c c\u1ed5 Ph\u00e1p (EFEO), \u00d0\u1ea1i h\u1ecdc Paris VII (Ph\u00e1p), \u00d0\u1ea1i h\u1ecdc Alberta (Canada)\u201d. Ch\u00fang t\u00f4i kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft c\u00f4ng vi\u1ec7c \u0111\u00e3 \u0111i \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2u ngo\u00e0i 8 b\u1ea3n d\u1ecbch v\u00e0 ch\u00fa th\u00edch c\u1ea9n th\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c gh\u00e9p chung trong T\u1ee7 s\u00e1ch Gia Ph\u1ea3 Vi\u1ec7t Nam do Nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n Th\u1ebf Gi\u1edbi \u1ea5n h\u00e0nh. V\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ecba l\u00ed c\u1ee7a c\u01a1 quan ch\u1ee7 tr\u00ec nghi\u00ean c\u1ee9u ch\u1eafc \u0111\u00e3 kh\u01a1i d\u1eady trong ti\u1ec1m th\u1ee9c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea3m tr\u00e1ch c\u00f4ng vi\u1ec7c v\u1ec1 s\u1ef1 ch\u00ednh th\u1ed1ng x\u01b0a c\u0169 n\u00ean \u0111\u00e3 khi\u1ebfn cho h\u1ecd ph\u1ed5 bi\u1ebfn gia ph\u1ea3 c\u1ee7a t\u1ed9c Nguy\u1ec5n \u00d0\u00e0ng Trong m\u00e0 kh\u00f4ng t\u00ecm \u0111\u1ebfn gia ph\u1ea3 h\u1ecd Tr\u1ecbnh t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng, d\u00f9 r\u1eb1ng \u0111\u00e3 c\u00f3 b\u1ea3n in ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef tr\u01b0\u1edbc 1945 c\u1ee7a \u00f4ng Tr\u1ecbnh Nh\u01b0 T\u1ea5u (<i>Tr\u1ecbnh gia ch\u00ednh ph\u1ea3, <\/i>\u0111\u01b0\u1ee3c Nxb. T\u1eeb \u0111i\u1ec3n B\u00e1ch khoa in l\u1ea1i 2008). T\u1ea5t nhi\u00ean \u0111\u00e3 c\u00f3 s\u1ef1 y\u1ebfu k\u00e9m v\u00ec l\u00e0 s\u00e1ch so\u1ea1n (1933) b\u1edfi ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 T\u00e2y h\u1ecdc, vi\u1ebft b\u1eb1ng ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef k\u00e8m theo c\u00e1c b\u1ea3n v\u1ebd ng\u00f4 ngh\u00ea, v\u1edbi t\u00e0i li\u1ec7u th\u00fa nh\u1eadn kh\u00f4ng nh\u1eefng l\u1ea5y t\u1eeb c\u00e1c ch\u00ednh s\u1eed m\u00e0 c\u00f2n t\u1eeb c\u1ea3 <i>Vi\u1ec7t Nam s\u1eed l\u01b0\u1ee3c <\/i>c\u1ee7a Tr\u1ea7n Tr\u1ecdng Kim n\u1eefa nh\u01b0ng d\u1ea5u v\u1ebft tr\u01b0\u1edbc th\u1eddi l\u00e0m Ch\u00faa h\u1eb3n c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f2n \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 nh\u01b0 ch\u1ee9ng t\u1ecf n\u01a1i m\u1ed9t khu\u00f4n in \u1edf \u0111\u1ea7u s\u00e1ch, nh\u01b0 \u00f4ng Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e3n \u0111\u00e3 ghi l\u1ea1i t\u1eeb c\u00e1c b\u1ea3n n\u00f4m, H\u00e1n. H\u1ecd Tr\u1ecbnh kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 g\u1ed3m nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m Ch\u00faa m\u00e0 c\u00f2n c\u00e1c ng\u01b0\u1eddi \u1edf c\u00e1c d\u00f2ng th\u1ee9 ph\u00e1i c\u0169ng \u0111\u00e3 c\u00f3 ghi trong s\u00e1ch c\u1ee7a \u00f4ng Tr\u1ecbnh m\u00e0 c\u00e1c d\u1ea5u v\u1ebft ri\u00eang t\u01b0, n\u1ebfu \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fa \u00fd t\u00ecm t\u00f2i th\u00ec c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 d\u00f9ng khai th\u00e1c trong b\u1ed9 s\u1eed chung nh\u01b0 b\u1ea5t c\u1ee9 t\u00e0i li\u1ec7u t\u1eeb \u1edf \u0111\u00e2u kh\u00e1c. V\u1ea3 l\u1ea1i d\u1ea1ng h\u00ecnh ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 th\u1ee9 n\u00ean b\u1ecb coi nh\u1eb9. Ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 t\u1eebng th\u1ea5y gia ph\u1ea3 c\u1ee7a nh\u00e0 Th\u00e2n Tr\u1ecdng vi\u1ebft b\u1eb1ng ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef, c\u00f3 nh\u1eefng chi ti\u1ebft kh\u00f4ng ghi trong c\u00e1c b\u1ed9 <i>Th\u1ef1c l\u1ee5c, Li\u1ec7t truy\u1ec7n.<\/i><\/p>\n<p>Ngo\u00e0i c\u00e1c ph\u1ed5 bi\u1ebfn c\u1ee7a c\u01a1 quan nghi\u00ean c\u1ee9u, r\u1ea3i r\u00e1c c\u0169ng th\u1ea5y c\u00e1c xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a t\u01b0 gia, t\u01b0 nh\u00e2n t\u1eeb tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p <i>Nguy\u1ec5n H\u1eefu t\u1ed9c gia ph\u1ed5<\/i> (Nxb. T\u1ed5ng h\u1ee3p Tp. H\u1ed3 Ch\u00ed Minh 2003) c\u1ed1 v\u01b0\u01a1n li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi d\u00f2ng t\u1ed9c tr\u1ecb v\u00ec n\u01b0\u1edbc, \u0111\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p gia ph\u1ea3 t\u1ed9c Nguy\u1ec5n B\u00e1 \u1edf Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb, may l\u00e0 c\u00f3 in \u1ea5n (2002) v\u00e0 nh\u1eafc nh\u1edf m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn t\u00ean&#8230;<\/p>\n<p>V\u1ea5n \u0111\u1ec1 nghi\u00ean c\u1ee9u gia ph\u1ea3 Vi\u1ec7t Nam \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn h\u00e0nh nghi\u00eam t\u00fac \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u01b0\u1edbc 1975 \u1edf Mi\u1ec1n Nam v\u1edbi \u00f4ng D\u00e3 Lan Nguy\u1ec5n \u00d0\u1ee9c D\u1ee5 (<i>Gia ph\u1ea3, kh\u1ea3o lu\u1eadn v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh, <\/i>1970) th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1i b\u1ea3n m\u1edf r\u1ed9ng to\u00e0n qu\u1ed1c v\u1edbi b\u1ea3n in 2010. S\u00e1ch c\u00f3 d\u1eabn m\u1ed9t v\u00e0i gia ph\u1ea3 m\u00e0 \u00f4ng s\u01b0u t\u1ea7m hay t\u1eadp h\u1ecdp \u0111\u01b0\u1ee3c. C\u00f3 v\u1ebb v\u00ec gia ph\u1ea3 d\u00f9 sao c\u0169ng mang t\u00ednh c\u00e1ch ri\u00eang t\u01b0 m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t Nam th\u00ec ch\u01b0a quen v\u1edbi s\u1ef1 b\u00e0y t\u1ecf n\u01a1i c\u00f4ng c\u1ed9ng n\u00ean kh\u00f3 c\u00f3 chuy\u1ec7n khai th\u00e1c cho t\u00ednh c\u00e1ch chung. Th\u1eadt ra \u0111\u00f4i khi ch\u1ec9 v\u00ec t\u00ednh c\u00e1ch ri\u00eang t\u01b0 \u0111\u00f3 m\u00e0 c\u00e1c gia ph\u1ea3 th\u01b0\u1eddng chi ch\u00fa tr\u1ecdng \u0111\u1ebfn l\u1ec1 l\u1ed1i d\u01b0\u01a1ng danh, ngh\u0129a l\u00e0 ch\u1ec9 ghi ch\u00e9p nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u t\u1ed1t, th\u00e0nh \u0111\u1ea1t c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt trong d\u00f2ng, gi\u1edbi h\u1ea1n v\u1ea5n \u0111\u1ec1 ghi ch\u00e9p kh\u00f4ng lan qua \u0111\u1ebfn nh\u1eefng ti\u1ebfp c\u1eadn b\u00ean ngo\u00e0i gia \u0111\u00ecnh, gia t\u1ed9c n\u00ean kh\u00f4ng th\u1ec3 cung c\u1ea5p \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u th\u00f4ng tin nh\u01b0 mong mu\u1ed1n.<\/p>\n<p>B\u1edfi v\u00ec m\u1ee5c \u0111\u00edch s\u01a1 kh\u1edfi c\u1ee7a gia ph\u1ea3 trong d\u00e2n gian l\u00e0 \u0111\u1ec3 ghi nh\u1edb ng\u00e0y c\u00fang gi\u1ed7, m\u1ed9t d\u00e0n tr\u1ea3i c\u1ee5 th\u1ec3 c\u1ee7a t\u1ee5c th\u1edd c\u00fang t\u1ed5 ti\u00ean t\u1eeb \u00fd th\u1ee9c k\u1ebft n\u1ed1i d\u00f2ng h\u1ecd qua th\u1eddi gian, trong ch\u1eebng m\u1ef1c m\u1ed9t \u0111\u1eddi ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3i chu to\u00e0n. \u00d0i\u1ec1u \u0111\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec7n r\u00f5 r\u00e0ng \u1edf vi\u1ec7c b\u1ea5t c\u1ee9 gia ph\u1ea3 n\u00e0o c\u0169ng c\u00f3 chuy\u1ec7n ghi th\u1ebf th\u1ee9, \u0111\u00f4i khi kh\u00f4ng ghi ng\u00e0y sinh m\u00e0 l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng ph\u1ea3i c\u00f3 ng\u00e0y, th\u00e1ng ch\u1ebft. Kh\u00f4ng c\u1ea7n n\u0103m, b\u1edfi v\u00ec ch\u1ec9 c\u1ea7n l\u00e0m vi\u1ec7c x\u00e1c nh\u1eadn ghi nh\u1edb m\u1ed9t ng\u00e0y, th\u00e1ng n\u00e0o \u0111\u00f3 trong n\u0103m l\u00e0 \u0111\u00e3 \u0111\u1ee7 c\u0103n b\u1ea3n cho c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ed1t y\u1ebfu. B\u1edfi v\u1eady \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng d\u00f2ng h\u1ecd nh\u1ecf, chi ph\u00e1i ri\u00eang bi\u1ec7t c\u00e1c ghi ch\u00e9p th\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng nhi\u1ec1u, v\u00e0 c\u00e1c \u201cgia ph\u1ea3\u201d n\u00e0y c\u00f3 c\u00e1c t\u00ean ri\u00eang l\u00e0 Ph\u1ed5 \u00fd, M\u1ee5c l\u1ee5c, t\u1edd T\u00f4ng chi, c\u00f3 khi v\u1ecfn v\u1eb9n gom trong v\u00e0i ba trang gi\u1ea5y, ch\u1ec9 gi\u1edf ra l\u00fac r\u1ed1i r\u1eafm t\u1eeb cu\u1ed9c s\u1ed1ng l\u00e0m qu\u00ean c\u1ea3 ng\u00e0y c\u00fang gi\u1ed7!<\/p>\n<p>T\u00ecnh h\u00ecnh ph\u00e1t sinh ra c\u00e1c h\u00ecnh th\u1ee9c ghi ch\u00e9p d\u00f2ng h\u1ecd nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0 do ch\u00eanh m\u1ef1c ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a c\u00e1c d\u00f2ng h\u1ecd n\u00f3i ri\u00eang m\u00e0 c\u0169ng cho th\u1ea5y m\u1ee9c \u0111\u1ed9 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a t\u1eadp \u0111o\u00e0n, qu\u1ed1c gia ch\u1ee9a ch\u1ea5p c\u00e1c d\u00f2ng h\u1ecd \u0111\u00f3. Cho n\u00ean t\u1eeb d\u1ea5u v\u1ebft gia ph\u1ea3 c\u1ee7a c\u00e1c gia \u0111\u00ecnh th\u00e0nh \u0111\u1ea1t c\u00f3 nh\u1eefng th\u00e0nh vi\u00ean ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng lan ra ngo\u00e0i x\u00e3 h\u1ed9i (ph\u1ea7n l\u1edbn l\u00e0 l\u00e0m quan, l\u00e0m t\u01b0\u1edbng) \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p nhi\u1ec1u, n\u00e2ng c\u1ea5p d\u00f2ng h\u1ecd \u0111em l\u1ea1i d\u1ed3i d\u00e0o n\u1ed9i dung cho gia ph\u1ea3, ta c\u00f3 th\u1ec3 ngh\u0129 l\u00e0 trong nh\u1eefng th\u1eddi y\u00ean b\u00ecnh, th\u1ecbnh v\u01b0\u1ee3ng gia ph\u1ea3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p nhi\u1ec1u h\u01a1n \u2013 v\u00e0 t\u1ea5t nhi\u00ean c\u0169ng s\u1ebd th\u1ea5t tho\u00e1t nhi\u1ec1u h\u01a1n trong c\u00e1c c\u01a1n bi\u1ebfn lo\u1ea1n ti\u1ebfp theo \u0111\u00f3, nh\u01b0 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng C\u00e1ch m\u1ea1ng v\u0103n ho\u00e1 \u1edf Trung Qu\u1ed1c nh\u1eefng n\u0103m 1960 tr\u00ean Mi\u1ec1n B\u1eafc v\u1edbi vi\u1ec7c thi\u00eau hu\u1ef7 s\u00e1ch v\u1edf x\u01b0a, ph\u00e1 nh\u00e0 th\u1edd h\u1ecd, chuy\u1ec3n d\u1ecbch m\u1ed3 m\u1ea3&#8230; Ch\u1ee9ng th\u1ef1c tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft l\u00e0 phong tr\u00e0o li\u00ean k\u1ebft d\u00f2ng h\u1ecd t\u00ecm v\u1ec1 c\u1ed9i ngu\u1ed3n, v\u1edbi nh\u1eefng thi\u1ec7n \u00fd nhi\u1ec1u c\u1ea5p b\u1ef1c, l\u1eabn l\u1ed9n t\u00ednh ranh ma c\u01a1 h\u1ed9i, do t\u1eeb ngu\u1ed3n g\u1ed1c nh\u1eefng x\u00e1o tr\u1ed9n chi\u1ebfn tranh d\u1eabn \u0111\u1ebfn nh\u1eefng ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u1ed9t bi\u1ebfn th\u1eddi b\u00ecnh \u0111\u00e3 g\u00e2y ra s\u1ef1 \u0111\u1ea3o l\u1ed9n th\u1ee9 b\u1eadc x\u00e3 h\u1ed9i m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta tranh th\u1ee7 b\u1ed3i \u0111\u1eafp cho d\u00f2ng h\u1ecd, cho c\u00e1 nh\u00e2n c\u1ee7a m\u00ecnh. T\u1eeb \u0111\u00f3 h\u00ecnh th\u00e0nh phong tr\u00e0o vi\u1ebft gia ph\u1ea3, vi\u1ebft l\u1ea1i gia ph\u1ea3 v\u1edbi nh\u1eefng s\u1ea3n sinh ph\u1ee9c t\u1ea1p m\u1edbi, kh\u00f4ng ch\u1ec9 d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ho\u00e0i nghi trong hi\u1ec7n t\u1ea1i m\u00e0 c\u00f2n g\u1ee3i \u00fd g\u00e2y th\u1eafc m\u1eafc v\u1edbi c\u1ea3 nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 x\u01b0a. Trong khi \u1edf trung \u01b0\u01a1ng ch\u1ec9 c\u00f3 ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u gia ph\u1ea3 th\u00ec ta g\u1eb7p \u1edf Tp. H\u1ed3 Ch\u00ed Minh m\u1ed9t Trung t\u00e2m nghi\u00ean c\u1ee9u v\u00e0 <i>Th\u1ef1c h\u00e0nh <\/i>gia ph\u1ea3 n\u1eefa.<\/p>\n<p>C\u00e1c \u201cchuy\u00ean gia\u201d vi\u1ebft gia ph\u1ea3 ph\u1ed3n t\u1ea1p \u0111\u1ebfn m\u1ee9c c\u00f3 l\u00fac th\u1ea5y lo\u00e1ng tho\u00e1ng \u1edf nh\u1eefng qu\u1ea3ng c\u00e1o tr\u00ean b\u00e1o ch\u00ed, sau \u0111\u00f3 l\u1ea1i l\u1eb3ng l\u1eb7ng bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u00f9ng nh\u1ecbp v\u1edbi phong tr\u00e0o vi\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed \u00d0\u1ea3ng b\u1ed9 C\u1ed9ng s\u1ea3n xu\u1ed1ng t\u1eadn c\u1ea5p x\u00e3 ph\u01b0\u1eddng, r\u1ea7m r\u1ed9 \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m 1990, ch\u1ee9ng t\u1ecf c\u00f3 s\u1ef1 li\u00ean h\u1ec7, tuy l\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ed3ng \u0111\u1eb3ng, gi\u1eefa hai phong tr\u00e0o. C\u00e1c tay th\u1ee3 vi\u1ebft gia ph\u1ea3 \u0111\u00f4i khi ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng \u201cs\u1eed gia\u201d c\u1ee7a ph\u01b0\u1eddng x\u00e3, nh\u00e2n ti\u1ec7n k\u1ecbp th\u1eddi s\u1eed d\u1ee5ng ch\u00fat ch\u1eef ngh\u0129a \u1ebf \u1ea9m c\u1ee7a m\u00ecnh trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i kinh t\u1ebf th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng h\u00e9 m\u1edf, theo m\u1ed9t c\u01a1 h\u1ed9i may m\u1eafn m\u00e0 ch\u00ednh h\u1ecd c\u0169ng bi\u1ebft l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 k\u00e9o d\u00e0i. B\u1edfi v\u1eady khi ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh vi\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed \u00d0\u1ea3ng b\u1ed9 c\u1ea5p c\u01a1 s\u1edf b\u1ecb b\u00e3i b\u1ecf v\u00ec t\u1ed5n ph\u00ed qu\u00e1 nhi\u1ec1u th\u00ec h\u1ecd c\u0169ng bi\u1ebfn m\u1ea5t t\u0103m, ch\u1ec9 c\u00f2n l\u1ea1i nh\u1eefng ki\u00ean tr\u00ec th\u1ea5y \u1edf c\u00e1c d\u00f2ng h\u1ecd l\u1edbn tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng m\u1edf r\u1ed9ng thu t\u00f3m nh\u1eefng \u201cchi ph\u00e1i\u201d, hay \u1edf nh\u1eefng d\u00f2ng nh\u1ecf c\u1ed1 chen ch\u00e2n v\u00e0o c\u00e1c t\u1eadp h\u1ecdp c\u00f3 danh s\u1eb5n, nh\u00e2n \u0111\u00f3 c\u1ed1 t\u00ecm m\u1ed9t v\u1ecb tr\u00ed l\u1ecbch s\u1eed cho c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a m\u00ecnh. C\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt n\u00e0y, trong th\u1ebf n\u00fap l\u00e9n l\u00e0m \u201cc\u00e1ch m\u1ea1ng\u201d, thay t\u00ean \u0111\u1ed5i h\u1ecd so\u1ea3nh so\u1ea1ch (nh\u01b0 \u00f4ng Nguy\u1ec5n C\u01a1 Th\u1ea1ch v\u1ed1n h\u1ecd Ph\u1ea1m, \u00f4ng h\u1ecd Nguy\u1ec5n l\u1ea5y h\u1ecd H\u1ed3 m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi con oan khu\u1ea5t l\u1ea1i mang h\u1ecd V\u0169) khi\u1ebfn cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ngo\u1ea1i cu\u1ed9c ph\u1ea3i ng\u1ee1 ng\u00e0ng khi nghe \u0111\u00ednh ch\u00ednh.<\/p>\n<p>Khuynh h\u01b0\u1edbng chung l\u00e0 s\u1ef1 \u201cbao chi\u1ebfm\u201d d\u00f2ng h\u1ecd, d\u1ef1a tr\u00ean l\u00ed l\u1ebd nh\u1eefng \u0111\u1ed5i thay vai tr\u00f2 trong l\u1ecbch s\u1eed khi\u1ebfn c\u00f3 s\u1ef1 t\u1ea3n l\u1ea1c c\u1ee7a c\u00e1c th\u00e0nh vi\u00ean nay m\u1edbi c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i gom g\u00f3p l\u1ea1i. \u1ede \u0111\u00e2y th\u1ea5y c\u00f3 s\u1ef1 ch\u00f2ng ch\u00e9o c\u1ee7a \u00fd th\u1ee9c bao chi\u1ebfm v\u00e0 d\u1ef1a d\u1eabm. M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd M\u1ea1c \u0111\u00e3 d\u1ef1a v\u00e0o l\u1eddi \u201cnh\u1eefng b\u00e0 con t\u1ef1 nh\u1eadn nhau qua lai l\u1ecbch c\u1ee7a gia ph\u1ea3 (?) hay l\u1eddi tr\u0103n tr\u1ed1i c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean\u201d \u0111\u1ec3 cho r\u1eb1ng c\u00e1c h\u1ecd k\u00ea khai nh\u01b0 V\u0169, Ph\u1ea1m, Ho\u00e0ng, Th\u00e1i, Hu\u1ef3nh&#8230; \u0111\u1ec1u l\u00e0 g\u1ed1c t\u1eed h\u1ecd M\u1ea1c H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng ph\u1ea3i t\u1ea3n l\u1ea1c v\u00ec m\u1ea5t quy\u1ec1n l\u00e0m vua. S\u1ef1 d\u1eabn gi\u1ea3i nh\u01b0 th\u1ebf h\u00ecnh nh\u01b0 b\u1eaft ngu\u1ed3n \u2013 hay \u0111\u1ed3ng d\u1ea1ng, kh\u00f4ng c\u1ea7n thi\u1ebft l\u1eafm, t\u1eeb\/v\u1edbi m\u1ed9t b\u00e0i tr\u00ean b\u00e1o h\u00e0ng ng\u00e0y <i>H\u00e0 N\u1ed9i M\u1edbi,<\/i> d\u1eabn \u0111\u1ebfn ng\u1ea7m \u00fd cho r\u1eb1ng \u00f4ng ta thu\u1ed9c d\u00f2ng ch\u00ednh ph\u00e1i, kh\u00f4ng \u0111\u1ebfm x\u1ec9a g\u00ec \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 c\u00e1c h\u1ecd kia c\u00f3 ch\u1ecbu tu\u1ef3 thu\u1ed9c v\u00e0o \u00f4ng hay kh\u00f4ng. C\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1ch th\u00e2u t\u00f3m gi\u1ea3n d\u1ecb h\u01a1n, l\u00e0 d\u1ef1a v\u00e0o t\u00ean g\u1ecdi ch\u1eafc n\u1ecbch bi\u1ec3u di\u1ec5n b\u1eb1ng H\u00e1n t\u1ef1 hay ch\u1eef Vi\u1ec7t qu\u1ed1c ng\u1eef. C\u1ee9 c\u00f9ng m\u1ed9t h\u1ecd D\u01b0\u01a1ng l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 k\u1ec3 t\u1eeb D\u01b0\u01a1ng \u00d0\u00ecnh Ngh\u1ec7 h\u1ed3i th\u1ebf k\u1ec9 X qua \u0111\u1ebfn c\u00e1c \u00f4ng D\u01b0\u01a1ng trong s\u1eed k\u00ed L\u00ed Tr\u1ea7n L\u00ea Nguy\u1ec5n, cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u1ebfn \u00f4ng D\u01b0\u01a1ng-nh\u00e0-m\u00ecnh, l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y m\u00ecnh thu\u1ed9c v\u00e0o m\u1ed9t d\u00f2ng h\u1ecd truy\u1ec1n \u0111\u1eddi c\u1ea3 ng\u00e0n n\u0103m. Chuy\u1ec7n n\u00e0y c\u0169ng kh\u00f4ng h\u1eb3n l\u00e0 m\u1edbi b\u1edfi v\u00ec th\u1ea5y Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm, nh\u00e2n b\u00eanh v\u1ef1c vi\u1ec7c \u00f4ng b\u1ea1n \u00d0\u1eb7ng Ti\u1ebfn \u00d0\u00f4ng c\u00f3 gia ph\u1ea3 m\u00f3c n\u1ed1i h\u1ecd \u00d0\u1eb7ng v\u1edbi danh t\u01b0\u1edbng Tr\u1ea7n H\u01b0ng \u00d0\u1ea1o, li\u1ec1n k\u00e9o d\u00e0i h\u1ecd Tr\u1ea7n l\u00ean \u0111\u1ebfn vi\u00ean t\u01b0\u1edbng Tr\u1ea7n B\u00e1 Ti\u00ean (503-559) c\u00f3 m\u1eb7t trong cu\u1ed9c tranh chi\u1ebfn v\u1edbi L\u00ed Nam \u00d0\u1ebf, tr\u1edf v\u1ec1 B\u1eafc l\u00ean l\u00e0m vua hai n\u0103m ng\u1eafn ng\u1ee7i nh\u01b0ng c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u00e0 m\u1ed9t tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i Trung Hoa!<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p h\u1ecd L\u00ed, ngo\u00e0i s\u1ef1 b\u00e1m v\u00edu h\u1ecd Nguy\u1ec5n, d\u1ef1a v\u00e0o s\u1eed c\u0169 ghi vi\u1ec7c \u0111\u1ed5i h\u1ecd theo l\u1ec7nh Tr\u1ea7n Th\u1ee7 \u00d0\u1ed9, m\u1edbi \u0111\u00e2y c\u00f2n n\u00edu k\u00e9o th\u00eam d\u1ea5u v\u1ebft cho l\u00e0 \u0111\u00e3 truy\u1ec1n d\u00f2ng qua x\u1ee9 Cao Li xa x\u00f4i (nay l\u00e0 \u00d0\u1ea1i H\u00e0n) v\u1edbi m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt ho\u00e0ng ph\u00e1i t\u00ean L\u00ed Long T\u01b0\u1eddng, tr\u1ed1n n\u1ea1n qu\u1ed1c ph\u00e1 gia vong \u0111\u1ebfn x\u1ee9 s\u1edf m\u1edbi v\u00e0o n\u0103m 1226. Chuy\u1ec7n gia ph\u1ea3 m\u01a1 h\u1ed3 nh\u01b0ng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ee3i \u00fd tin c\u1eady c\u00e0ng l\u00fac c\u00e0ng s\u00edt sao h\u01a1n v\u00ec m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 m\u1ecfng manh xa x\u01b0a, nay nh\u1edd c\u00e1c bi\u1ebfn chuy\u1ec3n th\u1eddi s\u1ef1 \u0111\u00e3 n\u1ed1i k\u1ebft l\u1ea1i g\u1ea7n h\u01a1n. Ch\u1eafc c\u0169ng c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng t\u1eeb ch\u00ednh s\u00e1ch \u00d0\u1ea1i \u00d0\u00f4ng \u00c1 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Nh\u1eadt \u0111ang chi\u1ebfm l\u0129nh Tri\u1ec1u Ti\u00ean \/ \u00d0\u1ea1i H\u00e0n, v\u00e0 mon men, r\u1ed3i cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u1eb7t ch\u00e2n l\u00ean \u00d0\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng n\u00ean m\u1ed9t h\u1ecdc gi\u1ea3 H\u00e0n Qu\u1ed1c \u0111\u00e3 nghi\u00ean c\u1ee9u gia ph\u1ea3 d\u00f2ng L\u00ed n\u00e0y (1936), vi\u1ebft l\u00ean (1943) \u0111\u1ec3 c\u00e2u chuy\u1ec7n xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u00ean b\u00e1o ch\u00ed Vi\u1ec7t ng\u1eef \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi. Chi\u1ebfn tranh 1956-75 v\u00e0 c\u00f4ng cu\u1ed9c l\u00e0m \u0103n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u00d0\u1ea1i H\u00e0n tr\u00ean \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t Nam khi\u1ebfn cho m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n v\u1ed1n ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 coi l\u00e0 giai tho\u1ea1i l\u1ea1i tr\u1edf n\u00ean l\u00e0 l\u1ecbch s\u1eed thi\u1ebft th\u00e2n c\u1ee7a hai n\u01b0\u1edbc, v\u00e0 quan tr\u1ecdng h\u01a1n, l\u00e0 c\u1ee7a hai d\u00f2ng t\u1ed9c, \u0111\u1ec3 c\u00f3 h\u1eadu du\u1ec7 chi ph\u00e1i \u0111\u1eddi th\u1ee9 35 v\u1ec1 d\u1ef1 l\u1ec5 gi\u1ed7 T\u1ed5 (8-4-2009) \u1edf \u00d0\u1ec1n \u00d0\u00f4 (B\u1eafc Ninh), d\u1ecdn \u0111\u01b0\u1eddng cho h\u1eadu du\u1ec7 ch\u00ednh ph\u00e1i \u0111\u1eddi th\u1ee9 26 vi\u1ebfng Vi\u1ec7t Nam n\u0103m sau. V\u00e0 c\u0169ng d\u1ef1a v\u00e0o \u0111\u00f3 m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 g\u1ed9p hai chi ph\u00e1i L\u00ed Long T\u01b0\u1eddng v\u00e0o v\u1ecb tr\u00ed \u201cVi\u1ec7t ki\u1ec1u\u201d \u1edf \u00d0\u1ea1i H\u00e0n!<\/p>\n<p>S\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc sau chi\u1ebfn tranh khi\u1ebfn c\u00f3 vi\u1ec7c x\u00e2y d\u1ef1ng nh\u00e0 th\u1edd T\u1ed5, l\u00e0m l\u0103ng m\u1ed9 b\u1ea1c t\u1ec9, khu\u1ebfch \u0111\u1ea1i t\u0103m ti\u1ebfng d\u00f2ng h\u1ecd b\u1eb1ng c\u00f4ng tr\u00ecnh v\u0103n ho\u00e1 theo ki\u1ec3u \u0111\u1eb7t g\u1ec9\u1ea3i th\u01b0\u1edfng s\u1eed h\u1ecdc, nh\u01b0 con ch\u00e1u Ph\u1ea1m Th\u1eadn Du\u1eadt \u0111\u00e3 l\u00e0m \u0111\u1ec1u \u0111\u1eb7n, g\u1ea7n nh\u01b0 \u00f4m h\u1ebft c\u00e1c lu\u1eadn \u00e1n ti\u1ebfn s\u0129 qu\u1ed1c gia, kh\u00f4n ngoan kh\u00f4ng ch\u1eeba c\u1ea3 nh\u1eefng lu\u1eadn \u00e1n \u0111\u1eafc th\u1eddi \u0111\u1eafc th\u1ebf. Y\u1ebfu k\u00e9m h\u01a1n m\u1ed9t ch\u00fat, ng\u01b0\u1eddi ta n\u00eau t\u00ean d\u00f2ng h\u1ecd b\u1eb1ng c\u00e1ch thu x\u1ebfp c\u00e1c b\u00e0i vi\u1ebft v\u1ec1 m\u1ed9t hai nh\u00e2n v\u1eadt trong d\u00f2ng, c\u00f3 c\u0103n c\u1ee9 trong qu\u00e1 kh\u1ee9 (quan tri\u1ec1u), c\u00f3 uy th\u1ebf trong hi\u1ec7n t\u1ea1i (chi\u1ebfn s\u0129 c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u00f3 b\u1eb1ng li\u1ec7t s\u0129, l\u1eb5ng hoa c\u1ee7a nh\u00e2n v\u1eadt \u0111\u01b0\u01a1ng quy\u1ec1n) \u0111\u1ee7 ch\u00fat d\u1ea1ng \u201cnghi\u00ean c\u1ee9u\u201d, c\u00f4ng c\u00e1n \u0111em v\u00e0o l\u00e0m Ph\u1ee5 tr\u01b0\u01a1ng cho m\u1ed9t t\u1ea1p ch\u00ed chuy\u00ean ng\u00e0nh, k\u1ebft n\u1ed1i theo m\u1ed9t ki\u1ec3u qu\u1ea3ng c\u00e1o kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i l\u1ed9 li\u1ec5u l\u1eafm. B\u1edfi v\u00ec n\u1ebfu v\u1ebd v\u1eddi qu\u00e1 qu\u1eaft th\u00ec s\u1ebd g\u1eb7p ph\u1ea3n \u1ee9ng tai h\u1ea1i, nh\u01b0 chuy\u1ec7n nh\u00e2n v\u1eadt Phan V\u00e2n \u1edf Ngh\u1ec7 An \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed9c h\u1ecd th\u00eam th\u1eaft c\u00f4ng tr\u1ea1ng c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc, xin \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc c\u00f4ng nh\u1eadn nh\u00e0 th\u1edd l\u00e0 Di t\u00edch l\u1ecbch s\u1eed qu\u1ed1c gia, g\u00e2y ki\u1ec7n t\u1ee5ng su\u1ed1t m\u01b0\u1eddi n\u0103m, r\u1ed1t l\u1ea1i b\u1ecb b\u00e3i b\u1ecf, \u0111\u1ec3 th\u00eam m\u1ed9t d\u1ea5u v\u1ebft nh\u1ecf v\u1ec1 th\u1eddi Th\u1ed5 t\u1ea3! Nh\u1eefng t\u1ed9c h\u1ecd \u0111\u00e3 l\u00e0m ch\u1ee7 n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 c\u00f3 Ng\u1ecdc ph\u1ea3 c\u1ee7a m\u00ecnh n\u00ean ch\u1ec9 ph\u1ea3i g\u1ea1t ra c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p xu ph\u1ee5, nh\u01b0 T\u00f4n nh\u00e2n ph\u1ee7 c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u0111\u00e3 \u0111\u1ed1i x\u1eed v\u1edbi ph\u00e1i h\u1ecd Nguy\u1ec5n H\u1eefu mu\u1ed1n mon men v\u00e0o l\u00e0m d\u00e2n t\u00f4n th\u1ea5t. S\u1ef1 th\u1ea5t b\u1ea1i c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y c\u00f3 nguy\u00ean nh\u00e2n v\u00ec l\u1ebd qu\u00e1 \u00f4m \u0111\u1ed3m. H\u1ecd n\u00edu \u00f4ng Nguy\u1ec5n B\u1eb7c \u1edf \u0111\u1eddi \u00d0inh th\u00ec c\u0169ng kh\u00f4ng g\u00e2y th\u1eafc m\u1eafc g\u00ec l\u1eafm nh\u01b0ng c\u1ed1 b\u00e1m \u00f4ng Nguy\u1ec5n Tr\u00e3i c\u00f3 danh ti\u1ebfng truy\u1ec1n \u0111\u1eddi \u0111\u1eb7t l\u00e0m \u00f4ng T\u1ed5 m\u00e0 l\u1ea1i qu\u00ean ghi \u00f4ng Nguy\u1ec5n Phi Khanh (cha), ch\u1ee9ng t\u1ecf c\u00f3 s\u1ef1 xu ph\u1ee5 l\u1ed9 li\u1ec5u. H\u1ecd kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u1ebfn Nguy\u1ec5n Anh V\u0169, ng\u01b0\u1eddi con l\u1ea1c lo\u00e0i s\u1ed1ng s\u00f3t sau c\u01a1n gia n\u1ea1n ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c L\u00ea Th\u00e1nh T\u00f4ng cho l\u00e0m huy\u1ec7n l\u1ec7nh (1464) h\u1ea1ng b\u00e9t trong quan tr\u01b0\u1eddng, m\u00e0 l\u1ea1i g\u00e1n cho con ch\u00e1u Nguy\u1ec5n Tr\u00e3i c\u00e1c ch\u1ee9c t\u01b0\u1edbc tr\u00f9m tr\u1eddi, r\u1ed3i c\u0169ng kh\u00f4ng \u0111\u1ecdc s\u1eed Nguy\u1ec5n \u0111\u1ec3 th\u1ea5y T\u1ef1 \u00d0\u1ee9c ch\u00ea Nguy\u1ec5n Tr\u00e3i nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o m\u00e0 d\u00e1m gh\u00e9p v\u00e0o d\u00f2ng vua! M\u01b0u toan t\u1ef1 n\u00e2ng c\u1ea5p, k\u1ebft t\u1ee5 l\u00e2u d\u00e0i c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ea5t ng\u1edd tr\u00f4ng th\u1ea5y \u1edf tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u00f4ng T\u1ed1 H\u1eefu v\u1ed1n t\u00ean Nguy\u1ec5n H\u1eefu L\u00e0nh c\u00f3 khi \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 \u201cT\u00f4n th\u1ea5t\u201d L\u00e0nh, v\u00e0 c\u00e2u chuy\u1ec7n \u0111\u00e0y \u0111o\u1ea1 t\u00e1c gi\u1ea3 C\u00e2y t\u00e1o \u00f4ng L\u00e0nh h\u1eb3n l\u00e0 c\u00f3 duy\u00ean do s\u00e2u k\u00edn t\u1eeb s\u1ef1 ki\u00eau ng\u1ea1o ho\u00e0ng ph\u00e1i kia k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi n\u1ed7i run s\u1ee3 ph\u1ea1m hu\u00fd chuy\u1ec3n qua th\u1eddi \u0111\u1ea1i \u201cx\u00e3 h\u1ed9i ch\u1ee7 ngh\u0129a\u201d.<\/p>\n<p>Kh\u00f4n ngoan h\u01a1n, c\u00e1c d\u00f2ng h\u1ecd \u0111\u1ed3ng t\u1ef1 d\u1ea1ng v\u1edbi d\u00f2ng l\u00e0m vua, khi kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1eb1ng c\u1edb ch\u1eafc ch\u1eafn, \u0111\u00e3 n\u00e9 tr\u00e1nh, \u0111\u1ec3 ch\u1eeba ch\u1ed7 cho nh\u1eefng d\u00f2ng h\u1ecd mang t\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 l\u1ed9n s\u00f2ng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi c\u00e1c \u201cnh\u00e2n v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed\u201d c\u00f3 d\u1ecbp l\u1ea5y l\u00e0m c\u0103n c\u1ee9 bao chi\u1ebfm \u0111\u1ecba v\u1ecb cao c\u1ea5p s\u00e2u v\u00e0o t\u1eadn qu\u00e1 kh\u1ee9 xa. V\u00ed d\u1ee5 nh\u00e2n v\u1eadt mang t\u00ean quen thu\u1ed9c: Cao L\u1ed7 kh\u00f4ng c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u v\u1edbi n\u1ed9i dung \u201ccao th\u00f4\u201d t\u1eeb d\u1ea1ng h\u00ecnh \u00d0\u00e1 c\u1ee7a c\u00e1i \u201ct\u00ean\u201d kia, ch\u1ec9 c\u1ea7n n\u1eafm b\u1eaft t\u1eeb d\u1ea1ng h\u00ecnh \u201cqu\u1ed1c ng\u1eef\u201d C-A-O, kh\u00f4ng \u0111\u1ebfm x\u1ec9a g\u00ec \u0111\u1ebfn h\u1ecd \u00d0\u00f4 n\u1ebfu nh\u1eafc t\u00ean \u00d0\u00f4 L\u1ed7 c\u0169ng c\u00f3 ghi trong s\u1eed s\u00e1ch. C\u00e1i h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ecdn l\u1ef1a theo th\u00e0nh ki\u1ebfn, th\u00f3i quen \u0111\u00f3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t h\u1ecd ri\u00eang bi\u1ec7t, t\u1eeb \u0111\u00f3 bao chi\u1ebfm c\u00e1c h\u1ecd Cao k\u1ebft h\u1ee3p theo nh\u1eefng ngu\u1ed3n g\u1ed1c kh\u00e1c, \u00f4m lu\u00f4n c\u1ea3 \u00f4ng L\u01b0 CAO S\u01a1n \u0111\u1ec3 m\u1ed9t nh\u00f3m c\u00f3 h\u1ecd Cao ng\u00e0y nay \u0111\u1ee9ng ra t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u1ec5 t\u00f4n vinh \u00f4ng t\u1ed5 (\u0111\u00e1!) nh\u00e0 m\u00ecnh. L\u1eadp lu\u1eadn li\u00ean h\u1ec7 c\u1ee7a m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt h\u1ecd M\u1ea1c n\u00f3i tr\u00ean c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p t\u00ecm c\u00e1ch bao chi\u1ebfm t\u1eeb m\u1ed9t d\u00f2ng h\u1ecd th\u1ea5t th\u1ebf m\u00e0 c\u00e1c cu\u1ed9c h\u1ed9i th\u1ea3o qu\u1ed1c gia m\u1edbi \u0111\u00e2y ch\u1ec9 \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 l\u00e0m c\u00f4ng tr\u00ecnh s\u1eed h\u1ecdc theo th\u1eddi m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ee7 th\u1eddi gian \u0111\u1ec3 l\u00e0m t\u0103ng nh\u00e2n s\u1ed1 \u00edt \u1ecfi \u0111ang th\u1ea5y tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft.<\/p>\n<p>T\u00ecnh h\u00ecnh k\u1ebft n\u1ed1i d\u00f2ng h\u1ecd nh\u01b0 th\u1ebf r\u00f5 r\u00e0ng l\u00e0 c\u00f3 chen v\u00e0o nh\u1eefng toan t\u00ednh kh\u00f4ng ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u00e0o ch\u1eebng m\u1ef1c ham mu\u1ed1n ki\u1ebfn th\u1ee9c b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng. Lo\u1ea1i chen l\u1ea5n n\u00fap b\u00f3ng \u0111i t\u00ecm s\u1ef1 n\u1ed5i tr\u1ed9i, danh v\u1ecdng t\u1eadp th\u1ec3, c\u00e1 nh\u00e2n b\u00ean ngo\u00e0i x\u00e3 h\u1ed9i nh\u01b0 th\u1ebf \u0111\u00e3 c\u00f3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng ng\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ebfn nh\u1eefng nghi\u00ean c\u1ee9u \u1edf c\u00e1c l\u00e3nh v\u1ef1c kh\u00e1c. H\u1ed9i th\u1ea3o \u201cTh\u1ebf k\u1ec9 XXI nh\u00ecn v\u1ec1 nh\u00e2n v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed Phan Thanh Gi\u1ea3n\u201d g\u1eb7p tr\u1edf ng\u1ea1i v\u1ec1 ph\u1ea7n in \u1ea5n v\u00ec l\u1eddi \u0111\u1ed3n: H\u1ed9i th\u1ea3o \u0111\u1ec3 b\u00e0o ch\u1eefa cho Phan Thanh Gi\u1ea3n v\u1edbi \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u1ec1n th\u1edd, l\u00e0 do (c\u1ef1u) Th\u1ee7 t\u01b0\u1edbng V\u00f5 V\u0103n Ki\u1ec7t mu\u1ed1n \u0111\u1ec1 cao h\u1ecd Phan (g\u1ed1c) c\u1ee7a nh\u00e0 m\u00ecnh. Th\u1eadt ra th\u00ec s\u1ef1 g\u00e1n gh\u00e9p c\u0169ng b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb s\u1ef1 th\u1eadt loan truy\u1ec1n, l\u00e0 c\u00f3 tay ch\u00e2n m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o \u0111\u00e3 t\u00ecm c\u00e1ch k\u1ebft n\u1ed1i ch\u1ee7 m\u00ecnh v\u1edbi m\u1ed9t d\u00f2ng h\u1ecd, nh\u00e2n v\u1eadt t\u0103m ti\u1ebfng n\u00e0o \u0111\u00f3 trong l\u1ecbch s\u1eed, c\u00e0ng x\u01b0a c\u00e0ng t\u1ed1t. C\u1ef1u Th\u1ee7 t\u01b0\u1edbng Phan V\u0103n Kh\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c loan truy\u1ec1n l\u00e0 con c\u1ee7a T\u1ed5ng b\u00ed th\u01b0 Phan \u00d0\u0103ng L\u01b0u, c\u00f2n Ch\u1ee7 t\u1ecbch Tr\u01b0\u01a1ng T\u1ea5n Sang th\u00ec kh\u00f4ng d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf d\u00f2ng Ph\u00f3 T\u1ed5ng tr\u1ea5n Gia \u00d0\u1ecbnh Tr\u01b0\u01a1ng T\u1ea5n B\u1eedu m\u00e0 c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 c\u00f3 g\u1ed1c t\u1eadn x\u1ee9 Ngh\u1ec7 c\u1ee7a ch\u00ednh quy\u1ec1n n\u00f4ng d\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n! Ai s\u1ed1ng \u1edf xa Ph\u00fa Th\u1ecd ho\u1eb7c Th\u0103ng Long, kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u00ecm c\u00e1ch k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi b\u1ed9 t\u01b0\u1edbng H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng th\u00ec ph\u1ea3i t\u00ecm cho ra m\u1ed9t \u00f4ng t\u1ed5 tr\u00ean v\u00f9ng \u201cc\u00e1i n\u00f4i c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c\u201d \u0111\u00f3 m\u1edbi h\u1ee3p v\u1edbi tinh th\u1ea7n th\u1ed1ng nh\u1ea5t c\u1ee7a th\u1eddi \u0111\u1ea1i. \u00d0i\u1ec1u gh\u00e9p n\u1ed1i ngang ng\u01b0\u1ee3c nh\u1ea5t \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra v\u1edbi m\u1ed9t Gi\u00e1o s\u01b0 \u00d0\u1ea1i h\u1ecdc Tp. H\u1ed3 Ch\u00ed Minh, ng\u01b0\u1eddi d\u1eabn b\u1eb1ng c\u1edb lung tung \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh \u00f4ng Nguy\u1ec5n An Ninh tr\u00ean x\u1ee9 M\u01b0\u1eddi T\u00e1m th\u00f4n V\u01b0\u1eddn Tr\u1ea7u danh ti\u1ebfng, bu\u1ed9c ph\u1ea3i c\u00f3 c\u00e1c \u00f4ng t\u1ed5 b\u00e0 con v\u1edbi \u00d0o\u00e0n Th\u1ecb \u00d0i\u1ec3m, L\u00ea H\u1eefu Tr\u00e1c c\u1ee7a nh\u00e0 L\u00ea Tr\u1ecbnh, theo th\u1eddi gian chuy\u1ec3n \u0111\u1ed5i t\u1eeb \u00d0o\u00e0n qua Nguy\u1ec5n, tr\u1edf l\u1ea1i \u00d0o\u00e0n r\u1ed3i qua Nguy\u1ec5n l\u1ea7n n\u1eefa theo m\u1ed9t nguy\u00ean t\u1eafc ch\u1ec9 c\u00f3 \u00f4ng h\u1ecdc gi\u1ea3 c\u00f3 b\u1eb1ng c\u1ea5p qu\u1ed1c t\u1ebf (gi\u1ea3) v\u00e0 t\u00e1c ph\u1ea7m \u0111\u1ea7y k\u1ec7 s\u00e1ch kia hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00e0 th\u00f4i. T\u00ecnh h\u00ecnh m\u1ed1i \u201clo\u1ea1n\u201d k\u1ebft n\u1ed1i d\u00f2ng h\u1ecd d\u1eabn \u0111\u1ebfn lo\u1ea1n gia ph\u1ea3 nh\u01b0 th\u1ebf \u0111\u00e3 khi\u1ebfn \u00f4ng Phan Huy L\u00ea ph\u1ea3i lo l\u1eafng cho t\u01b0\u01a1ng lai s\u1eed h\u1ecdc n\u01b0\u1edbc nh\u00e0 khi c\u00e1c s\u1eed gia l\u1edbp sau ph\u1ea3i \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc h\u00e0ng \u0111\u1ed1ng gia ph\u1ea3 m\u1edbi k\u1ebft t\u1eadp, \u201cs\u00e1ng t\u00e1c\u201d m\u00e0 kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u00fang sai \u1edf ch\u1ed7 n\u00e0o.<\/p>\n<p><b><\/b><\/p>\n<p><b>B\u00e1ch t\u00ednh v\u00e0 nh\u1eefng c\u00e1i \u201ch\u1ecd\u201d mang d\u1ea5u v\u1ebft Trung Hoa, b\u1ea3n x\u1ee9<\/b><\/p>\n<p>Ng\u00e0y nay \u0111\u1ecdc s\u00e1ch ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef, ng\u01b0\u1eddi ta d\u1ec5 l\u00e3ng qu\u00ean r\u1eb1ng c\u00f3 c\u1ea3 m\u1ed9t n\u1ec1n t\u1ea3ng v\u0103n ho\u00e1 Trung Hoa v\u1eabn \u0111\u1ee9ng sau c\u00e1c bi\u1ec3u hi\u1ec7n sinh ho\u1ea1t ch\u00ednh tr\u1ecb, x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p b\u1eb1ng th\u1ee9 ch\u1eef ri\u00eang bi\u1ec7t c\u1ee7a Trung Hoa, quen g\u1ecdi l\u00e0 ch\u1eef H\u00e1n. C\u0169ng nh\u01b0 Nh\u1eadt B\u1ea3n, Tri\u1ec1u Ti\u00ean \/ \u00d0\u1ea1i H\u00e0n, c\u00e1c t\u00ean h\u1ecd d\u00f9 l\u00e0 \u0111\u1ecdc theo \u00e2m b\u1ea3n x\u1ee9 nh\u01b0ng c\u0169ng \u0111\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 bi\u1ec3u hi\u1ec7n b\u1eb1ng H\u00e1n t\u1ef1. H\u1ecd, t\u00ean c\u1ee7a Ch\u1ee7 t\u1ecbch Tri\u1ec1u Ti\u00ean, T\u1ed5ng th\u1ed1ng \u00d0\u1ea1i H\u00e0n bi\u1ec3u di\u1ec5n b\u1eb1ng H\u00e0n ng\u1eef (Han goul) ghi \u00e2m La tinh: Kim Jong Un, Park Geun Hye \u0111\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 vi\u1ebft ra ch\u1eef H\u00e1n \u0111\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t th\u1ea5y c\u00e1c \u00e2m H\u00e1n Vi\u1ec7t: Kim Ch\u00ednh \u00c2n, Ph\u00e1c C\u1eadn Hu\u1ec7 tr\u00ean b\u00e1o ch\u00ed ta. L\u1ecbch s\u1eed Tri\u1ec1u Ti\u00ean c\u00f3 c\u00e1c \u00f4ng vua Th\u00e1i T\u1ed5, Th\u00e1i T\u00f4ng&#8230; \u0111\u1ecdc lo\u00e1ng tho\u00e1ng t\u01b0\u1edfng nh\u01b0 l\u00e0 c\u00e1c \u00f4ng vua Vi\u1ec7t c\u00f3 l\u00fac qua cai tr\u1ecb n\u01a1i \u0111\u00f3 \u2013 c\u1ee5 th\u1ec3 h\u01a1n, h\u1ecd c\u00f3 \u00f4ng L\u00ed Th\u00e1i T\u1ed5 m\u1edf tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i L\u00ed n\u0103m 1392, sau \u00f4ng L\u00ed Th\u00e1i T\u1ed5 \/ C\u00f4ng U\u1ea9n \u0111\u1ebfn g\u1ea7n 300 n\u0103m! B\u1edfi v\u1eady kh\u00f4ng l\u1ea5y l\u00e0m l\u1ea1 l\u00e0 c\u00e1c h\u1ecd Vi\u1ec7t d\u00f9 t\u1eeb ngu\u1ed3n g\u1ed1c n\u00e0o c\u0169ng c\u00f3 d\u1ea1ng c\u1ee7a \u201cb\u00e1ch t\u00ednh\u201d Trung Hoa, t\u1eeb g\u1ed1c c\u1ee7a quan l\u1ea1i cai tr\u1ecb th\u1eddi thu\u1ed9c \u0111\u1ecba, c\u1ee7a \u0111\u1ed3ng t\u1ed9c h\u1ecd di c\u01b0 v\u1ec1 sau \u0111\u00e3 \u0111\u00e0nh m\u00e0 t\u1eeb trong n\u00fai s\u00e2u hoang d\u00e3 ra l\u1ecb s\u1edf \u201cv\u0103n minh\u201d c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 mang d\u1ea1ng ch\u1eef H\u00e1n nh\u01b0 v\u1eady. V\u00e0 s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a ch\u00fang l\u00e0 theo quan ni\u1ec7m truy\u1ec1n d\u00f2ng vay m\u01b0\u1ee3n c\u1ee7a Trung Hoa, \u0111i theo v\u1edbi s\u1ef1 du nh\u1eadp c\u00e1c y\u1ebfu t\u00ednh v\u0103n minh kh\u00e1c. Gia ph\u1ea3 do \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft th\u00e0nh theo l\u1ed1i k\u1ebft t\u1eadp truy\u1ec1n th\u1ed1ng ph\u1ee5 h\u1ec7 c\u1ee7a Trung Hoa: quan ni\u1ec7m T\u00f4ng ph\u1ea3.<\/p>\n<p>Kh\u00f4ng n\u00ean \u0111\u1ec3 l\u1eadm s\u00e2u v\u00e0o nh\u1eefng tranh ch\u1ea5p ng\u1eef ngh\u0129a, vi\u1ec7c ph\u00e2n bi\u1ec7t gia ph\u1ea3 c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam v\u00e0 t\u00f4ng ph\u1ea3 \u1edf Trung Hoa n\u01a1i \u0111\u00e2y ch\u1ec9 d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf \u0111\u1ed9 d\u00e0y m\u1ecfng th\u1eddi gian v\u00e0 m\u1ee9c \u0111\u1ed9 lan r\u1ed9ng c\u1ee7a s\u1ef1 ghi ch\u00e9p v\u1ec1 c\u00e1c t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 c\u00f9ng chung huy\u1ebft th\u1ed1ng m\u00e0 th\u00f4i. T\u1ea5t nhi\u00ean l\u00e0 c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng d\u00f2ng h\u1ecd \u0111i tr\u1ef1c ti\u1ebfp t\u1eeb ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc xu\u1ed1ng v\u00e0 do \u00fd th\u1ee9c k\u1ebft n\u1ed1i t\u00f4ng ph\u1ea3 l\u00e2u \u0111\u1eddi, con ch\u00e1u khoe l\u00e0 \u0111\u00e3 gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 \u1ea5y qua ghi ch\u00e9p, nh\u01b0 h\u1ecd V\u0169 M\u1ed9 Tr\u1ea1ch \u0111\u1ea5t \u201cti\u1ebfn s\u0129\u201d c\u1ee7a H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng. Nh\u01b0ng c\u0169ng ph\u1ea3i ph\u00e2n bi\u1ec7t nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi mang chung m\u1ed9t \u201ch\u1ecd\u201d m\u00e0 di chuy\u1ec3n \u1edf nh\u1eefng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c nhau, v\u00ed d\u1ee5 h\u1ecd L\u00ed c\u1ee7a con ch\u00e1u L\u00ed C\u00f4ng U\u1ea9n kh\u00f4ng th\u1ec3 x\u1ebfp chung v\u1edbi c\u00e1c ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 h\u1ecd L\u00ed \u1edf Ch\u1ee3 L\u1edbn ng\u00e0y nay, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd L\u00ed \u0111\u00f3 trong t\u1ea7ng l\u1edbp b\u00ecnh d\u00e2n Trung Hoa \u0111\u00f4ng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i th\u1ea5y c\u00f3 th\u00e0nh ng\u1eef Tr\u01b0\u01a1ng Tam, L\u00ed T\u1ee9 trong ti\u1ec3u thuy\u1ebft ch\u01b0\u01a1ng h\u1ed3i. C\u0169ng v\u1eady, h\u1ecd Ho\u00e0ng v\u1ed1n g\u1ed1c qu\u00fd t\u1ed9c c\u1ee7a l\u1edbp thi\u1ec3u s\u1ed1 Nam Trung Hoa (\u201cho\u00e0ng\u201d ch\u1ec9 m\u00e0u v\u00e0ng, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t d\u00e0nh cho vua, ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 t\u1ec3) th\u1ea5y r\u1ea5t r\u00f5 quanh c\u00e1c ch\u00faa Tr\u1ecbnh, n\u1ebfu c\u00f3 b\u00e0 con \u0111i tr\u01b0\u1edbc v\u00e0o Nam ph\u1ea3i mang h\u1ecd Hu\u1ef3nh v\u00ec k\u1ecb hu\u00fd Nguy\u1ec5n Ho\u00e0ng th\u00ec s\u1ebd kh\u00f4ng nh\u1eadn ra nhau, kh\u00f4ng nh\u1eadn c\u1ea3 nh\u1eefng Hu\u1ef3nh&#8230; nh\u1eadp c\u01b0 t\u1eeb th\u1ebf k\u1ec9 XVI \u1edf \u00d0\u00e0ng Trong \u2013 kh\u00f4ng nh\u1eadn, kh\u00f4ng nh\u1eefng v\u00ec d\u1ea1ng h\u1ecd \u0111\u00e3 kh\u00e1c m\u00e0 c\u00f2n v\u00ec ngay n\u01a1i c\u1ed7i g\u1ed1c c\u0169ng \u0111\u00e3 kh\u00e1c xa. Con \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ee7a c\u00e1i \u201ch\u1ecd\u201d v\u00f2ng v\u00e8o nh\u01b0 th\u1ebf n\u00ean l\u1ed1i k\u1ebft h\u1ee3p \u201ch\u1ecd\u201d theo c\u00f9ng d\u1ea1ng h\u00ecnh H\u00e1n t\u1ef1 (hay chuy\u1ec3n qua qu\u1ed1c ng\u1eef) nh\u01b0 \u0111\u00e3 th\u1ea5y l\u00e0 l\u00e0m vi\u1ec7c sai l\u1ea7m, n\u1ebfu kh\u00f4ng n\u00f3i l\u00e0 so\u00e1n \u0111o\u1ea1t.<\/p>\n<p>M\u1eb7t kh\u00e1c, qua s\u1ef1 k\u1ebft n\u1ed1i d\u00f2ng h\u1ecd, ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t c\u00f2n cho th\u1ea5y nh\u1eefng d\u1ea5u v\u1ebft mang t\u00ednh \u00d0\u00f4ng Nam \u00c1 t\u1eeb xa x\u01b0a c\u1ee7a m\u00ecnh. \u00d0\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 li\u00ean h\u1ec7 m\u00e0 s\u00e1ch v\u1edf Trung Hoa c\u0169ng ghi nh\u1eadn, l\u00e0 theo l\u1ed1i \u201cPh\u1ee5 t\u1eed li\u00ean danh\u201d. N\u00f3i gi\u1ea3n d\u1ecb l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi con l\u1ea5y t\u00ean cha l\u00e0m h\u1ecd \u0111\u1ec3 con c\u00e1i l\u1ea1i l\u1ea5y t\u00ean m\u00ecnh l\u00e0m h\u1ecd cho ch\u00fang. V\u00e0 c\u1ee9 th\u1ebf m\u00e0 ti\u1ebfp n\u1ed1i.<\/p>\n<p>B\u1eb1ng ch\u1ee9ng l\u1ecbch s\u1eed l\u00e0 \u1edf c\u00e1i x\u1ee9 c\u1ee7a ti\u1ec3u thuy\u1ebft Kim Dung quen thu\u1ed9c, \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc \u00d0\u1ea1i L\u00ed c\u00f3 h\u1ecd \u00d0o\u00e0n v\u00ec n\u01b0\u1edbc Nam Chi\u1ebfu m\u00e0 h\u1ecd k\u1ebf t\u1ee5c \u0111\u00e3 theo Trung Hoa, b\u1ecf t\u1ee5c Ph\u1ee5 t\u1eed li\u00ean danh (Chi\u00eam To\u00e0n H\u1eefu, b\u1ea3n d\u1ecbch 2004). V\u1ec1 ch\u1ee9ng c\u1edb d\u00e2n t\u1ed9c h\u1ecdc c\u00f2n th\u1ea5y \u1edf ng\u01b0\u1eddi Mi\u00ean (\u00d0inh V\u0103n Li\u00ean 2005), cho n\u00ean \u201cB\u00e1c\u201d Pot \u0111i l\u00e0m c\u00e1ch m\u1ea1ng, gi\u1ea5u t\u00ean Saloth Sar nh\u01b0ng khi l\u1ed9 ra \u1edf b\u1ef1c cao quy\u1ec1n b\u00ednh th\u00ec n\u1ed5i l\u00ean c\u00e1c anh ch\u1ecb Saloth Roeung, (Sa)Loth Soung, Saloth Chhay, Saloth Nhep, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u l\u00e0 con c\u1ee7a m\u1ed9t \u00f4ng c\u00f3 t\u00ean ri\u00eang Saloth. Tr\u00ean tr\u01b0\u1eddng ch\u00ednh tr\u1ecb \u00d0\u00f4ng Nam \u00c1 l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt quen thu\u1ed9c: Aung San Suu Kyi con c\u1ee7a anh h\u00f9ng Mi\u1ebfn Aung San, T\u1ed5ng th\u1ed1ng Megawati Sukarnoputri l\u00e0 con c\u1ee7a (c\u0169ng) T\u1ed5ng th\u1ed1ng Sukarno, ng\u01b0\u1eddi gi\u00e0nh \u0111\u1ed9c l\u1eadp cho Nam D\u01b0\u01a1ng. Cho n\u00ean ch\u1edb t\u01b0\u1edfng \u201cHai B\u00e0\u201d n\u1ed5i d\u1eady c\u00f3 \u201cuy danh \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ebfn B\u1eafc ph\u01b0\u01a1ng\u201d l\u00e0 c\u00f3 h\u1ecd xuy\u00ean su\u1ed1t c\u1ee7a \u201ccon ch\u00e1u H\u00f9ng L\u1ea1c t\u01b0\u1edbng qu\u00e2n\u201d. Cho \u0111\u1ebfn n\u1eeda sau th\u1ebf k\u1ec9 XX, \u00f4ng Nguy\u1ec5n Duy Hinh (<i>V\u0103n minh L\u1ea1c Vi\u1ec7t <\/i>2004) c\u00f2n th\u1ea5y tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t t\u1ed5 M\u00ea Linh \u0111\u00f3, con c\u00e1i l\u1ea5y ch\u1eef l\u00f3t c\u1ee7a cha l\u00e0m h\u1ecd c\u1ee7a m\u00ecnh theo m\u1ed9t c\u00e1ch th\u1ee9c kh\u00e1 r\u1eafc r\u1ed1i, r\u00f5 l\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng c\u1ee7a m\u1ed9t th\u00f3i t\u1ee5c \u201cph\u1ee5 t\u1eed li\u00ean danh\u201d l\u1ec7ch l\u1ea1c ch\u1ec9 v\u00ec \u0111\u00e3 ph\u1ea3i tr\u1ea3i qua bao nhi\u00eau th\u1ebf k\u1ec9 ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng v\u0103n minh Trung Hoa. B\u00e1o ch\u00ed c\u1ee7a \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ec9 XXI v\u1eabn c\u00f2n l\u00f4i ra b\u00e0n t\u00e1n v\u1ec1 t\u00ecnh tr\u1ea1ng l\u1ea1 l\u00f9ng l\u00e0m r\u1eafc r\u1ed1i c\u00f4ng t\u00e1c h\u1ed9 kh\u1ea9u n\u00e0y m\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ea5y chuy\u00ean vi\u00ean n\u00e0o nh\u1ea3y v\u00f4 t\u00ecm hi\u1ec3u c\u1eb7n k\u1ebd th\u00eam, c\u1ee9 theo th\u00f3i quen ng\u1ea1c nhi\u00ean m\u1ed9t ch\u00fat r\u1ed3i l\u1ea1i v\u1eabn m\u00e3i m\u00e3i b\u1ea5t \u0111\u1ed9ng, b\u1eb1ng l\u00f2ng v\u1edbi qu\u00e1 kh\u1ee9 nh\u01b0 \u0111\u00e3 th\u1ea5y. C\u0169ng n\u00ean l\u01b0u \u00fd v\u1ec1 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p th\u1eeba k\u1ebf nh\u00e0 \u1edf (v\u00e0 nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng cha m\u1eb9) qua ng\u01b0\u1eddi con \u00fat, th\u1ea5y \u1edf Nam B\u1ed9 v\u00e0 v\u00e0i v\u00f9ng \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c v\u0103n ho\u00e1 t\u1eeb \u0111\u00e2u&#8230;<\/p>\n<p>Quan ni\u1ec7m truy\u1ec1n d\u00f2ng theo l\u1ed1i Trung Hoa \u0111\u00e3 ng\u0103n ch\u1eb7n nh\u1eefng t\u00ednh ch\u1ea5t ri\u00eang bi\u1ec7t ph\u1ea3i c\u00f3 c\u1ee7a d\u00e2n Vi\u1ec7t khi t\u00e1ch r\u1eddi th\u00e0nh m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9c l\u1eadp. \u00d0\u00e3 n\u00f3i khuynh h\u01b0\u1edbng h\u01b0\u1edbng th\u01b0\u1ee3ng khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta c\u1ed1 t\u00ecm c\u00e1ch gh\u00e9p m\u00ecnh v\u00e0o m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt, m\u1ed9t d\u00f2ng h\u1ecd danh gi\u00e1. Tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft b\u00e2y gi\u1edd l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 b\u1ed9 t\u1ed9c ph\u00eda t\u00e2y c\u00e1c t\u1ec9nh Trung B\u1ed9 l\u1ea5y h\u1ecd H\u1ed3, h\u1ecd Ph\u1ea1m c\u1ee7a Ch\u1ee7 t\u1ecbch, Th\u1ee7 t\u01b0\u1edbng n\u01b0\u1edbc. Cho n\u00ean h\u1ecd Nguy\u1ec5n c\u1ee7a d\u00f2ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi-l\u00e0m-vua nay tr\u00e0n ng\u1eadp \u0111\u1ebfn n\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 \u0111\u00e3 l\u1ea5y Nguy\u1ec5n l\u00e0m ti\u00eau bi\u1ec3u cho h\u1ecd Vi\u1ec7t Nam, c\u00f2n \u1edf Australia th\u00ec c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi d\u1ef1 \u0111o\u00e1n l\u00e0 \u0111\u1ed9 m\u01b0\u01a1i n\u0103m n\u1eefa h\u1ecd Nguy\u1ec5n s\u1ebd \u0111\u00e8 b\u1eb9p h\u1ecd Smith \u0111\u1ec3 l\u00ean \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u b\u1ea3ng x\u1ee9 n\u00e0y. V\u00e0 trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p v\u0103n minh Trung Hoa ng\u1ef1 tr\u1ecb th\u00ec kh\u00f4ng \u01b0\u1edbc v\u1ecdng n\u00e0o cao h\u01a1n l\u00e0 gh\u00e9p h\u1ecd m\u00ecnh v\u1edbi m\u1ed9t d\u00f2ng vua \u2013 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00ec quan quy\u1ec1n x\u1ee9 Tam Ho\u00e0ng Ng\u0169 \u00d0\u1ebf. Tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm l\u00e0 m\u1ed9t d\u1eabn ch\u1ee9ng trong l\u00fac ch\u01b0a c\u00f3 th\u1ec3 ki\u1ec3m tra xem H\u1ed3 Qu\u00fd Li th\u1eadt c\u00f3 \u00f4ng t\u1ed5 thu\u1ed9c \u0111\u1eddi Ng\u0169 \u00d0\u1ea1i kh\u00f4ng, b\u1edfi v\u00ec t\u1eeb d\u1ea5u hi\u1ec7u th\u1ebf k\u1ec9 X \u0111\u00f3 \u00f4ng ta \u0111\u00e3 kh\u00f4ng b\u1eb1ng l\u00f2ng, l\u1ea1i mu\u1ed1n n\u00edu k\u00e9o l\u00ean \u0111\u1ebfn th\u1eddi h\u1ed3ng hoang c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c, cho \u0111\u1ebfn vua Thu\u1ea5n, h\u01a1n c\u1ea3 Thu\u1ea5n v\u1edbi t\u00ean n\u01b0\u1edbc: \u00d0\u1ea1i Ngu.<\/p>\n<p>T\u1ed5 ch\u1ee9c ch\u00ednh tr\u1ecb b\u1eadc cao \u0111\u1eb7t ra v\u1ea5n \u0111\u1ec1 ki\u1ec3m tra d\u00e2n s\u1ed1 th\u00ec ph\u1ea3i c\u00f3 s\u1ed5 b\u1ed9 ghi ch\u00e9p cho n\u00ean v\u00ed d\u1ee5 h\u1ecd \u00d0inh \u1edf Vi\u1ec7t Nam, xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1eeb x\u01b0a tr\u00ean \u0111\u1ea5t B\u1eafc hay l\u00e0 b\u00e2y gi\u1edf \u1edf ph\u00eda t\u00e2y Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i, kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u1ea3i l\u00e0 con ch\u00e1u \u00f4ng \u00d0inh B\u00e0ng \u00d0\u1ee9c th\u1eddi Tam Qu\u1ed1c. C\u00f3 m\u1ed9t h\u1ecd \u00d0inh t\u1ea1i ch\u1ed7, d\u00f9 kh\u00f4ng h\u1eb3n l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u201cVi\u1ec7t\u201d theo d\u1ea1ng h\u00ecnh ng\u00e0y nay nh\u01b0ng c\u0169ng d\u1ec5 cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng h\u1ecd b\u00e1m v\u00edu c\u1ea7u c\u1ea1nh \u201cb\u1eafc qu\u00e0ng l\u00e0m h\u1ecd\u201d. Ch\u1ec9 r\u1ee7i ro l\u00e0 d\u00f2ng t\u1ed9c t\u1eebng l\u00e0m vua \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n x\u01b0ng l\u00e0 \u201cho\u00e0ng \u0111\u1ebf \u0111\u1ea7u ti\u00ean\u201d (Ti\u00ean Ho\u00e0ng) m\u00e0 ph\u00fac l\u1ed9c kh\u00f4ng d\u00e0i n\u00ean \u00edt ng\u01b0\u1eddi theo, kh\u00e1c v\u1edbi c\u00e1c h\u1ecd L\u00ed Tr\u1ea7n ti\u1ebfp n\u1ed1i thu ph\u1ee5c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00f2ng Th\u00e1i c\u0169 hay m\u1edbi cho mang v\u00e0o s\u1eed s\u00e1ch tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i c\u00e1c h\u1ecd Tr\u1ecbnh, Th\u00e2n (hay nh\u1eefng h\u1ecd \u1ea9n khu\u1ea5t kh\u00e1c) \u0111\u1ec3 ti\u1ebfp t\u1ee5c truy\u1ec1n d\u00f2ng xa \u0111\u1eddi \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay, kh\u00f4ng c\u00f3 ai d\u00e1m b\u1ea3o l\u00e0 kh\u00f4ng-Vi\u1ec7t h\u1ebft. H\u1ecd L\u00ea x\u1ee9 Thanh Ho\u00e1, m\u1ed9t th\u1eddi ch\u01b0a chen v\u00e0o tranh ch\u1ea5p quy\u1ec1n b\u00ednh tr\u00ean cao n\u00ean kh\u00f4ng b\u1ecb t\u1eadn di\u1ec7t, ch\u00e8n \u00e9p, c\u1ee9 gi\u1eef danh v\u1ecb s\u00e0n s\u00e0n m\u00e0 cao c\u1ea5p \u1edf \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng, \u0111\u1ee7 cho ng\u01b0\u1eddi ta ng\u01b0\u1ee1ng v\u1ecdng mong \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f9ng h\u1ecd v\u1edbi \u00f4ng L\u00ea C\u1ed1c, L\u00ea L\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ec9 VII, X, XI, k\u00e9o theo nh\u1eefng t\u1eadp h\u1ecdp Th\u00e1i t\u1eeb ph\u00eda t\u00e2y tr\u00e0n qua ph\u00e2n t\u00e1n trong v\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng ch\u00faa \u201cm\u01b0\u1eddng\u201d l\u1edbn nh\u1ecf: L\u00ea Lai, L\u00ea L\u1ee3i&#8230;<\/p>\n<p>Danh v\u1ecdng d\u00e0i l\u00e2u nh\u01b0ng s\u1ee9c bung c\u1ef1a qu\u1eady tr\u00ean v\u00f9ng ch\u1eadt h\u1eb9p c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ecd danh gi\u00e1 s\u1eb5n khi\u1ebfn h\u1ecd L\u00ea kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 h\u1ea5p d\u1eabn b\u1eb1ng h\u1ecd Nguy\u1ec5n th\u00eanh thang tr\u00ean h\u01a1n n\u1eeda \u0111\u1ea5t m\u1edbi chi\u1ebfm v\u1eeba r\u1ed9ng, v\u1eeba m\u1edbi m\u1ebb l\u1ea1i kh\u00f4ng \u0111\u1ed1i th\u1ee7, d\u1ec5 t\u1ea1o h\u1ea5p d\u1eabn h\u01a1n. S\u1ef1 h\u1ed9i nh\u1eadp c\u1ee7a c\u00e1c d\u00f2ng th\u00f9 ngh\u1ecbch (M\u1ea1c, Tr\u1ecbnh) hay \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng tuy c\u00f3 t\u1ea1o ra c\u00e1c c\u1ea5p b\u1ef1c th\u00e2n, s\u01a1 v\u1edbi c\u00e1c ch\u1eef l\u00f3t \u201cph\u00fac\u201d, \u201ch\u1eefu\u201d, \u201cc\u1eedu\u201d nh\u01b0ng kh\u00f4ng ng\u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c k\u1ebb \u1edf v\u00f2ng ngo\u00e0i quy\u1ec1n b\u00ednh l\u1ea1m d\u1ee5ng: m\u1ed9t \u00f4ng ch\u1ee7 bu\u00f4n ngu\u1ed3n n\u00e0o \u0111\u00f3 \u1edf Ph\u00fa Y\u00ean \u0111\u1eb7t t\u00ean con l\u00e0 Nguy\u1ec5n Ph\u00fac Long, \u0111\u1ec3 \u00f4ng con b\u00ecnh y\u00ean tung ho\u00e0nh tr\u00ean n\u00fai, ch\u1ec9 ho\u1ea3ng h\u1ed1t b\u1ecf ch\u1eef l\u00f3t \u201cph\u00fac\u201d khi v\u1ec1 \u0111\u1ea7u qu\u00e2n Gia \u00d0\u1ecbnh! Nh\u00e1t nh\u1edbm th\u00ec ch\u1ec9 m\u01b0\u1ee3n m\u1ed9t h\u1ecd Nguy\u1ec5n r\u1ed3i chen ch\u1eef \u0111\u1ec7m \u201cv\u0103n\u201d cho con trai, \u201cth\u1ecb\u201d cho con g\u00e1i c\u0169ng th\u1ea5y \u0111\u1ee7 l\u00e0 g\u1ea7n g\u0169i. Chuy\u1ec7n anh em T\u00e2y S\u01a1n v\u1edbi b\u00e0 m\u1eb9 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u00e1n t\u00ean Nguy\u1ec5n Th\u1ecb \u00d0\u1ed3ng l\u00e0 b\u1eb1ng c\u1edb n\u1ed5i tr\u1ed9i nh\u1ea5t. H\u1ecd Nguy\u1ec5n \u0111\u00e3 \u0111i v\u00e0o d\u00f2ng qu\u00fd t\u1ed9c Ch\u00e0m c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i l\u00e0 do c\u00e1c \u00f4ng Ch\u00faa ban ph\u00e1t cho k\u1ebb ph\u1ee5c v\u1ee5 m\u00ecnh, h\u01a1n l\u00e0 c\u1ee9 t\u00ecm theo d\u1ea5u v\u1ebft l\u00e3ng m\u1ea1n (t\u1ed9i nghi\u1ec7p) c\u1ee7a c\u00f4ng ch\u00faa Huy\u1ec1n Tr\u00e2n x\u01b0a. K\u1ebb th\u1eeba th\u1ea3i kh\u00e1c ch\u01b0a k\u1ecbp \u0111\u1ee7 t\u1ef1 tin l\u0103n l\u01b0ng v\u00e0o h\u1ecd vua th\u00ec ch\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c ban c\u00e1c h\u1ecd Vi\u1ec7t, bi\u1ec3u hi\u1ec7n tr\u00ean gi\u1ea5y m\u00e1 s\u1ed5 b\u1ed9 b\u1eb1ng H\u00e1n t\u1ef1 hay ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef ng\u00e0y nay. Th\u1eed k\u1ec3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi danh ti\u1ebfng: S\u01a1n Ng\u1ecdc Th\u00e0nh, Th\u1ee7 t\u01b0\u1edbng Cambodge 1945, qu\u1ea5y \u0111\u1ea3o ch\u00ednh tr\u01b0\u1eddng Ch\u00f9a Th\u00e1p c\u00e1c n\u0103m 1950; S\u01a1n Ng\u1ecdc Minh, c\u00f3 m\u1eb7t trong B\u1ed9 \u0111\u1ed9i h\u1ea3i ngo\u1ea1i th\u1eddi Kh\u00e1ng chi\u1ebfn Nam B\u1ed9, l\u00e0m th\u1ee7 l\u00e3nh Issarak cho Vi\u1ec7t Minh n\u00ean ch\u1ebft khu\u1ea5t l\u1ea5p sau khi b\u1ecb Pol Pot tranh \u0111o\u1ea1t quy\u1ec1n b\u00ednh; Ieng Sary, Ngo\u1ea1i tr\u01b0\u1edfng Kampuchea D\u00e2n ch\u1ee7, c\u00f3 c\u00e1i t\u00ean Kim Trang t\u1eeb ng\u00e0y \u1edf Tr\u00e0 Vinh, \u00edt \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft h\u01a1n. V\u00e0 c\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi mang h\u1ecd m\u1edbi theo m\u1ed9t c\u00e1ch t\u00ecnh c\u1edd c\u1ee7a phong c\u00e1ch th\u01b0 l\u1ea1i th\u1eadt su\u00f4n s\u1ebb t\u1ef1 nhi\u00ean: \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e2n s\u1ed1 ch\u01b0a c\u00f3 h\u1ecd, ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi theo \u201ct\u00ean\u201d m\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh mang h\u1ecd Danh! C\u00f3 th\u1ec3 suy \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng \u0111\u00e2y l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng \u0111inh m\u1ea1t h\u1ea1ng trong t\u1eadp h\u1ecdp Khmer tr\u00ean \u0111\u1ea5t Nam K\u00ec, mang h\u1ecd m\u1edbi c\u1ee7a th\u1eddi Ph\u00e1p thu\u1ed9c trong s\u1ed5 b\u1ed9 ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef, theo ng\u00f4n t\u1eeb c\u1eeda quy\u1ec1n quen thu\u1ed9c: danh (t\u00ean) B\u00ean, danh (t\u00ean) Xary&#8230;<\/p>\n<p>Ngu\u1ed3n g\u1ed1c th\u01b0 l\u1ea1i d\u00ednh d\u1ea5p v\u1edbi s\u1ef1 d\u1ec5 d\u00e3i ng\u00f4n t\u1eeb c\u1ee7a h\u1ecd Danh khi\u1ebfn ta suy ngh\u0129 v\u1ec1 m\u1ed9t h\u1ecd kh\u00e1c, x\u01b0a h\u01a1n, c\u1ee7a t\u1eadp h\u1ecdp ng\u01b0\u1eddi ti\u1ebfp x\u00fac s\u1edbm h\u01a1n v\u1edbi c\u00e1c tri\u1ec1u vua Vi\u1ec7t: h\u1ecd Phan c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e0m x\u01b0a v\u00e0 Vi\u1ec7t nay. L\u1ea1i c\u0169ng l\u00e0 chuy\u1ec7n \u0111\u00e3 n\u00f3i nhi\u1ec1u l\u1ea7n r\u1ed3i. Kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 l\u00e0 suy \u0111o\u00e1n v\u1ea9n v\u01a1 khi n\u00f3i r\u1eb1ng c\u00e1c h\u1ecd Phan th\u1ea5y trong s\u1eed s\u00e1ch L\u00ed Tr\u1ea7n \u2013 c\u1ea3 L\u00ea, cho th\u1ea5y \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e0m t\u00f9 hay h\u00e0ng binh, n\u00f4 l\u1ec7 chi\u1ebfn tranh. V\u00e0 c\u0169ng kh\u00f4ng n\u00ean v\u00ec s\u1ef1 t\u1ef1 t\u00f4n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi th\u1eddi nay m\u00e0 ch\u00f9n b\u01b0\u1edbc trong l\u1eadp lu\u1eadn. Nh\u1eefng k\u1ebb th\u1ea5p k\u00e9m tr\u00ean \u0111\u1ea5t b\u1ecb bu\u1ed9c ph\u1ea3i s\u1ed1ng \u0111\u00f3 kh\u00f4ng c\u1ea7n h\u1ecd, ch\u1ec9 g\u1ecdi t\u00ean tr\u1ed1ng kh\u00f4ng l\u00e0 \u0111\u1ee7. C\u1ea3 \u0111\u1ebfn c\u00e1c \u00f4ng ch\u1ee7 ru\u1ed9ng tr\u00ean t\u1ea5m bia 1210 ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t \u00f4ng h\u1ecd Nguy\u1ec5n, c\u00f2n bao nhi\u00eau l\u00e0 mang m\u1ed9t c\u00e1i t\u00ean c\u1ed9c l\u1ed1c. V\u1edbi th\u1ebf k\u1ec9 XI, XII quan quy\u1ec1n L\u00ed Tr\u1ea7n nh\u1eadn ra c\u00e1c n\u00f4 l\u1ec7 kia l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c n\u01b0\u1edbc, kh\u00e1c ch\u1ee7ng t\u1ed9c r\u00f5 r\u1ec7t n\u00ean ph\u1ea3i th\u00eam cho h\u1ecd m\u1ed9t y\u1ebfu t\u00ednh x\u00e1c \u0111\u1ecbnh: phi\u00ean Ma L\u00f4i, phi\u00ean L\u00e2n&#8230; G\u1ecdi \u201cphi\u00ean\u201d v\u00ec m\u01b0\u1ee3n m\u1ed9t \u00fd ni\u1ec7m \u0111\u1ecbnh h\u01b0\u1edbng d\u00e2n t\u1ed9c c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c Trung Hoa \u0111\u1ec3 ch\u1ec9 to\u00e1n ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft, c\u0169ng cho l\u00e0 thu\u1ed9c n\u01b0\u1edbc n\u1eb1m ph\u00eda t\u00e2y Th\u0103ng Long. C\u0169ng kh\u00f4ng bi\u1ebft t\u1ea1i sao \u201cgi\u1ed1ng ng\u01b0\u1eddi phi\u00ean\u201d l\u1ea1i chuy\u1ec3n qua \u00e2m \u201cphan\u201d c\u1ee7a m\u1ed9t h\u1ecd ng\u01b0\u1eddi \u2013 hay l\u1ea1i c\u0169ng ch\u1ec9 v\u00ec nhu c\u1ea7u h\u00e0nh ch\u00ednh? L\u00ed l\u1ebd c\u1ee7a suy lu\u1eadn c\u00f3 ch\u00fat t\u1ef1 tin nh\u1edd b\u1eb1ng c\u1edb c\u1ee7a L\u00ea Qu\u00fd \u00d0\u00f4n v\u1ec1 t\u00ean g\u1ecdi c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi S\u00e1ch cao c\u1ea5p \u1edf \u00d0\u00e0ng Trong, c\u00e1c \u201cphi\u00ean\u201d ch\u1ecbu thu\u1ebf \u1edf \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 c\u00f3 d\u00e1ng mang h\u1ecd Phan, kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 l\u1ea1i ng\u1eadp ng\u1eebng, th\u1eafc m\u1eafc khi \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n qua d\u1ea1ng qu\u1ed1c ng\u1eef ng\u00e0y nay. \u00d0i\u1ec1u \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd l\u00e0 t\u1eeb s\u1ef1 ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u00ean t\u1ed9c h\u1ecd n\u00e0y, ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u1edbi nh\u1eefng ch\u1ee9ng c\u1edb v\u1eefng ch\u1ea3i t\u1eeb s\u1eed s\u00e1ch c\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i L\u00ed Tr\u1ea7n L\u00ea m\u00e0 ta th\u1ea5y b\u1ed9 ph\u1eadn ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e0m \u0111\u00e3 c\u1eafm r\u1ec5 s\u00e2u trong v\u00f9ng v\u1eabn th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 c\u00e1i n\u00f4i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, m\u1ed9t quan ni\u1ec7m g\u1ed1c g\u00e1c ki\u00eau ng\u1ea1o \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 \u0103n s\u00e2u v\u00e0o t\u00e2m tr\u00ed c\u1ea3 \u1edf t\u1ea7ng l\u1edbp tr\u00ed th\u1ee9c, d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft l\u1ec7ch l\u1ea1c trong ti\u1ebfn tr\u00ecnh l\u1ecbch s\u1eed ti\u1ebfp theo. C\u00e1c t\u00f9 binh x\u00e2y \u0111\u1ec1n th\u00e1p c\u1ee7a L\u00ed \u0111\u00f3, c\u00e1c ng\u01b0\u1eddi trong th\u00f4n B\u00e0 Gi\u00e0 ti\u1ebfp \u0111\u00f3n Tr\u1ea7n Nh\u1eadt Du\u1eadt kia, c\u00f3 bao nhi\u00eau ng\u01b0\u1eddi ra \u0111i trong d\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi Nam ti\u1ebfn ti\u1ebfp n\u1ed1i, nh\u01b0 truy\u1ec1n ng\u00f4n m\u01a1 h\u1ed3 \u1edf c\u00e1c gia \u0111\u00ecnh ph\u00eda Nam, m\u00e0 c\u1ee5 th\u1ec3 l\u00e0 trong gia ph\u1ea3 h\u1ecd Ong\/Ung c\u1ee7a l\u00e0ng Phong L\u1ec7 qu\u1eadn C\u1ea9m L\u1ec7 Tp. \u00d0\u00e0 N\u1eb5ng?<\/p>\n<p>\u00dd ki\u1ebfn nh\u1eafc l\u1ea1i, cho r\u1eb1ng ch\u00ednh c\u00e1c t\u00f9 binh \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 ng\u00e2n nga nh\u1eefng c\u00e2u l\u1ee5c b\u00e1t \u0111\u1ea7u ti\u00ean (h\u00ecnh nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi n\u00eau v\u1ea5n \u0111\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft l\u00e0 V\u00f5 Phi\u1ebfn, v\u00e0 ph\u1ee5 ho\u1ea1 ti\u1ebfp b\u00ean ngo\u00e0i l\u00e0 \u00f4ng Tr\u1ea7n Ng\u1ecdc Ninh, Vi\u1ec7n tr\u01b0\u1edfng Vi\u1ec7n Vi\u1ec7t h\u1ecdc California) \u0111\u00e3 b\u1ecb m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ng\u00e0y nay ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i gay g\u1eaft nh\u01b0ng kh\u00f4ng tr\u01b0ng ra b\u1eb1ng c\u1edb n\u00e0o ngo\u00e0i s\u1ef1 t\u1ef1 ph\u1ee5 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y qu\u00e1 y\u00eau \u201c\u0111\u1ea5t\/n\u01b0\u1edbc\/ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t\u201d. B\u1edfi v\u00ec, tuy c\u0169ng v\u1eabn ch\u1ec9 l\u00e0 gi\u1ea3 thuy\u1ebft, nh\u01b0ng r\u00f5 r\u00e0ng c\u00e1c v\u0103n lo\u1ea1i m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t h\u1ecdc t\u1eeb \u0111\u1ea5t Trung Hoa \u0111\u1ec3 thi c\u1eed, ng\u00e2m v\u1ecbnh&#8230; kh\u00f4ng c\u00f3 th\u1ee9 n\u00e0o thu x\u1ebfp v\u1ea7n \u0111i\u1ec7u theo l\u1ed1i s\u00e1u t\u00e1m c\u1ea3. Tr\u01b0\u1edbc 1945 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi m\u00e0y m\u00f2 l\u00f4i ra v\u00e0i c\u00e2u l\u1ee5c b\u00e1t c\u1ee7a D\u1ecbch, Thi l\u1ea1c l\u00f5ng trong kho t\u00e0ng v\u0103n th\u01a1 \u0111\u1ed3 s\u1ed9 c\u1ee7a Trung Hoa (\u201cl\u1ee5c tam h\u00e0m ch\u01b0\u01a1ng kh\u1ea3 tr\u00ecnh \/ Ho\u1eb7c t\u00f2ng v\u01b0\u01a1ng s\u1ef1 v\u00f4 th\u00e0nh h\u1eefu chung\u201d) nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch v\u00ec sao c\u00f3 \u00f4ng tr\u1ea1ng nguy\u00ean hay \u00f4ng n\u00f4ng d\u00e2n hay ch\u1eef n\u00e0o \u0111\u00f3 l\u1ea1i moi m\u00f3c \u0111\u01b0\u1ee3c ra \u0111\u1ec3 n\u1ed1i ti\u1ebfp \u0111\u1eb7t v\u0103n th\u01a1 truy\u1ec1n \u0111\u1eddi. B\u00e2y gi\u1edd th\u00ec h\u1ecdc gi\u1ea3 Vi\u1ec7t \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh l\u1ee5c b\u00e1t Vi\u1ec7t kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0o kho\u1ea3ng th\u1ebf k\u1ec9 XVI nh\u01b0ng c\u00f3 th\u1ec3 s\u1edbm h\u01a1n, v\u00e0o tr\u01b0\u1edbc th\u1ebf k\u1ec9 XV (Ho\u00e0ng Th\u1ecb Ng\u1ecd 2011), v\u00e0 t\u1ea5t nhi\u00ean c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u1ea7m hi\u1ec3u l\u00e0 s\u00e1ng t\u1ea1o c\u1ee7a \u201cng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t\u201d. \u00d0\u1ec1 xu\u1ea5t c\u1ee7a \u00f4ng V\u00f5 Phi\u1ebfn c\u00f3 th\u1ec3 coi nh\u01b0 m\u1ed9t lo\u1ea1i \u00fd ngh\u0129 b\u1ea5t ch\u1ee3t \/ xu\u1ea5t th\u1ea7n m\u1ecfng manh theo ki\u1ec3u chuy\u1ec7n tr\u00e1i t\u00e1o c\u1ee7a Newton nh\u01b0ng n\u1ebfu \u0111\u1eb7t trong khung c\u1ea3nh c\u1ee7a c\u00e1c ph\u00e1t hi\u1ec7n v\u1ec1 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a t\u00f9 binh Ch\u00e0m nh\u01b0 \u0111\u00e3 th\u1ea5y, v\u00e0 k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi kh\u00e1m ph\u00e1 c\u1ee7a h\u1ecdc gi\u1ea3 Vi\u1ec7t, th\u00ec s\u1ef1 x\u00e1c nh\u1eadn h\u00ecnh nh\u01b0 tr\u1edf th\u00e0nh c\u00f3 c\u01a1 s\u1edf v\u1eefng ch\u1ea3i h\u01a1n. Cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ec9 XIV c\u00f3 s\u1ef1 chuy\u1ec3n \u00e9p c\u1ea5m n\u00f3i ti\u1ebfng Chi\u00eam L\u00e0o \u0111\u1ec3 d\u00e2n t\u1ed9c thu\u1ea7n ho\u00e1 h\u01a1n (1374). \u00d0i\u1ec1u \u0111\u00f3 nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh ph\u1ea3i g\u00e2y ra t\u00ecnh tr\u1ea1ng chuy\u1ec3n ho\u00e1 d\u1ee9t kho\u00e1t t\u1eeb \u0111\u00e1m h\u1eadu du\u1ec7 t\u00f9 binh v\u1ed1n \u0111\u00e3 Vi\u1ec7t ho\u00e1 nhi\u1ec1u r\u1ed3i. L\u1ee5c b\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c sinh th\u00e0nh t\u1ea1i ch\u1ed7, t\u1eeb \u0111\u00e1m con ch\u00e1u t\u00f9 binh Ch\u00e0m, v\u1ed1n s\u1eb5n c\u00f3 c\u00e1ch ng\u00e2m nga s\u00e1u t\u00e1m c\u1ee7a m\u00ecnh (?) \u0111\u00e3 \u0111em chuy\u1ec3n sang ti\u1ebfng Vi\u1ec7t h\u1ecdc h\u1ecfi \u0111\u01b0\u1ee3c, h\u1ecdc theo m\u1ed9t ti\u1ebfn tr\u00ecnh t\u1ef1 nhi\u00ean, hay cho gi\u1ed1ng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec3 kh\u1ecfi b\u1ecb ti\u00eau di\u1ec7t khi th\u1ea5y v\u1eabn c\u00f2n kh\u00e1c ng\u01b0\u1eddi trong v\u1ecb th\u1ebf mong manh. V\u00e0 t\u1ea5t nhi\u00ean v\u0103n nh\u00e2n Vi\u1ec7t c\u0169ng theo \u0111\u00f3 m\u00e0 t\u1eadp t\u00e0nh m\u1ed9t v\u0103n th\u1ec3 m\u1edbi, kh\u00f4ng t\u1eebng th\u1ea5y trong kinh s\u00e1ch ch\u1eef H\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c. T\u1ea5t nhi\u00ean gi\u1ea3 thuy\u1ebft n\u00e0y v\u1eabn th\u1eadt kh\u00f3 ch\u1ea5p nh\u1eadn \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 m\u00e3n v\u1edbi c\u00e1i g\u1ed1c D\u00e2n t\u1ed9c L\u1edbn, D\u00e2n t\u1ed9c Chi\u1ebfn th\u1eafng, c\u1ed1 che l\u1ea5p s\u1ef1 bi\u1ebfng l\u01b0\u1eddi tr\u00ed th\u1ee9c \u0111\u1ec3 b\u1eb1ng l\u00f2ng v\u1edbi nh\u1eefng gi\u1ea3i \u0111\u00e1p c\u00f3 s\u1eb5n.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng t\u00f9 binh c\u0169 \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n ho\u00e1 ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1eadn ra d\u01b0\u1edbi m\u1eaft nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u khi c\u00f3 \u00f4ng quan T\u00e2y l\u00e0m vi\u1ec7c \u1edf Ngh\u1ec7 An ch\u1ee5p \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea5m h\u00ecnh m\u1ed9t nh\u00e0 h\u1ecd Ch\u1ebf \u00e1o d\u00e0i kh\u0103n \u0111\u00f3ng \u0111\u1ec3 so s\u00e1nh v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng k\u00ec m\u1ee5c tr\u00ean x\u1ee9 B\u00ecnh Thu\u1eadn, n\u01a1i v\u1eabn c\u00f2n s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a t\u1ed9c Ch\u00e0m. Tuy nhi\u00ean ngay tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t l\u00e0m n\u00f4 l\u1ec7, khi d\u1ea1ng h\u00ecnh c\u1ee5 th\u1ec3 \u0111\u00e3 c\u00f3 s\u1ef1 ph\u00e2n bi\u1ec7t kh\u00e1c \u0111i, d\u1ea5u hi\u1ec7u g\u1ed1c t\u00edch v\u1eabn c\u00f2n \u1ea9n khu\u1ea5t trong t\u1eadp t\u1ee5c, t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng kh\u00f3 xo\u00e1 b\u1ecf b\u1edfi s\u1ef1 linh thi\u00eang th\u01b0\u1eddng l\u00e0m ch\u00f9n tay t\u1eadp \u0111o\u00e0n th\u1eafng th\u1ebf. V\u00ec th\u1ebf c\u00f3 nh\u1eefng t\u00ean Phan Th\u1ecb L\u01b0\u01a1ng&#8230; c\u1ee7a c\u00e1c n\u01a1i th\u1edd n\u00f5 n\u01b0\u1eddng, c\u00f3 ch\u00f9a B\u00e0 \u00d0anh \/ B\u00e0 Banh, mi\u1ebfu B\u00e0 Ch\u00faa Ng\u1ef1a tr\u00ean v\u00f9ng ch\u00e2u th\u1ed5, c\u00f3 th\u1ea7n Phan \u00d0\u00e0 trong m\u1ed9t \u0111\u1ec1n th\u1edd Ngh\u1ec7 An&#8230;<\/p>\n<p>R\u00f5 r\u1ec7t h\u01a1n, l\u00e0 \u1edf tr\u00ean nh\u1eefng v\u00f9ng \u201cx\u00f4i \u0111\u1eadu\u201d ch\u1ee7ng lo\u1ea1i, n\u01a1i c\u0103n b\u1ea3n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n th\u1ed5, nh\u1ea5t l\u00e0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi quy\u1ec1n ch\u1ee9c \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng c\u0169 m\u00e0 ngay c\u1ea3 vua quan Ch\u00e0m Vi\u1ec7t c\u0169ng ph\u1ea3i t\u00ecm c\u00e1ch li\u00ean k\u1ebft, dung d\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9t ch\u1eebng m\u1ef1c. V\u1edbi th\u1eddi gian ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n th\u1ed5 s\u1ebd chuy\u1ec3n ho\u00e1 theo th\u1eddi, h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1ch vi\u1ebft gia ph\u1ea3 theo c\u00e1c v\u1ecdng t\u1ed9c m\u1edbi, v\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 ki\u1ebfn th\u1ee9c m\u1edbi ti\u1ebfp thu. B\u1ea3n gia ph\u1ea3 nh\u00e0 h\u1ecd Phan \u1edf hai l\u00e0ng \u00d0\u00e0 S\u01a1n, \u00d0\u00e0 Li thu\u1ed9c qu\u1eadn huy\u1ec7n Tp. \u00d0\u00e0 N\u1eb5ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh d\u01b0\u1edbi t\u00e1c \u0111\u1ed9ng th\u1eddi gian nh\u01b0 th\u1ebf ch\u1ee9 kh\u00f4ng h\u1eb3n l\u00e0 \u201cm\u1ed9t b\u1ea3n ph\u1ed5 ch\u00ed n\u00f3i v\u1ec1 quan h\u1ec7 Vi\u1ec7t-Ch\u0103m\u201d (V\u00f5 V\u0103n Th\u1eafng, d\u1eabn theo H\u1ed3 Trung T\u00fa: <i>C\u00f3 500 n\u0103m nh\u01b0 th\u1ebf, <\/i>2012) theo c\u00e1ch suy ngh\u0129 g\u01b0\u1ee3ng g\u1ea1o v\u1ec1 m\u1ed9t th\u1ee9 tinh th\u1ea7n \u201cchu\u1ed9c l\u1ed7i\u201d m\u00e0 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ph\u1ea1m hu\u00fd \u0111\u1ed1i v\u1edbi khuynh h\u01b0\u1edbng ch\u00ednh th\u1ed1ng v\u1ec1 quan ni\u1ec7m \u201cd\u00e2n t\u1ed9c th\u1ed1ng nh\u1ea5t\u201d ng\u00e0y nay. D\u00f2ng h\u1ecd Phan \u0111\u00f3 r\u00f5 r\u00e0ng c\u00f2n v\u01b0\u1edbng v\u00edu v\u1edbi qu\u00e1 kh\u1ee9 xa n\u00ean c\u00f2n nh\u1edb l\u1ecbch s\u1eed chung c\u1ee7a t\u1eadp \u0111o\u00e0n h\u1ecd, t\u1eeb \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc r\u1ed9ng l\u1edbn co r\u00fat l\u1ea1i n\u01a1i khu v\u1ef1c ch\u1eadt h\u1eb9p tr\u00ean \u0111\u1ea5t Qu\u1ea3ng Nam. H\u1ecd cho th\u1ea5y d\u1ea5u v\u1ebft l\u00e0 c\u1ee7a m\u1ed9t th\u1ee7 l\u00e3nh \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng trong ch\u00ednh quy\u1ec1n c\u0169 (\u201cng\u00e3 th\u1ecb Chi\u00eam ch\u1ee7ng\u201d), \u0111\u00e3 gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t ch\u1eebng m\u1ef1c quy\u1ec1n th\u1ebf tr\u00ean ch\u00ednh quy\u1ec1n chi\u1ebfn th\u1eafng m\u1edbi \u0111\u1ec3 ho\u00e0 nh\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c trong n\u1ec1n v\u0103n ho\u00e1 m\u1edbi. Cho n\u00ean khi h\u1ecd vi\u1ebft gia ph\u1ea3 v\u00e0o \u0111\u1eddi Gia Long v\u1edbi ch\u1eef H\u00e1n, l\u00fac \u0111\u00e3 c\u00f3 \u00fd ni\u1ec7m v\u1ec1 m\u1ed9t kho\u1ea3nh \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t Th\u01b0\u1eddng v\u1edbi \u00f4ng vua L\u1ea1c \u2013 ch\u01b0a th\u1ea5y \u00f4ng vua H\u00f9ng, th\u00ec ph\u1ea3i l\u1ed9n x\u1ed9n nh\u1eadp chung chuy\u1ec7n d\u00f2ng h\u1ecd nh\u00e0 m\u00ecnh c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c h\u1ecd Tr\u1ea7n H\u1ed3 L\u00ea&#8230; \u00d0\u00f2i h\u1ecfi l\u00e0m g\u00ec m\u1ed9t s\u1ef1 tr\u00ecnh b\u00e0y h\u1ee3p l\u00ed cho m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p ph\u1ea3i u\u1ed1n m\u00ecnh theo c\u00e1c \u1ea9n khu\u1ea5t c\u1ee7a hi\u1ec7n th\u1ef1c s\u1ed1ng? D\u1ea5u v\u1ebft c\u00e1c \u00d4ng\/Ung, Ma, Tr\u00e0 Ch\u1ebf c\u00f2n l\u1ea1i cho th\u1ea5y kh\u1edfi \u0111\u1ea7u g\u1ed1c Ch\u00e0m c\u1ee7a h\u1ecd, nh\u01b0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p h\u1ecd Tr\u00e0 c\u1ee7a th\u00f4n \u00d0\u1ed3ng D\u01b0\u01a1ng (Indrapura c\u0169) nay c\u00f2n chi\u1ebfm \u0111\u1ebfn 40% h\u1ed9 d\u00e2n \u1edf \u0111\u1ea5y. Tuy nhi\u00ean, \u0111i\u1ec1u ta kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00e0 khi c\u00e1c d\u00f2ng t\u1ed9c n\u00e0y mang t\u00ednh ph\u1ee5 h\u1ec7 r\u00f5 r\u1ec7t nh\u01b0 trong t\u00ednh ch\u1ea5t gia t\u1ed9c Vi\u1ec7t Trung th\u00ec m\u1ee9c \u0111\u1ed9 huy\u1ebft th\u1ed1ng c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u00e3 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i ra sao, nh\u01b0 s\u1ebd b\u00e0n sau \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p>H\u00ecnh nh\u01b0 tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i T\u00e2y S\u01a1n \u0111em l\u1ea1i s\u1ef1 \u0111\u1ea3o l\u1ed9n l\u1edbn lao trong su\u1ed1t chi\u1ec1u d\u00e0i Nam B\u1eafc \u0111\u00e3 khi\u1ebfn cho v\u00f9ng \u0111\u1ea5t kinh \u0111\u00f4 Ch\u00e0m c\u0169 m\u1ea5t c\u00e1c d\u1ea5u v\u1ebft b\u1ea3n th\u1ed5, gi\u1ed1ng nh\u01b0 t\u00ean Vjaya \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n ho\u00e1 l\u1ea1c lo\u00e0i th\u00e0nh Ph\u00fa \u00d0a, t\u00ean c\u1ee7a m\u1ed9t kh\u00fac s\u00f4ng, m\u1ed9t l\u00e0ng x\u00f3m, ng\u00f4i ch\u1ee3. Tuy nhi\u00ean b\u1ee9c h\u00ecnh v\u1ebd ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh T\u00e2y S\u01a1n n\u0103m 1793 ngay tr\u00ean \u0111\u1ea5t Qu\u1ea3ng Nam xa \u0111\u00e3 cho th\u1ea5y d\u00e1ng d\u1ea5p M\u00e3 Lai, Ch\u00e0m kh\u00f4ng sai ch\u1ea1y. C\u00e1c h\u1ecd Tr\u00e0, Man(g) c\u00f2n th\u1ea5y l\u1ebb t\u1ebb qua nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, \u0111\u00f4i khi t\u00ecnh c\u1edd n\u1ed5i b\u1eadt nh\u01b0 l\u00fac phong tr\u00e0o t\u00ecm nh\u00e0 c\u1ed5 m\u1edbi l\u1ed9 ra c\u00e1c \u00f4ng h\u1ecd Ma \u1edf Ph\u00fa Y\u00ean, ch\u1ee7 nh\u00e2n nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 l\u00e1-m\u00e1i \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng c\u1ee7a d\u00e2n gi\u00e0u c\u00f3 trong v\u00f9ng.<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u00fang Vi\u1ec7c l\u1ec1 cho th\u1ea5y m\u1ed9t c\u00e1ch \u201cvi\u1ebft\u201d gia ph\u1ea3 ri\u00eang c\u1ee7a nh\u1eefng t\u1eadp \u0111o\u00e0n kh\u00f4ng bi\u1ebft ch\u1eef (H\u00e1n), kh\u00f4ng r\u00f5 l\u00e0 c\u1ee7a di d\u00e2n Vi\u1ec7t hay d\u00e2n b\u1ea3n th\u1ed5 chuy\u1ec3n ho\u00e1. \u00d4ng Nguy\u1ec5n \u00d0\u0103ng V\u0169, Gi\u00e1m \u0111\u1ed1c s\u1edf V\u0103n ho\u00e1, Th\u00f4ng tin v\u00e0 Du l\u1ecbch Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i c\u00f3 nh\u1eafc \u0111\u1ebfn l\u1ed1i c\u00fang n\u00e0y trong t\u1ec9nh c\u1ee7a \u00f4ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ea5y \u0111\u01b0a ra chi ti\u1ebft. B\u1ea3n th\u00e2n ch\u00fang t\u00f4i tr\u01b0\u1edbc 1975, bi\u1ebft n\u00f3 c\u00f3 \u1edf Nam B\u1ed9, v\u1ec1 sau th\u1ea5y m\u1ed9t hai t\u00e1c gi\u1ea3 d\u1eabn ra trong t\u1eadp h\u1ecdp <i>Nam B\u1ed9, \u0111\u1ea5t v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi,<\/i> c\u0169ng kh\u00f4ng nhi\u1ec1u chi ti\u1ebft l\u1eafm, c\u00f3 l\u1ebd v\u00ec kh\u00f4ng nhi\u1ec1u gia \u0111\u00ecnh theo m\u00e0 c\u0169ng c\u00f3 l\u1ebd v\u00ec th\u1eddi th\u1ebf \u0111\u1ed5i thay qu\u00e1 nhanh l\u00e0m mai m\u1ed9t m\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng b\u00ean l\u1ec1. \u00d0\u00f3 l\u00e0 l\u1ed1i c\u00fang gi\u1ed7 c\u1ee7a v\u00e0i gia \u0111\u00ecnh c\u00f9ng h\u1ecd hay kh\u00e1c h\u1ecd kh\u00f4ng \u1edf g\u1ea7n nhau nh\u01b0ng nh\u1eadn ra b\u00e0 con v\u00ec c\u00f9ng m\u1ed9t l\u1ed1i l\u00e0m m\u00e2m c\u00fang v\u1edbi m\u1ed9t lo\u00e0i c\u00e1, m\u1ed9t c\u00e1ch tr\u00ecnh b\u00e0y m\u00f3n c\u00fang ri\u00eang bi\u1ec7t&#8230; V\u00e0 ch\u1ee9ng c\u1edb n\u00e0y c\u0169ng cho th\u1ea5y gia ph\u1ea3 l\u00e0 m\u1ed9t y\u1ebfu t\u1ed1 v\u0103n ho\u00e1 m\u1edbi (Trung Hoa) ch\u1ed3ng ch\u1ea5t l\u00ean quan ni\u1ec7m th\u1edd c\u00fang t\u1ed5 ti\u00ean b\u1ea3n x\u1ee9, n\u00f3 l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf s\u1ef1 li\u00ean h\u1ec7 nhi\u1ec1u \u0111\u1eddi b\u1eb1ng v\u0103n b\u1ea3n, theo m\u1ed9t tr\u1eadt t\u1ef1 th\u1ebf th\u1ee9 v\u1ed1n l\u00e0 m\u01a1 h\u1ed3 tr\u01b0\u1edbc kia.<\/p>\n<p>V\u1eady l\u00e0 n\u00f3i t\u00f3m l\u1ea1i, t\u00ednh ch\u1ea5t t\u00f4ng ph\u1ea3 vay m\u01b0\u1ee3n c\u1ee7a Trung Hoa d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 k\u1ebft n\u1ed1i, h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1c d\u00f2ng h\u1ecd Vi\u1ec7t Nam hi\u1ec7n nay \u0111\u00e3 b\u00e1c b\u1ecf m\u1ecdi \u00fd \u0111\u1ecbnh t\u00ecm ra m\u1ed9t \u201ct\u00ean\u201d d\u00f2ng h\u1ecd \u201cthu\u1ea7n Vi\u1ec7t\u201d. T\u1ea5t nhi\u00ean kh\u00f4ng th\u1ec3 ng\u0103n c\u1ea3n ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o c\u1ed1 c\u00f4ng c\u00f9ng s\u1ee9c \u0111i l\u00e0m vi\u1ec7c \u1ea5y, v\u00e0 khi c\u00f3 quy\u1ec1n l\u1ef1c th\u00ec c\u00f3 \u0111\u1ee7 tay ch\u00e2n \u0111\u1ec3 l\u1eadp ra m\u1ed9t ch\u1ee7 ngh\u0129a huy\u1ebft th\u1ed1ng t\u1eadp th\u1ec3, l\u1eadp ra ch\u1ee7 thuy\u1ebft v\u1ec1 s\u1ef1 tinh thu\u1ea7n, cao c\u1ea3 c\u1ee7a d\u00f2ng gi\u1ed1ng Vi\u1ec7t bu\u1ed9c m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3i theo. Nh\u01b0ng ngay c\u1ea3 \u1edf c\u1ed9i g\u1ed1c, \u1edf quan ni\u1ec7m t\u00f4ng ph\u1ea3 c\u1ee7a Trung Hoa c\u0169ng \u0111\u00e3 c\u00f3 s\u1ef1 thi\u1ebfu s\u00f3t trong s\u1ef1 k\u1ebft n\u1ea1p c\u00e1c th\u00e0nh ph\u1ea7n l\u00e0m n\u00ean m\u1ed9t d\u00f2ng t\u1ed9c. Kh\u00f4ng ph\u1ea3i ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p nh\u01b0 nhau. \u00d0\u01b0\u1ee3c ch\u00fa \u00fd nh\u1ea5t l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt thu\u1ed9c ng\u00e0nh Tr\u01b0\u1edfng, v\u00e0 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi nam. Gia ph\u1ea3 mang t\u00ednh ph\u1ee5 h\u1ec7, ch\u1ec9 gi\u1eef l\u1ea1i c\u00e1i \u201ch\u1ecd\u201d c\u1ee7a th\u00e0nh ph\u1ea7n nam. Ng\u01b0\u1edfi n\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c ghi theo ch\u1ed3ng, c\u1ea3 theo con, v\u1edbi nh\u1eefng chi ti\u1ebft t\u1ed1i \u0111a g\u00e1n gh\u00e9p theo \u00fd ngh\u0129a ph\u1ee5c v\u1ee5 kia, ngh\u0129a l\u00e0 ngo\u00e0i nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u kho\u1ea3n c\u0103n b\u1ea3n ph\u1ea3i theo th\u00ec nh\u1eefng thu\u1ed9c t\u00ednh c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi n\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00eam l\u00e0 t\u1eeb s\u1ef1 li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi nam g\u1ea7n g\u0169i: c\u00f4ng dung ng\u00f4n h\u1ea1nh kh\u00f4ng c\u00f3, kh\u00f4ng c\u1ea7n thi\u1ebft c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00eau ra, ch\u1ee9c t\u01b0\u1edbc \u00e2n th\u01b0\u1edfng v\u1ec1 m\u1eb7t x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eadn l\u00e3nh t\u1eeb ng\u01b0\u1eddi cha, ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed3ng, ng\u01b0\u1eddi con.<\/p>\n<p>\u201cN\u1eef nh\u00e2n ngo\u1ea1i t\u1ed9c\u201d n\u00ean khi v\u1ec1 b\u00ean ch\u1ed3ng c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ecb tr\u00ed m\u1ed9t n\u1eeda th\u00e0nh ph\u1ea7n ph\u1ed1i gi\u1ed1ng nh\u01b0 h\u1ecd \u0111\u00e3 \u0111\u00f3ng g\u00f3p. Trong m\u1ed9t th\u1ebf h\u1ec7, ng\u01b0\u1eddi nam ch\u1ec9 \u0111\u00f3ng g\u00f3p m\u1ed9t n\u1eeda, c\u00e1i h\u1ecd anh ta mang khi truy\u1ec1n cho con ch\u1ec9 c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb \u0111\u00fang 50%, th\u1ebf m\u00e0 tr\u01b0\u1edbc nh\u00e2n qu\u1ea7n (Vi\u1ec7t, Trung) n\u00f3 v\u1eabn l\u00e0 100%. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 kh\u00f4ng t\u00ednh \u0111\u1ebfn y\u1ebfu t\u1ed1 th\u1eddi gian v\u00e0 kh\u00f4ng gian trong s\u1ef1 c\u00e1ch bi\u1ec7t th\u1ebf th\u1ee9. Th\u1eed ngh\u0129 m\u01b0\u01a1i \u0111\u1eddi sau, gi\u00e1 tr\u1ecb c\u00e1i t\u00ean n\u00f3 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n th\u1eadt s\u1ef1 c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c bao nhi\u00eau? C\u00e1i g\u00ec \u0111\u00e3 th\u00e0nh th\u00f3i quen th\u00ec tr\u1edf th\u00e0nh b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, s\u1ef1 chi\u1ebfm h\u1eefu l\u00e2u ng\u00e0y tr\u1edf th\u00e0nh ch\u00ednh \u0111\u00e1ng l\u00e0 v\u1eady. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 kh\u00f4ng th\u1ea5y, kh\u00f4ng nh\u1eadn ra d\u1ea5u v\u1ebft so\u00e1n \u0111o\u1ea1t c\u00e1i \u201ct\u00ean\u201d c\u1ee7a d\u00f2ng h\u1ecd trong gia ph\u1ea3. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 \u0111\u1ec3 quy \u01b0\u1edbc x\u00e3 h\u1ed9i l\u1ea5n \u00e1t th\u1ef1c t\u1ebf, qu\u00ean d\u1ea5u v\u1ebft \u201chuy\u1ebft\u201d th\u1ed1ng trong s\u1ef1 th\u00e0nh t\u1ea1o n\u00ean con ng\u01b0\u1eddi. Vua ch\u00faa ch\u00e2u \u00c2u c\u0169ng l\u01b0u \u00fd \u0111\u1ebfn t\u00ednh ch\u1ea5t n\u00e0y n\u00ean tuy cho ph\u1ee5 n\u1eef c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ec3 v\u00e0o v\u1ecb tr\u00ed th\u1eeba k\u1ebf (B\u00e0 Ho\u00e0ng Elisabeth II) nh\u01b0ng ch\u1ec9 m\u1edbi \u0111\u1ea1t c\u00f4ng b\u00ecnh d\u1ee9t kho\u00e1t khi c\u00f3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh cho con c\u1ee7a c\u1eb7p Ho\u00e0ng gia William v\u00e0 Kate d\u00f9 l\u00e0 g\u00e1i c\u0169ng v\u1eabn gi\u1eef \u0111\u1ecba v\u1ecb s\u1ed1 M\u1ed9t \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c anh em ti\u1ebfp n\u1ed1i. S\u1ef1 b\u1ea5t c\u00f4ng v\u1ec1 h\u00ecnh th\u1ee9c \u01b0u th\u1ebf nam c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1m \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh m\u1ed9t l\u1ea7n khi c\u00f3 s\u1ef1 giao ti\u1ebfp v\u1edbi c\u00e1c t\u1eadp \u0111o\u00e0n theo m\u1eabu h\u1ec7. V\u00ed d\u1ee5 khi ng\u01b0\u1eddi trai Vi\u1ec7t l\u1ea5y v\u1ee3 Ch\u00e0m th\u00ec con theo h\u1ecd m\u1eb9, v\u00e0 c\u00f3 l\u1ebd v\u00ec th\u1ebf m\u00e0 ta th\u1ea5y c\u00f2n c\u00f3 c\u00e1c h\u1ecd \u00d4ng, Tr\u00e0, Ch\u1ebf&#8230; khu\u1ea5t l\u1ea5p tr\u00ean c\u00e1c v\u00f9ng Ch\u00e0m c\u0169. Ch\u1ec9 khi t\u00ednh \u0111\u1ebfn y\u1ebfu t\u1ed1 n\u1eef \u0111\u1ec3 ghi nh\u1eadn th\u00ec s\u1ebd g\u1eb7p nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u00e0 con b\u1ea5t ng\u1edd, nh\u01b0 \u00f4ng T\u1ed5ng th\u1ed1ng Hoa K\u00ec c\u00f3 n\u1eeda m\u00e1u da \u0111en l\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c 400 ng\u01b0\u1eddi b\u00e0 con t\u1eeb ph\u00eda m\u1eb9, trong m\u1ed9t ng\u00f4i l\u00e0ng heo h\u00fat n\u01a1i x\u1ee9 \u0111\u1ea3o Ireland c\u1ee7a ch\u00e2u \u00c2u da tr\u1eafng! (V\u00e0 c\u0169ng \u0111\u1ec3 ghi nh\u1eadn th\u00e0nh ki\u1ebfn: Sao v\u1edbi v\u1edbi m\u1ed9t n\u1eeda m\u00e1u da tr\u1eafng, \u00f4ng T\u1ed5ng th\u1ed1ng v\u1eabn b\u1ecb coi l\u00e0 Da \u0111en?)<\/p>\n<p>C\u00f3 l\u1ebd t\u00ednh ch\u1ea5t \u00d0\u00f4ng Nam \u00c1 c\u1ee7a khu v\u1ef1c, t\u1ed3n t\u1ea1i \u00edt nhi\u1ec1u su\u1ed1t th\u1eddi gian l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a d\u00e2n Vi\u1ec7t \u0111\u00e3 ph\u00e1 h\u1ecfng m\u1ed9t ph\u1ea7n s\u1ef1 r\u00e0ng bu\u1ed9c v\u00e0o quan ni\u1ec7m<b> <\/b>ph\u1ee5 h\u1ec7 c\u1ee7a gia ph\u1ea3. B\u1edfi v\u00ec c\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u1eef, s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u1eef n\u1ed5i b\u1eadt trong l\u1ecbch s\u1eed d\u00e2n Vi\u1ec7t. Coi chuy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i nh\u01b0 l\u00e0 t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng th\u00ec c\u0169ng c\u00f3 b\u1eb1ng c\u1edb N\u0103m m\u01b0\u01a1i ng\u01b0\u1eddi con theo M\u1eb9 l\u00ean n\u00fai l\u1eadp tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i vua H\u00f9ng, trong l\u00fac 50 ng\u01b0\u1eddi con theo cha xu\u1ed1ng bi\u1ec3n th\u00ec l\u1eb7n m\u1ea5t t\u0103m. Khu\u1ea5t l\u1ea5p nh\u01b0ng v\u1edbi tinh th\u1ea7n khoa h\u1ecdc m\u1edbi th\u00ec th\u1ea5y d\u1ea5u v\u1ebft d\u00f2ng m\u1eb9 \u0111\u00e8 n\u1eb7ng tr\u00ean s\u1ef1 truy\u1ec1n ng\u00f4i c\u1ee7a c\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i, kh\u00f4ng nh\u1eefng khi c\u00f2n y\u1ebfu \u1edbt, th\u00f4 thi\u1ec3n nh\u01b0 Ng\u00f4, \u00d0inh, (ti\u1ec1n) L\u00ea m\u00e0 c\u1ea3 \u0111\u1ebfn c\u00e1c th\u1eddi l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c c\u01a1 s\u1edf v\u1eefng ch\u1eafc nh\u01b0 L\u00ed, Tr\u1ea7n, H\u1ed3. S\u1eed ch\u00ednh th\u1ee9c kh\u00f4ng ghi nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 chuy\u1ec7n t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng v\u1ec1 c\u00e1c b\u00e0 trong l\u00e0ng x\u00f3m qu\u1ea3n l\u00ed kinh t\u1ebf gia \u0111\u00ecnh, nu\u00f4i ch\u1ed3ng con \u0103n h\u1ecdc, c\u1ea3 \u0111\u1ebfn khi ch\u1ed3ng l\u00e0m quan v\u1edbi m\u1ee9c l\u01b0\u01a1ng c\u00f2m c\u00f5i. T\u00ednh ch\u1ea5t b\u1ea5t to\u00e0n c\u1ee7a gia ph\u1ea3 theo quan ni\u1ec7m ph\u1ee5 h\u1ec7 d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 b\u1ea5t c\u00f4ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi n\u1eef, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng Phan Kh\u00f4i n\u00eau ra theo b\u1eb1ng ch\u1ee9ng gia \u0111\u00ecnh: b\u00e0 c\u1ed1 c\u1ee7a \u00f4ng t\u00e1i gi\u00e1, d\u1ef1a v\u00e0o sinh k\u1ebf nh\u00e0 ch\u1ed3ng m\u1edbi, nu\u00f4i con ch\u1ed3ng c\u0169 h\u1ecdc h\u00e0nh \u0111\u1ed7 \u0111\u1ea1t, v\u1edbi ch\u1ee9c t\u01b0\u1edbc h\u01b0ng v\u01b0\u1ee3ng c\u1ea3 nhi\u1ec1u \u0111\u1eddi sau \u0111\u00f3 cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd Phan c\u1ee7a \u00f4ng m\u00e0 v\u1eabn b\u1ecb nh\u00e0 ch\u1ed3ng c\u0169 b\u1ecf b\u00e0i v\u1ecb, kh\u00f4ng cho c\u00fang gi\u1ed7! B\u00e2y gi\u1edd, tho\u00e1t kh\u1ecfi \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a quan ni\u1ec7m T\u00e2y ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 g\u00e2y n\u00ean s\u1ef1 b\u1ea5t m\u00e3n kia c\u1ee7a \u00f4ng Phan Kh\u00f4i, x\u00e3 h\u1ed9i Vi\u1ec7t Nam tr\u1edf v\u1ec1 v\u1edbi \u201ctruy\u1ec1n th\u1ed1ng\u201d c\u0169ng cho th\u1ea5y b\u00f3ng d\u00e1ng ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef n\u0103ng \u0111\u1ed9ng x\u01b0a. Tuy c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt n\u1eef trong ch\u00ednh quy\u1ec1n ch\u1ec9 l\u00e0m vi\u1ec7c t\u00f4 \u0111i\u1ec3m cho m\u1ed9t ch\u00ednh quy\u1ec1n \u00d0\u1ef1c \u0111\u1ebfn m\u1ee9c th\u00f4 b\u1ea1o nh\u01b0ng n\u1ea5p sau c\u00e1c c\u00f4ng cu\u1ed9c \u201cl\u00e0m \u0103n\u201d, \u201cch\u1ea1y m\u00e1nh\u201d, k\u1ec3 c\u1ea3 \u1edf c\u00e1c t\u1eadp \u0111o\u00e0n kinh doanh \u0111\u1ec1u c\u00f3 b\u00e0n tay nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef th\u00e1o v\u00e1t. R\u1ed3i nh\u01b0 minh ch\u1ee9ng cho s\u1ef1 ch\u00e8n \u00e9p c\u1ee7a x\u00e3 h\u1ed9i, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u1eef ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i hi\u1ec7n nay c\u0169ng n\u1ed5i b\u1eadt l\u00ean, ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng n\u1eb7ng n\u1ec1 quy\u1ec1n uy s\u1ea5m s\u00e9t c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m \u0111\u1ea7u \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc \u0111ang l\u00fang t\u00fang n\u00edu k\u00e9o quy\u1ec1n l\u1ef1c. \u00d0\u00e3 c\u00f3 s\u1ef1 d\u1ecd h\u1ecfi v\u1ec1 s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi n\u1eef b\u1ecb t\u00f9 d\u00e0y v\u1ec1 ch\u00ednh tr\u1ecb \u1edf Vi\u1ec7t Nam hi\u1ec7n nay, cho th\u1ea5y l\u00e0 h\u1ecd c\u00f3 s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng v\u01b0\u1ee3t l\u00ean m\u1ecdi n\u01b0\u1edbc tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, k\u1ec3 c\u1ea3 n\u01a1i nh\u1eefng n\u01b0\u1edbc H\u1ed3i Gi\u00e1o c\u00f3 \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111i ngo\u00e0i \u0111\u01b0\u1eddng tr\u00f9m k\u00edn t\u1eeb \u0111\u1ea7u \u0111\u1ebfn ch\u00e2n nh\u01b0 nh\u1eefng b\u00f3ng ma.<\/p>\n<p><b>T\u00f4ng ph\u1ea3, \u0111\u1ecba v\u1ef1c v\u00e0 \u00fd th\u1ee9c b\u1ea3n th\u00e2n (identity) <\/b><\/p>\n<p>S\u1ef1 ph\u00e2n t\u00edch v\u1ec1 ph\u1ea7n gi\u00e1 tr\u1ecb c\u00e1i t\u00ean, h\u00ecnh d\u1ea1ng ch\u1eef d\u00e0nh cho m\u1ed9t \u201ch\u1ecd\u201d, v\u1edbi s\u1ef1 c\u1ea5u th\u00e0nh ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a gia ph\u1ea3, th\u01b0\u1eddng th\u00ec v\u1eabn kh\u00f4ng l\u00e0m sa s\u00fat m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7, nh\u1ea5t l\u00e0 v\u1ec1 m\u1eb7t uy danh, c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c mang t\u00ean d\u00f2ng h\u1ecd \u0111\u00f3. Ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn h\u00e3nh di\u1ec7n v\u1ec1 t\u00ecnh tr\u1ea1ng \u201ccon \u00f4ng, ch\u00e1u cha&#8230;\u201d, v\u00e0 n\u1ebfu c\u1ea7n th\u00ec tr\u01b0ng gia ph\u1ea3, b\u1ecba gia ph\u1ea3 nh\u01b0 ta \u0111\u00e3 th\u1ea5y. S\u1ef1 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111i s\u00e2u v\u00e0o c\u00e1c ng\u00f3c ng\u00e1ch c\u1ee7a t\u00e2m t\u01b0 c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecb coi l\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebd v\u1ea1ch kh\u00f4ng x\u1ee9ng \u0111\u00e1ng nh\u01b0ng c\u0169ng l\u00e0 ch\u1ec9 ra c\u00e1c kh\u00eda c\u1ea1nh \u1ea9n gi\u1ea5u nh\u00e2n b\u1ea3n c\u1ee7a nh\u1eefng con ng\u01b0\u1eddi th\u1eadt v\u1edbi \u0111\u1eddi s\u1ed1ng th\u1eadt, ch\u01b0a b\u1ecb bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i v\u00ec danh l\u1ee3i t\u1ef1 th\u00e2n hay v\u00ec c\u00e1ch nh\u00ecn c\u1ee7a k\u1ebb kh\u00e1c chen v\u00e0o.<\/p>\n<p>H\u1ecd \u00d0\u1eb7ng c\u1ee7a \u00d0\u1eb7ng Ti\u1ebfn \u00d0\u00f4ng c\u00f3 \u00f4ng t\u1ed5 \u00d0\u1eb7ng Hu\u1ea5n nh\u1ea3 ngh\u00e8o, l\u1ea1c m\u1ea5t m\u1ea3 t\u1ed5 (\u201cthi\u00ean t\u00e1ng\u201d), l\u00e0m l\u00ednh h\u1ea7u m\u00e0 b\u1ecb l\u00e0ng t\u1eeb ch\u1ed1i c\u1ea5p ru\u1ed9ng, nh\u1ea3y qua nh\u1ea3y l\u1ea1i trong bi\u1ebfn lo\u1ea1n, nh\u1edd \u0111\u00f3 n\u00edu k\u00e9o th\u00f4ng gia v\u1edbi ch\u1ee7 t\u01b0\u1edbng c\u1ea7n k\u1ebb ph\u1ee5 gi\u00fap n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c Phan Huy Ch\u00fa b\u1ea5t \u0111\u1eafc d\u0129 ghi ch\u00e9p v\u00e0o s\u1eed s\u00e1ch. Trong \u0111\u00e0 th\u0103ng ti\u1ebfn, ng\u01b0\u1eddi trong d\u00f2ng \u0111em gh\u00e9p v\u1edbi m\u1ed9t \u00f4ng h\u1ecd Tr\u1ea7n th\u1ea5t th\u1ebf c\u00f3 l\u1ebd ph\u1ea3i c\u1ea3i \u0111\u1ed5i th\u00e0nh h\u1ecd \u00d0\u1eb7ng, n\u00ean n\u1ed1i k\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi danh t\u01b0\u1edbng Tr\u1ea7n Qu\u1ed1c Tu\u1ea5n. Gia ph\u1ea3 sau \u0111\u00f3 l\u1ea1i d\u00e0y th\u00eam v\u00ec \u00d0\u1eb7ng Ti\u1ebfn \u00d0\u00f4ng g\u1eb7p b\u01b0\u1edbc ngo\u1eb7t l\u1ecbch s\u1eed T\u00e2y S\u01a1n di\u1ec7t L\u00ea, \u0111\u00e3 c\u1ee7ng c\u1ed1 s\u1ef1 n\u1ed1i k\u1ebft kia. G\u1ea7n gi\u1ed1ng nh\u01b0 nh\u00f3m Nguy\u1ec5n H\u1eefu c\u1ee7a <i>Nguy\u1ec5n H\u1eefu t\u1ed9c gia ph\u1ed5,<\/i> nh\u00e2n d\u1ecbp Ng\u00f4 \u00d0\u00ecnh Di\u1ec7m l\u1eadt \u0111\u1ed5 B\u1ea3o \u00d0\u1ea1i (1956) \u0111\u00e3 t\u1ef1 x\u00e1c quy\u1ebft m\u00ecnh thu\u1ed9c d\u00f2ng ch\u00faa ch\u00ednh t\u00f4ng, xo\u00e1 b\u1ecf s\u1ef1 ph\u1ee7 nh\u1eadn c\u1ee7a T\u00f4n Nh\u01a1n ph\u1ee7 nh\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0111\u1ed1i v\u1edbi h\u1ecd (1918) b\u1edfi v\u00ec Nguy\u1ec5n H\u1eefu (c\u0169ng nh\u01b0 Nguy\u1ec5n C\u1eedu) ch\u1ec9 l\u00e0 ghi nh\u1eadn s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft ban \u0111\u1ea7u c\u1ee7a h\u1ecd Ch\u00faa m\u00e0 th\u00f4i. H\u1ecd Phan H\u00e0 T\u0129nh th\u00ec sau th\u1eddi l\u00e0m \u201cphi\u00ean\u201d, \u201cth\u1ee7 l\u0129nh (m\u1ed9t) Ngh\u1ec7 An tr\u1ea1i ch\u1ee7\u201d, \u0111\u1ed7 \u0111\u1ea1t, b\u1ecf ch\u1eef l\u00f3t \u201cv\u0103n\u201d (m\u1ed9t anh trai n\u00e0o \u0111\u00f3) th\u00e0nh Phan Huy&#8230; \u0111\u1ed5i \u0111\u1eddi tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t quy\u1ec1n h\u00e0nh m\u1edbi, n\u1ed1i k\u1ebft v\u1edbi h\u1ec7 th\u1ed1ng th\u1ea7n thuy\u1ebft n\u01a1i \u0111\u00e2y, cho \u00f4ng t\u1ed5 l\u00e0m \u201cb\u1ed9 t\u01b0\u1edbng c\u1ee7a T\u1ea3n Vi\u00ean S\u01a1n Th\u00e1nh\u201d (r\u1ec3 H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng). \u00dd th\u1ee9c n\u00e2ng cao d\u00f2ng h\u1ecd \u0111i theo s\u1ef1 th\u0103ng ti\u1ebfn quy\u1ec1n h\u00e0nh n\u01a1i khu v\u1ef1c chi\u1ebfm \u0111o\u1ea1t m\u1edf r\u1ed9ng, \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 th\u1ea5y r\u00f5 trong vi\u1ec7c h\u1ecd L\u00ea t\u1eeb \u0111\u1ea5t r\u1eebng Thanh Ho\u00e1, b\u1ea3n th\u00e2n M\u01b0\u1eddng Th\u00e1i, khi chi\u1ebfm \u0111\u1ea5t Th\u0103ng Long, l\u1ea1i nh\u1eadn \u00f4ng t\u1ed5 H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng mang d\u1ea5u \u1ea5n th\u1ea7n tho\u1ea1i Nam Trung Hoa c\u1ee7a t\u1eadp h\u1ecdp \u201cng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t\u201d t\u1eebng c\u00f3 nhi\u1ec1u tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ed3ng b\u1eb1ng, qua nhi\u1ec1u th\u1ebf k\u1ec9 \u0111\u00e3 tu\u1ea7n t\u1ef1 h\u1ecdc t\u1eadp c\u00e1ch t\u1ed5 ch\u1ee9c ch\u00ednh quy\u1ec1n theo ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc, nhu\u1ea7n nhuy\u1ec5n c\u00e1c th\u1ea7n tho\u1ea1i, huy\u1ec1n tho\u1ea1i s\u00e1ng t\u00e1c, pha ch\u1ebf t\u1eeb c\u00e1c tay danh s\u0129, s\u1eed b\u00fat Thi\u00ean tri\u1ec1u. \u201cCung c\u0169 c\u1ee7a L\u1ea1c V\u01b0\u01a1ng\u201d ghi nh\u1eadn th\u1eddi Minh thu\u1ed9c \u1edf Ph\u00fa Th\u1ecd, m\u00e0 nay \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 c\u1ee7a H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng \u0111\u00f3, c\u00f3 th\u1ec3 c\u0169ng l\u00e0 c\u1ee7a m\u1ed9t th\u1ee7 l\u00e3nh T\u00e0y trong v\u00f9ng, l\u00e0 di du\u1ec7 c\u1ee7a nh\u1eefng d\u00f2ng Th\u00e1i l\u1ea5n sang \u0111\u00f4ng t\u1eeb nh\u1eefng th\u1ebf k\u1ec9 tr\u01b0\u1edbc. H\u1ecd Nguy\u1ec5n r\u1ee7i ro t\u1ee5t h\u1eadu trong th\u1eddi gian, kh\u00f3 t\u00ecm cho \u00f4ng th\u1ea7n T\u1ed1ng S\u01a1n \u00d0\u1ea1i v\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a m\u00ecnh m\u1ed9t huy\u1ec1n tho\u1ea1i tr\u00ean \u0111\u1ea5t \u0111\u00e3 ch\u1eadt ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u1ea7y s\u1ef1 ki\u1ec7n ghi ch\u00e9p c\u1ee5 th\u1ec3, n\u00ean d\u00f9 \u0111\u00e3 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m vua, t\u1ed9t \u0111\u1ec9nh \u0111\u01b0\u01a1ng quy\u1ec1n, ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 g\u01b0\u1ee3ng g\u1ea1o \u0111\u1ea9y v\u00e0o gia ph\u1ea3 nh\u00e0 m\u00ecnh m\u1ed9t \u00f4ng Nguy\u1ec5n B\u1eb7c, th\u00e2n t\u01b0\u1edbng c\u1ee7a vua \u00d0inh \u2013 c\u00f2n h\u01a1n l\u00e0 b\u1eb1ng l\u00f2ng v\u1edbi m\u1ed9t \u00f4ng Nguy\u1ec5n Kim m\u00e0 m\u1ed3 m\u1ea3 kh\u00f4ng bi\u1ebft t\u00ecm n\u01a1i \u0111\u00e2u, h\u1eb3n v\u00ec \u0111\u00e3 theo t\u1ee5c B\u1ecf m\u1ea3 c\u1ee7a th\u1eddi c\u00f2n tr\u00ean n\u00fai r\u1eebng.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean s\u1ef1 th\u1ea5t th\u1ebf \u0111\u00f3 c\u1ee7a h\u1ecd Nguy\u1ec5n-l\u00e0m-vua c\u0169ng cho th\u1ea5y quan ni\u1ec7m t\u00f4ng ph\u1ea3 \u0111\u00e3 c\u00f3 \u0111\u00e0 chuy\u1ec3n bi\u1ebfn m\u1edf r\u1ed9ng t\u1eeb khu\u00f4n kh\u1ed5 gia \u0111\u00ecnh, gia t\u1ed9c ra \u0111\u1ebfn \u0111\u1ecba v\u1ef1c d\u00e2n n\u01b0\u1edbc. Nh\u00e0 Nguy\u1ec5n ph\u1ea3i d\u1ea7n d\u1ea7n r\u1eddi b\u1ecf quan ni\u1ec7m g\u1ed1c g\u00e1c t\u1eeb \u201c\u00d4 Ch\u00e2u\u201d \u0111\u1ec3 nh\u1eadn \u00f4ng vua H\u00f9ng l\u00e0m t\u1ed5, \u0111\u1ed5i s\u1ef1 ch\u00ednh th\u1ed1ng ri\u00eang r\u1ebd l\u1ea5y quy\u1ec1n uy chi\u1ebfm \u0111\u00f3ng tr\u00ean \u0111\u1ea5t An Nam c\u1ee7a h\u1ecd L\u00ea, ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng s\u1ef1 \u201cth\u00f4ng th\u00e1i\u201d c\u1ee7a \u0111\u00e1m s\u0129 phu \u0111\u1ea5t B\u1eafc \u0111em truy\u1ec1n th\u1ed1ng Qu\u1ed1c t\u1ed5 ba tr\u0103m n\u0103m c\u1ee7a h\u1ecd v\u00e0o th\u1eddi m\u1edbi, nh\u01b0 m\u1ed9t d\u1ea5u hi\u1ec7u \u0111\u1ea7u h\u00e0ng m\u00e0 kh\u00f4ng ph\u1ea3n b\u1ed9i ch\u00faa c\u0169. C\u00e1i \u0111\u00e0 \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 khi\u1ebfn nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n Vi\u1ec7t Nam tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t c\u1ed5 Vi\u1ec7t, trong th\u1eddi ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p chi\u1ebfm \u0111\u00f3ng, v\u1ed1n kh\u00f4ng m\u1eb7n m\u00e0 v\u1edbi h\u1ecd Nguy\u1ec5n c\u1ea7m \u0111\u1ea7u ch\u1ec9 c\u00f2n l\u1ea1i m\u1ed9t \u00f4ng vua Nguy\u1ec5n b\u00f9 nh\u00ecn, n\u00ean th\u1ea5y kh\u00f4ng c\u00f2n vua m\u00e0 c\u00f2n n\u01b0\u1edbc, c\u00e1i n\u01b0\u1edbc v\u1eabn c\u00f3 \u00f4ng t\u1ed5 H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng ti\u1ec1m \u1ea9n s\u1ef1 ch\u00ednh danh c\u1ee7a h\u1ecd L\u00ea trong s\u1eed s\u00e1ch. Ng\u01b0\u1eddi ta k\u00eau g\u00e0o \u0111\u00f2i l\u1ea1i \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc B\u1ed1n ng\u00e0n n\u0103m c\u1ee7a con ch\u00e1u R\u1ed3ng Ti\u00ean, c\u1ee7a \u00f4ng vua H\u00f9ng Ng\u00f4 S\u0129 Li\u00ean gi\u1ea3 \u0111\u1ecbnh, l\u1ea5y t\u00ednh c\u00e1ch th\u1ea7n th\u00e1nh c\u1ee7a qu\u00e1 kh\u1ee9 l\u00e0m n\u00ean k\u00ec t\u00edch th\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i. L\u1ea5y qu\u00e1 kh\u1ee9 l\u00e0m hi\u1ec7n t\u1ea1i, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u201cm\u1edf n\u01b0\u1edbc\u201d sau 1975 x\u00e2y \u0111\u1ec1n vua H\u00f9ng kh\u1eafp \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, \u1edf nh\u1eefng n\u01a1i nh\u01b0 S\u00e0i G\u00f2n tr\u01b0\u1edbc 1945 \u00f4ng ta v\u1eabn c\u00f2n n\u1eb1m trong m\u1ed9t \u0111i\u1ec7n ph\u1ee7. \u201cN\u1ebfu n\u00f3i gia ph\u1ea3 l\u00e0 b\u1ed9 s\u1eed c\u1ee7a m\u1ed9t nh\u00e0 th\u00ec cu\u1ed1n H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng ng\u1ecdc ph\u1ea3 (\u0111ang \u0111\u1ec3 \u1edf \u0111\u1ec1n H\u00f9ng Ph\u00fa Th\u1ecd) qu\u1ea3 th\u1eadt l\u00e0 cu\u1ed1n ph\u1ea3 c\u1ee7a c\u1ea3 d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ta\u201d. (L\u1eddi \u00f4ng Phan Duy Kha t\u00e1n d\u01b0\u01a1ng \u00f4ng Gi\u00e1o s\u01b0 Ti\u1ebfn s\u0129 Ng\u00f4 \u00d0\u1ee9c Th\u1ecd, Vi\u1ec7n tr\u01b0\u1edfng vi\u1ec7n Nghi\u00ean c\u1ee9u T\u00f4n gi\u00e1o, U\u1ef7 vi\u00ean H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng Di s\u1ea3n Qu\u1ed1c gia, ng\u01b0\u1eddi \u201cph\u00e1t hi\u1ec7n\u201d cu\u1ed1n Ng\u1ecdc ph\u1ea3 kia).<\/p>\n<p>Th\u1eddi m\u1edbi mang l\u1ea1i ki\u1ebfn th\u1ee9c m\u1edbi, v\u00e0 s\u1ef1 l\u1ee3i d\u1ee5ng &#8211; l\u1ea1m d\u1ee5ng, m\u1edbi. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng bi\u1ebft cu\u1ed1n Ng\u1ecdc ph\u1ea3 kia kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 s\u1eed, v\u1eb7n v\u1eb9o th\u00ec c\u0169ng th\u00e0nh s\u1eed bu\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi ta theo nh\u01b0ng kh\u00f4ng m\u1ea5y thuy\u1ebft ph\u1ee5c b\u1eb1ng th\u00e0nh qu\u1ea3 khoa h\u1ecdc. Th\u1ebf l\u00e0 thuy\u1ebft DNA (mtDNA) \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111em ra ch\u1ee9ng minh v\u1ec1 Ng\u01b0\u1eddi Hi\u1ec7n T\u1ea1i xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb ch\u00e2u Phi, t\u1ea5t c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111em \u00e1p d\u1ee5ng v\u00e0o tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p l\u00e2u \u0111\u1eddi c\u1ee7a \u00f4ng t\u1ed5 H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng v\u1eady. Vi\u1ec7c t\u00ecm li\u00ean h\u1ec7 d\u00f2ng gi\u1ed1ng xa \u0111\u1eddi qua th\u1eed nghi\u1ec7m DNA b\u00e2y gi\u1edd tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t tr\u00f2 ch\u01a1i kh\u00f4ng t\u1ed1n nhi\u1ec1u ti\u1ec1n l\u1eafm. T\u1ea1p ch\u00ed <i>National Geographic <\/i>s\u1eb5n s\u00e0ng l\u00e0m vi\u1ec7c \u0111\u00f3 v\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 ti\u1ec1n, th\u00eam ch\u00fat c\u00f4ng kh\u00e1ch h\u00e0ng qu\u1eb9t n\u01b0\u1edbc mi\u1ebfng v\u00e0o c\u1ee5c b\u00f4ng g\u1edfi cho h\u1ecd, l\u00e0 xong! Ch\u1eafc b\u1eb1ng c\u00e1ch t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1, Oprah Winfrey, nh\u00e2n v\u1eadt \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh talk show n\u1ed5i ti\u1ebfng c\u1ee7a truy\u1ec1n h\u00ecnh M\u0129, \u0111\u00e3 t\u00ecm ra g\u1ed1c g\u00e1c b\u00e0 con \u0111ang s\u1ed1ng trong g\u00f3c r\u1eebng T\u00e2y Phi n\u00e0o \u0111\u00f3. M\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt h\u1ecd Tr\u1ecbnh c\u0169ng t\u1eebng \u0111\u01b0a ra k\u1ebft qu\u1ea3 th\u1eed nghi\u1ec7m l\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb m\u1ed9t v\u00e0i ng\u01b0\u1eddi trong d\u00f2ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ea5y c\u00f3 d\u1eabn gi\u1ea3i xa h\u01a1n t\u1eeb c\u00e1c m\u00e3 s\u1ed1 qu\u00e1i d\u1ecb \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi th\u01b0\u1eddng \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>M\u1ed9t nh\u00f3m Vi\u1ec7t ki\u1ec1u \u00dac t\u1eebng \u0111\u01b0a lu\u1eadn thuy\u1ebft B\u1eafc ti\u1ebfn DNA c\u1ee7a m\u00ecnh l\u00ean m\u1ea1ng to\u00e0n c\u1ea7u, tr\u00ean b\u00e1o gi\u1ea5y \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh s\u1ef1 c\u1ed5 x\u01b0a c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh Vi\u1ec7t, x\u01b0a h\u01a1n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi H\u00e1n, do \u0111\u00f3 ch\u1ee9ng minh chuy\u1ec7n \u00c2u C\u01a1, L\u1ea1c Long l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u1ea3 th\u1ec3. Ng\u01b0\u1eddi trong n\u01b0\u1edbc th\u1ea5y c\u00f3 ngo\u1ea1i vi\u1ec7n khoa h\u1ecdc m\u1edbi li\u1ec1n gh\u00e9p th\u00eam v\u1edbi c\u00e1c ki\u1ebfn th\u1ee9c khoa-h\u1ecdc-l\u00e0ng-nh\u00e0ng-c\u0169, khai tri\u1ec3n s\u01a1n ph\u1ebft cho l\u00ed thuy\u1ebft \u201cVi\u1ec7t v\u00e0o T\u00e0u tr\u01b0\u1edbc\u201d c\u1ee7a Kim \u00d0\u1ecbnh, \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e3ng qu\u00ean (hay kh\u00f4ng bi\u1ebft?) t\u00ednh ch\u1ea5t ch\u1ed1ng c\u1ed9ng, \u0111\u1ec3 \u00e2m th\u1ea7m ph\u00e1t tri\u1ec3n d\u00f2ng ki\u1ebfn th\u1ee9c s\u1eed b\u00ecnh d\u00e2n sau 1975, h\u1ee3p v\u1edbi b\u1ea3n ch\u1ea5t \u0111\u00e3 l\u00e0m n\u00ean chi\u1ebfn th\u1eafng c\u1ee7a ch\u1ebf \u0111\u1ed9. Nh\u1eefng ki\u1ebfn th\u1ee9c v\u1ec1 nh\u00e2n h\u1ecdc, kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc, c\u1ed5 \u0111\u1ecba l\u00ed, kh\u00e1m ph\u00e1 DNA ch\u1eafp v\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ed9n chung v\u1edbi c\u1ed5 s\u1eed k\u00ed, truy\u1ec1n thuy\u1ebft l\u00e0m th\u00e0nh m\u1ed9t m\u00e0n t\u00e2n c\u1ed5 giao duy\u00ean, \u00d0\u00f4ng T\u00e2y ho\u00e0 h\u1ee3p \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 chuy\u00ean m\u00f4n (?) \u0111em ra \u201ch\u00f9 v\u00e0 do\u1ea1\u201d, k\u1ebb n\u1eafm b\u1eaft ch\u1eef qua qu\u00fdt \u201cg\u1ed3ng v\u00e0 n\u1ed5\u201d, \u0111i \u0111\u1ebfn m\u1ed9t k\u1ebft lu\u1eadn cho l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o b\u00e1c b\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c: \u201cTr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y ch\u00fang ta th\u01b0\u1eddng ngh\u0129 r\u1eb1ng truy\u1ec1n thuy\u1ebft kh\u1edfi nguy\u00ean c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c l\u00e0 hoang \u0111\u01b0\u1eddng huy\u1ec1n ho\u1eb7c v\u00e0 huy\u1ec1n tho\u1ea1i R\u1ed3ng Ti\u00ean ch\u1ec9 l\u00e0 s\u1ef1 h\u01b0 c\u1ea5u \u0111\u1ec3 \u0111i\u1ec3m t\u00f4 cho l\u00f2ng t\u1ef1 h\u00e0o d\u00e2n t\u1ed9c th\u00ec ng\u00e0y h\u00f4m nay, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u00e3 s\u00e1ng t\u1ecf qua c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u, nh\u1eefng k\u1ebft qu\u1ea3 khoa h\u1ecdc thuy\u1ebft ph\u1ee5c nh\u1ea5t&#8230; Th\u1ef1c t\u1ebf&#8230; x\u00e1c \u0111\u1ecbnh Vi\u1ec7t t\u1ed9c l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i v\u00e0 Vi\u1ec7t Nam l\u00e0 m\u1ed9t d\u00e2n t\u1ed9c c\u00f3 l\u1ecbch s\u1eed l\u00e2u \u0111\u1eddi nh\u1ea5t c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i\u201d. C\u1ee9 \u00f4m l\u1ea5y tin t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 m\u1ed9t b\u1ed9 \u201chuy\u1ec1n s\u1eed Vi\u1ec7t\u201d, m\u1ed9t qu\u00e1 kh\u1ee9 Vi\u1ec7t huy ho\u00e0ng nh\u01b0 th\u1ebf \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ef1 an \u1ee7i l\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ebf m\u1edbi l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, m\u1edbi gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c \u201cph\u1ea7n qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng trong m\u00e1u x\u01b0\u01a1ng\u201d&#8230;<\/p>\n<p>S\u1ef1 m\u00ea mu\u1ed9i trong th\u00e0nh ki\u1ebfn, s\u1ef1 hoang t\u01b0\u1edfng h\u1ecdc thu\u1eadt b\u00f9 \u0111\u1eafp cho hoang t\u01b0\u1edfng ch\u00ednh tr\u1ecb b\u1ecb g\u00e3y \u0111\u1ed5, nay \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn h\u1ed3i \u201ch\u1ebft thu\u1ed1c ch\u1eefa\u201d, kh\u00f3 c\u00f3 c\u00e1ch n\u00e0o khuy\u00ean ng\u01b0\u1eddi ta tr\u1edf l\u1ea1i nh\u00ecn s\u1ef1 v\u1eadt theo con m\u1eaft b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi th\u01b0\u1eddng. N\u00f3i g\u00ec \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c ch\u1ee9ng minh v\u1ea5n \u0111\u1ec1 theo th\u00e0nh qu\u1ea3 kh\u1ea3o c\u1ee9u ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i theo s\u1ef1 d\u1eaft d\u1eabn c\u1ee7a \u0111\u1ecbnh ki\u1ebfn, \u201cm\u01b0\u1ee3n m\u00e0u son ph\u1ea5n\u201d khoa h\u1ecdc \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t m\u1ee5c \u0111\u00edch ri\u00eang c\u1ee7a m\u00ecnh? C\u1ee9 \u0111\u1ecdc s\u00e1ch th\u01b0\u1eddng th\u00ec c\u0169ng bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng t\u1eeb \u0111\u00e2u m\u00e0 c\u00f3, chuy\u1ec7n R\u1ed3ng Ti\u00ean v\u00e0 con ch\u00e1u ng\u1ee5p l\u1eb7n tr\u00ean h\u1ed3 \u00d0\u1ed9ng \u00d0\u00ecnh \u0111\u00e3 b\u1ecb Ng\u00f4 Th\u00ec S\u0129 th\u1ebf k\u1ec9 XVIII th\u1eafc m\u1eafc ra sao&#8230; V\u00e0 do \u0111\u00f3 c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 ngh\u0129 r\u1eb1ng d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong th\u1eddi B\u1eafc thu\u1ed9c theo m\u1ed9t ti\u1ebfn tr\u00ecnh kh\u00e1 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n c\u1ee7a s\u1ef1 k\u1ebft t\u1eadp s\u1ed1 \u0111\u00f4ng v\u00e0 t\u1ed5 ch\u1ee9c x\u00e3 h\u1ed9i nh\u01b0 ch\u00fang t\u00f4i t\u1eebng \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb <i>(B\u00e0i s\u1eed kh\u00e1c cho Vi\u1ec7t Nam).<\/i> C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi h\u00e3nh di\u1ec7n v\u1ec1 vi\u1ec7c ch\u1ec9 d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t m\u1edbi c\u00f3 \u00f4ng t\u1ed5 l\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 th\u1ea7n nh\u01b0 c\u00e1c d\u00e2n t\u1ed9c kh\u00e1c. H\u1ecd kh\u00f4ng th\u1ea5y ch\u00ednh \u0111\u00f3 l\u1ea1i l\u00e0 b\u1eb1ng c\u1edb d\u00e2n Vi\u1ec7t sinh th\u00e0nh ngay trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i c\u00f3 s\u1eed, m\u1edbi c\u00f3 \u00f4ng t\u1ed5 l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ee7 l\u00e3nh \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng! S\u1eed gia Vi\u1ec7t Nam mu\u1ed1n \u201ckh\u00e1\u201d l\u00ean m\u1ed9t ch\u00fat ph\u1ea3i tho\u00e1t s\u1ef1 hu\u00eanh hoang v\u00f4 c\u1edb, v\u00e0 c\u1ed1 g\u1eafng v\u01b0\u1ee3t ra kh\u1ecfi c\u00e1i v\u00f2ng kim c\u00f4 B\u00e1ch Vi\u1ec7t c\u1ee7a \u0111\u00e1m th\u01b0 s\u1eed ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc. \u00d4ng \u00d0\u1ed7 Ng\u1ecdc Giao (27-5-2012) nh\u1eb9 nh\u00e0ng \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi: \u201cPh\u1ea3i ch\u0103ng m\u1ed9t ai \u0111\u00f3, \u1edf m\u1ed9t ch\u1ed7 n\u00e0o \u0111\u00f3 trong c\u00e1i h\u00e0nh lang d\u00e0i m\u1edd t\u1ed1i k\u00eau b\u1eb1ng qu\u00e1 kh\u1ee9, \u0111\u00e3 l\u1ea7m l\u1eabn?\u201d May m\u1eafn l\u00e0 \u00f4ng \u0111\u01b0a \u00fd ki\u1ebfn m\u00ecnh l\u00ean m\u1ea1ng to\u00e0n c\u1ea7u: \u201cChuy\u1ec7n nh\u1eefng Th\u1ee5c Ph\u00e1n, Tri\u1ec7u \u00d0\u00e0, Hai B\u00e0 Tr\u01b0ng, L\u1ea1c Vi\u1ec7t, B\u00e1ch Vi\u1ec7t&#8230; kh\u00f4ng \u0103n nh\u1eadp g\u00ec t\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t Nam ng\u00e0y nay\u201d, n\u00ean \u00f4ng ch\u1ec9 th\u1ea5y \u201cth\u1ef1c l\u00e0 kh\u00f3\u201d (kh\u00f3 \u0103n kh\u00f3 n\u00f3i) m\u00e0 kh\u1ecfi g\u1eb7p ph\u1ea3n \u1ee9ng m\u1ea1nh m\u1ebd t\u1eeb nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u201cy\u00eau n\u01b0\u1edbc\u201d nh\u01b0 ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 ph\u1ea3i ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng nhi\u1ec1u l\u1ea7n. C\u00e1i \u201ckh\u00f3\u201d kia kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn t\u1eeb chuy\u00ean m\u00f4n m\u00e0 t\u1eeb c\u1ea3 m\u1ed9t quy\u1ec1n l\u1ef1c s\u1eed h\u1ecdc th\u1eadt s\u1ef1 tr\u00f9ng tr\u00f9ng c\u1ee7a qu\u1ea7n ch\u00fang v\u00e0 c\u1ea3 ch\u00ednh quy\u1ec1n ng\u00e0y nay.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean khi \u0111\u1ea9y v\u1ea5n \u0111\u1ec1 t\u00f4ng ph\u1ea3 \u0111\u1ebfn m\u1ee9c v\u01b0\u1ee3t th\u1eddi gian, \u0111i v\u00e0o ch\u1ed1n ch\u1eef ngh\u0129a tr\u1eebu t\u01b0\u1ee3ng nh\u01b0 v\u1eady c\u0169ng khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta l\u1ea1c v\u00e0o ch\u1ed7 xa l\u1ea1 v\u1edbi nh\u00e2n t\u00ednh b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng. M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t Nam ng\u00e0y nay (ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a t\u1ed9c \u0111a s\u1ed1) th\u1ea5y m\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng \u00d0\u1ed7 Ng\u1ecdc Giao gh\u00e9p v\u00e0o nh\u00f3m c\u00e1i g\u00ec m\u00e0 hg O-M175 th\u00ec c\u0169ng d\u1eedng d\u01b0ng nh\u01b0 khi th\u1ea5y con s\u1ed1 nh\u00f3m C-M217 c\u1ee7a m\u1ed9t anh Ch\u00e0m gi\u1ea3 \u0111\u1ecbnh. V\u00e0 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y ch\u1ec9 kh\u00e1c \u0111i khi m\u1ed9t c\u00f4 Ch\u0103m H\u2019roi c\u1ee7a th\u1eddi x\u01b0a x\u01b0a m\u1ed9t ch\u00fat, mang g\u00f9i l\u1eb7n l\u1ed9i qua \u0111\u00e8o Mang Giang An Kh\u00ea, \u0111i h\u1ecfi ch\u1ed3ng \u1edf x\u00f3m nh\u00e0 b\u00e0 B\u00f9i Th\u1ecb Xu\u00e2n ch\u1eb3ng h\u1ea1n. C\u00e1c con s\u1ed1 \u1ea3o kh\u00f4ng th\u1ec3 thay th\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t ti\u1ebfp c\u1eadn nh\u00e2n t\u00ecnh. Cho n\u00ean h\u1eb3n l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd Tr\u1ecbnh khi \u0111\u1ecdc c\u00e1c con s\u1ed1 v\u1ec1 DNA c\u1ee7a c\u0169ng m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd Tr\u1ecbnh \u0111\u01b0a ra, ch\u1eafc l\u00e0 \u0111\u1ec3 d\u01b0\u01a1ng danh d\u00f2ng h\u1ecd, anh ta c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ea5y m\u00ecnh \u201cth\u00eam Tr\u1ecbnh\u201d m\u1ed9t ch\u00fat n\u00e0o. Ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, n\u1ebfu ai v\u00ec th\u1ea5y c\u00f3 s\u1ef1 li\u00ean h\u1ec7 theo b\u1eb1ng ch\u1ee9ng l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a h\u1ecd Phan v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e0m, ng\u01b0\u1eddi thi\u1ec3u s\u1ed1 ph\u00eda t\u00e2y Mi\u1ec1n Trung ng\u00e0y nay m\u00e0 \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb, v\u00ed d\u1ee5, m\u1ed9t ng\u01b0\u00f2i h\u1ecd Phan Qu\u1ea3ng Nam \u0111i th\u1eed DNA xem c\u00f3 d\u00ednh ph\u1ea7n n\u00e0o v\u1edbi c\u00e1c t\u1ed9c Gi\u1ebb, Tri\u00eang, R\u1ee5c, B\u00e0 Na, Gia Rai&#8230; ch\u1eb3ng h\u1ea1n th\u00ec s\u1ebd b\u1ecb m\u1eafng ch\u1eedi l\u00e0 \u0111\u00e3 l\u00e0m nh\u1ee5c con ch\u00e1u Phan Ch\u00e2u Trinh, c\u00e1c l\u00e3nh t\u1ee5 C\u1ed9ng S\u1ea3n Phan Thanh, Phan B\u00f4i!<\/p>\n<p>Con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ed9ng v\u1eadt to\u00e0n c\u1ea7u, hi\u1ec7n di\u1ec7n kh\u1eafp n\u01a1i kh\u1eafp ch\u1ed1n tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t n\u00e0y. H\u1ecd di chuy\u1ec3n li\u00ean mi\u00ean, c\u00e1 nh\u00e2n v\u00e0 t\u1eadp th\u1ec3, th\u01b0\u1eddng g\u1eb7p nh\u1ea5t l\u00e0 theo s\u1ef1 th\u00fac \u0111\u1ea9y c\u1ee7a sinh k\u1ebf v\u00e0 b\u1ecb th\u00f9 \u0111\u1ecbch xua \u0111u\u1ed5i. V\u00e0 h\u1ecd ph\u1ea3i th\u00edch \u1ee9ng v\u1edbi n\u01a1i \u1edf m\u1edbi, mau hay ch\u1eadm l\u00e0 do c\u00e2n b\u1eb1ng gi\u1eefa s\u1ef1 n\u00edu k\u00e9o n\u01a1i qu\u00ea c\u0169 v\u00e0 s\u1ef1 h\u1ea5p d\u1eabn tr\u00ean \u0111\u1ea5t n\u01b0\u01a1ng th\u00e2n. Ch\u00ednh \u0111i\u1ec3m n\u00e0y \u0111\u00e3 khi\u1ebfn cho \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng v\u1ec1 s\u1ef1 n\u1ed1i k\u1ebft t\u00ecnh c\u1ea3m th\u00e2n thu\u1ed9c c\u1ee7a gia ph\u1ea3, t\u00f4ng ph\u1ea3 b\u1edbt ph\u1ea7n ki\u1ebfn hi\u1ec7u tr\u00ean c\u00e1 nh\u00e2n ho\u1eb7c tr\u00ean m\u1ed9t t\u1ea7ng c\u1ea5p th\u1ebf th\u1ee9 trong d\u00f2ng. Khi M\u00f4ng C\u1ed5 ti\u1ebfn chi\u1ebfm, ng\u01b0\u1eddi T\u1ed1ng b\u1ecf ch\u1ea1y sang Tr\u1ea7n, c\u00f3 k\u1ebb th\u1ec1 \u201cl\u00e0m ma \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t\u201d nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng h\u00e0nh theo qu\u00e2n Nguy\u00ean tr\u1edf v\u1ec1, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 con c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi th\u00e0 ch\u1ebft tr\u00ean \u0111\u1ea5t l\u01b0u vong kia. \u00d0\u1ecdc <i>An Nam ch\u00ed l\u01b0\u1ee3c <\/i>c\u1ee7a L\u00ea T\u1eafc t\u01b0\u1edfng ch\u1eebng th\u1ea5y h\u00ecnh \u1ea3nh x\u01b0a l\u1eb7p l\u1ea1i tr\u00ean nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi l\u01b0u vong ng\u00e0y nay. \u00d4ng ta g\u1eafn b\u00f3 v\u1edbi ch\u1ee7 Tr\u1ea7n n\u00ean t\u00ecnh c\u1ea3m k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi \u0111\u1ea5t c\u0169 ch\u1ec9 \u1ea9n n\u00e1u trong b\u1ed9 s\u00e1ch kia, trong khi H\u1ed3 Nguy\u00ean Tr\u1eebng kh\u00f4ng th\u00e2n thu\u1ed9c, th\u00ec t\u1ecf b\u00e0y tha thi\u1ebft h\u01a1n trong b\u1ed9 <i>Nam \u00f4ng m\u1ed9ng l\u1ee5c.<\/i> \u00d0\u00e3 b\u00e1m r\u1ec5 nhi\u1ec1u n\u01a1i \u0111\u1ea5t m\u1edbi v\u1edbi quy\u1ec1n ch\u1ee9c cao, Tr\u1ecbnh Ho\u00e0i \u00d0\u1ee9c \u0111i s\u1ee9, kh\u00f4ng nh\u1edb Ph\u00fac Ki\u1ebfn m\u00e0 b\u1ed3i h\u1ed3i v\u1ecdng v\u1ec1 Gia \u00d0\u1ecbnh. N\u00f3i g\u00ec \u0111\u1ebfn H\u1ed3 Qu\u00fd Li \u0111\u00f2i c\u00f3 tr\u0103m v\u1ea1n qu\u00e2n \u0111\u1ec3 ch\u1ed1ng ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc! Cho n\u00ean kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u1ea3i g\u1eafng c\u00f4ng t\u00ecm ra \u201cti\u1ec3u s\u1eed\u201d ch\u1ee9ng minh d\u1ea5u v\u1ebft g\u1ed1c t\u00edch L\u00ed C\u00f4ng U\u1ea9n n\u1eb1m \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 g\u1ea7n Th\u0103ng Long, \u0111\u1ec3 c\u1ea3i ch\u00ednh s\u1eed Vi\u1ec7t nh\u1eadn \u00f4ng c\u00f3 g\u1ed1c \u0111\u1ea5t M\u00e2n, che gi\u1ea5u s\u1ef1 h\u1ed5 th\u1eb9n kh\u00f4ng c\u1ea7n thi\u1ebft. Gi\u1ed1ng nh\u01b0 h\u1ecd Tr\u1ea7n c\u0169ng ph\u00e1t xu\u1ea5t t\u1eeb \u0111\u00f3, tuy kh\u00f4ng h\u1eb3n g\u1ed1c Hoa H\u1ea1 nh\u01b0ng theo h\u1ecdc gi\u1ea3 ng\u00e0y nay, l\u00e0 thu\u1ed9c t\u1ed9c \u00d0\u1ea3n sinh s\u1ed1ng d\u1ecdc b\u1edd bi\u1ec3n, tr\u00ean \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t c\u00f3 t\u00ean Giao Ch\u1ec9 \u00d0\u1ea3n, v\u00e0 h\u00ecnh nh\u01b0 c\u00f2n b\u00e0 con ngh\u00e8o l\u00e0 t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi Ng\u00e1i, \u00d0\u1ea3n Gia L\u00e3o l\u1ea1c lo\u00e0i tr\u00ean \u0111\u1ea5t Qu\u1ea3ng Ninh b\u00e2y gi\u1edd.<\/p>\n<p>C\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y c\u00f9ng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u0111\u00f3 v\u1edbi Benigno Aquino, T\u1ed5ng th\u1ed1ng \u0111\u01b0\u01a1ng nhi\u1ec7m c\u1ee7a Philippin \u0111ang tranh gi\u00e0nh bi\u1ec3n \u0111\u1ea3o v\u1edbi Trung Qu\u1ed1c. H\u1ecd Aquino c\u0169ng nh\u01b0 h\u1ecd c\u1ee7a c\u1ef1u T\u1ed5ng th\u1ed1ng Ferdinand Markos (1917-1981) \u0111\u1ec1u c\u00f3 gia ph\u1ea3 ch\u1ee9ng th\u1ef1c xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb Ph\u00fac Ki\u1ebfn nh\u01b0ng h\u1ecd h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 h\u1eddi h\u1ee3t nh\u01b0 ch\u1ee7 nh\u00e2n m\u1ed9t \u0111\u1ea5t m\u1edbi m\u00e0 \u0111\u00edch th\u1ef1c l\u00e0 \u0111\u00e3 g\u1eafn li\u1ec1n t\u00e2m c\u1ea3m v\u1edbi T\u1ed5 qu\u1ed1c th\u1eadt trong hi\u1ec7n t\u1ea1i c\u1ee7a h\u1ecd. C\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt Trung Nam H\u1ea3i kh\u00f4ng th\u1ec3 vi\u1ec7n d\u1eabn gia ph\u1ea3 m\u00e0 tr\u00e1ch h\u1ecd ph\u1ea3n qu\u1ed1c, \u201cqu\u00ean \u00f4ng b\u00e0 t\u1ed5 ti\u00ean\u201d ch\u1eb3ng h\u1ea1n, hay l\u1ea5y \u0111\u00f3 \u0111\u1ec3 chi\u00eau h\u1ed3i h\u1ecd, l\u00f4i k\u00e9o xa r\u1eddi d\u00e2n Phi, \u0111\u00e1m d\u00e2n bi\u1ebft r\u00f5 m\u00ecnh \u0111\u00e3 b\u1ea7u m\u1ed9t t\u1ed5ng th\u1ed1ng Phi ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i m\u1ed9t ch\u00fa Con Tr\u1eddi xa \u0111\u1eddi! C\u0169ng nh\u01b0 v\u1eady khi nh\u00ecn qua d\u00f2ng vua \u0111ang l\u00e0m ch\u1ee7 \u0111\u1ea5t Th\u00e1i Lan, v\u1edbi c\u00e1i t\u00ean mang \u00e2m v\u1eadn \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh xa l\u1ea1 n\u01a1i c\u1ed7i g\u1ed1c, g\u1eafn li\u1ec1n t\u00ecnh c\u1ea3m thi\u1ebft th\u00e2n v\u1edbi th\u1ea7n d\u00e2n \u201c\u0111\u1ea5t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Th\u00e1i\u201d, th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f3 anh s\u1eed gia t\u00f2 m\u00f2 m\u1edbi bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng \u00f4ng vua \u0111\u1ea7u d\u00f2ng, b\u1ea1n k\u1ebft th\u1ec1 v\u1edbi Nguy\u1ec5n H\u1eefu Thu\u1ef5, \u00f4ng Chakri \/ Rama I \u0111\u00f3 (1737?-1809) ch\u1ec9 c\u00f3 50% l\u00e0 Th\u00e1i \u2013 nh\u01b0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p T\u1ed5ng th\u1ed1ng Obama v\u1edbi x\u1ee9 M\u0129 ng\u00e0y nay! D\u00e2n Turk s\u1ed1ng tr\u00ean m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t \u00c1 \u00c2u h\u1eb3n ch\u1ec9 d\u00e0nh cho nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc n\u00f3i m\u1ed9t hai c\u00e2u v\u1ec1 th\u1eddi tung ho\u00e0nh tr\u00ean sa m\u1ea1c Trung \u00c1 v\u1edbi c\u00e1i t\u00ean Trung Hoa \u00d0\u1ed9t Quy\u1ebft th\u00f4i. V\u00e0 con ch\u00e1u L\u00ed Long T\u01b0\u1eddng, n\u1ebfu qu\u1ea3 th\u1eadt thu\u1ed9c d\u00f2ng h\u1ecd L\u00ed \u00d0\u1ea1i Vi\u1ec7t, nay v\u1ec1 th\u0103m \u201cb\u00e0 con\u201d, ch\u1ec9 l\u00e0 bi\u1ec3u l\u1ed9 ch\u00fat t\u00ecnh c\u1ea3m l\u00e3ng m\u1ea1n c\u1ee7a m\u1ed9t chuy\u1ebfn du h\u00e0nh, ch\u1ee9 c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c bao nhi\u00eau m\u00e1u huy\u1ebft l\u00fac ra \u0111i, c\u00f2n th\u1ea5y c\u00f3 t\u00ed ti t\u00e2m c\u1ea3m n\u00e0o l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t? Cho n\u00ean ch\u00ednh s\u00e1ch b\u00e0i Hoa nh\u1eefng n\u0103m 1978 l\u00e0 c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi mang t\u00e2m th\u1ea7n ho\u1ea3ng h\u1ed1t v\u00ec s\u1ed1ng th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c v\u1edbi s\u1ef1 ph\u1ea3n tr\u1eafc trong b\u0103ng \u0111\u1ea3ng, h\u01a1n l\u00e0 c\u1ee7a \u0111\u1ea7u \u00f3c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi bi\u1ebft m\u00ecnh \u0111ang cai tr\u1ecb m\u1ed9t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u00f3 d\u00e2n ch\u00fang kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u00e2n chia phe ph\u00e1i theo c\u00e1ch gi\u1ea3n d\u1ecb: Ta v\u00e0 \u00d0\u1ecbch. H\u00e3y nghe nh\u00e0 v\u0103n Ng\u1ef1 Thuy\u1ebft ghi nh\u1eadn trong m\u1ed9t bu\u1ed5i g\u1eb7p g\u1ee1 \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng V\u0129nh Ch\u00e2u. T\u1eeb c\u00e1i huy\u1ec7n c\u00f9ng tr\u1eddi cu\u1ed1i \u0111\u1ea5t c\u1ee7a t\u1ec9nh \u201cB\u1ea1c Li\u00eau n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ee5c l\u1edd \u0111\u1edd \/ D\u01b0\u1edbi s\u00f4ng c\u00e1 ch\u1ed1t tr\u00ean b\u1edd Tri\u1ec1u Ch\u00e2u\u201d \u0111\u00f3, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi v\u1eabn ch\u01b0a n\u00f3i s\u00f5i ti\u1ebfng Vi\u1ec7t m\u00e0 \u0111\u00e3 ph\u1ea3i phi\u00eau b\u1ea1t \u1edf Anh, Ph\u00e1p, \u00dac, Canada, trong bu\u1ed5i h\u1ed9i ng\u1ed9 tr\u00ean \u0111\u1ea5t M\u0129 \u0111\u00e3 gi\u00e0nh micro vang vang ti\u1ebfng h\u00e1t ngh\u1eb9n ng\u00e0o: \u201cBi\u1ebft bao gi\u1edd tr\u1edf l\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam th\u0103m \u0111\u1ed3ng l\u00faa v\u00e0ng&#8230; Vi\u1ec7t Nam \u01a1i, \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc t\u00f4i&#8230;\u201d<\/p>\n<p>Cu\u1ed9c s\u1ed1ng l\u00e0 hi\u1ec7n th\u1ef1c, ng\u01b0\u1eddi ta s\u1ed1ng v\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi th\u1eadt c\u1ee7a m\u00ecnh, v\u1edbi th\u1eddi \u0111\u1ea1i, v\u1edbi khung c\u1ea3nh quen thu\u1ed9c chung quanh cho n\u00ean s\u1ef1 k\u1ebft n\u1ed1i c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng ph\u1ea3i ch\u1ecbu \u00e9p m\u00ecnh theo nh\u1eefng quanh qu\u1ea5t ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng \u0111ang di\u1ec5n ra tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft . D\u00e2n Nam B\u1ed9 kh\u00f4ng c\u1ea7n bi\u1ebft \u0111\u1ebfn nh\u1eefng ph\u00ea ph\u00e1n v\u1ec1 Phan Thanh Gi\u1ea3n, v\u1ed1n ph\u1ea3i ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng nh\u1eefng l\u1ec7ch l\u1ea1c v\u00ec kh\u00f4ng gian xa c\u00e1ch, v\u00ec th\u1eddi gian l\u00e0m \u0111\u1ed5i thay quan \u0111i\u1ec3m. H\u1ecd ch\u1ec9 nh\u1edb \u0111\u1ebfn v\u1ecb ti\u1ebfn s\u0129 \u0111\u1ea7u ti\u00ean l\u00e0m h\u00e3nh di\u1ec7n to\u00e0n v\u00f9ng, ch\u1ec9 bi\u1ebft c\u00f4ng \u00f4ng (c\u00f9ng Nguy\u1ec5n Tri Ph\u01b0\u01a1ng) t\u1ed5 ch\u1ee9c khai kh\u1ea9n \u0111\u1ea5t \u0111ai, l\u00e0 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n vua \u0111i s\u1ee9 xa chu\u1ed9c \u0111\u1ea5t, v\u00e0 t\u1ef1 x\u1eed khi \u0111\u1ec3 m\u1ea5t \u0111\u1ea5t, n\u00eau g\u01b0\u01a1ng trung ngh\u0129a cho th\u1eddi \u0111\u1ea1i, n\u00ean kh\u00f4ng quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn g\u1ed1c t\u00edch Minh H\u01b0\u01a1ng, theo ngh\u0129a m\u1ed9t-ph\u1ea7n-Vi\u1ec7t, c\u1ee7a \u00f4ng. C\u0169ng nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc mu\u00f4n v\u00e0n ti\u1ebfng khen s\u00f9ng b\u00e1i Chu (V\u0103n) An k\u1ebft n\u1ed1i, k\u00e9o d\u00e0i t\u1eeb trong s\u1eed s\u00e1ch \u0111\u1ebfn c\u00e1c ng\u00f4i tr\u01b0\u1eddng l\u1ea5y t\u00ean \u00f4ng \u0111\u00e3 \u0111\u00e0o t\u1ea1o ra nh\u1eefng nh\u00e2n v\u1eadt quy\u1ec1n b\u00ednh \u0111\u1ea7y uy t\u00edn ng\u00e0y nay, gi\u00e1 nh\u01b0 ai c\u00f3 th\u1ea5y v\u1ecb h\u1ecdc gi\u1ea3 n\u00e0o cho bi\u1ebft r\u1eb1ng \u00f4ng ta c\u00f3 m\u1ed9t n\u1eeda m\u00e1u \u201cT\u00e0u\u201d th\u00ec h\u1eb3n h\u1ecd c\u0169ng kh\u00f4ng b\u1edbt l\u00f2ng kinh tr\u1ecdng, hay c\u00f3 khi kh\u00f4ng bi\u1ebft ch\u1eebng l\u1ea1i c\u00f2n m\u1eafng ch\u1eedi t\u00ean h\u1ecdc gi\u1ea3 kh\u1ed1n n\u1ea1n kia n\u1eefa. M\u1ed9t h\u1ecd L\u00ea \u1edf Thanh Ho\u00e1 th\u1edd \u00f4ng t\u1ed5 l\u00e0 V\u0169 Nh\u00e2n Ch\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u00e1m ph\u00e1 ra l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e1t sinh t\u1eeb m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt ch\u1ed1ng L\u00ea Tr\u1ecbnh \u0111\u00e3 t\u1ea9u tho\u00e1t (V\u0169 Tr\u00e1c O\u00e1nh 1741), th\u1ebf m\u00e0 con ch\u00e1u kh\u00f4ng v\u00ec nh\u00e2n v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed vang danh kia m\u00e0 b\u1ecf \u00f4ng t\u1ed5 th\u01b0\u1eddng ng\u00e0y c\u1ee7a m\u00ecnh, ch\u1ec9 v\u00ec danh ti\u1ebfng l\u1ecbch s\u1eed xa l\u1ea1 kh\u00f4ng b\u00f9 \u0111\u1eafp \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 thi\u1ebft th\u00e2n truy\u1ec1n \u0111\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc nh\u1edf h\u00e0ng n\u0103m trong c\u00e1c d\u1ecbp c\u00fang gi\u1ed7. DNA ng\u00e0y nay \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c c\u1eb7p v\u1ee3 ch\u1ed3ng ho\u00e0i nghi cu\u1ed9c s\u1ed1ng, \u0111em d\u00f9ng \u0111\u1ec3 th\u1eed nghi\u1ec7m xem con c\u00e1i \u0111\u00edch th\u1ef1c l\u00e0 c\u1ee7a ai, th\u1ebf m\u00e0 gia \u0111\u00ecnh c\u1ef1u T\u1ed5ng b\u00ed th\u01b0 H\u00e0 Huy T\u1eadp khi b\u1ed1c m\u1ed9, v\u1eabn ch\u1ec9 tin \u1edf x\u00e1c nh\u1eadn c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 ngo\u1ea1i c\u1ea3m, ni\u1ec1m tin g\u1ea7n g\u0169i v\u1edbi th\u1eddi \u0111\u1ea1i, v\u1edbi cu\u1ed9c s\u1ed1ng hi\u1ec7n t\u1ea1i c\u1ee7a h\u1ecd h\u01a1n l\u00e0 c\u00e1c m\u00e3 s\u1ed1 m\u01a1 h\u1ed3 l\u1ea5y t\u1eeb ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m. C\u00e2u chuy\u1ec7n c\u00e1i r\u0103ng heo tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t ph\u1ea7n \u0111\u1ea7u c\u1ee7a li\u1ec7t s\u0129 Ph\u00f9ng Ch\u00ed Ki\u00ean kh\u00f4ng l\u00e0m m\u1edd danh ti\u1ebfng c\u1ee7a nh\u00e0 ngo\u1ea1i c\u1ea3m Phan Th\u1ecb B\u00edch H\u1eb1ng, ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng \u201ct\u00ecm ra\u201d m\u1ed9 L\u00ed Th\u01b0\u1eddng Ki\u1ec7t, t\u1eebng n\u00f3i chuy\u1ec7n\u201d v\u1edbi anh em T\u00e2y S\u01a1n hai l\u1ea7n tr\u00ean \u0111\u1ea5t B\u00ecnh \u00d0\u1ecbnh. Tr\u00e1i l\u1ea1i, con ch\u00e1u M\u1ea1c H\u00e0 Ti\u00ean d\u00f9 b\u1eb1ng c\u00e1ch th\u1eed DNA (n\u00f3i \u0111i\u1ec1u t\u00f4i kh\u00f4ng th\u00f4ng th\u1ea1o) v\u00ed d\u1ee5 cho th\u1ea5y g\u1ea7n g\u0169i v\u1edbi M\u1ea1c D\u01b0\u01a1ng Kinh h\u01a1n l\u00e0 v\u1edbi c\u00e1c d\u00f2ng kh\u00e1c, th\u00ec h\u1ecd c\u0169ng c\u00f3 s\u1ef1 h\u00e3nh di\u1ec7n ri\u00eang, kh\u00f4ng v\u00ec danh ti\u1ebfng l\u00e0m vua nhi\u1ec1u \u0111\u1eddi c\u1ee7a nh\u00f3m kia m\u00e0 b\u1ecf r\u01a1i v\u1ecb th\u1ebf tu\u1ef3 thu\u1ed9c h\u1ecd Nguy\u1ec5n c\u1ee7a m\u00ecnh. N\u00f3i g\u00ec \u0111\u1ebfn khuy\u1ebfn kh\u00edch O. Winfrey b\u1ecf danh v\u1ecdng tr\u00ean \u0111\u1ea5t M\u0129, r\u1eddi ng\u00f4i bi\u1ec7t th\u1ef1 h\u00e0ng nhi\u1ec1u ch\u1ee5c tri\u1ec7u \u0111\u00f4la \u0111\u1ec3 m\u01a1 t\u01b0\u1edfng l\u00e3ng m\u1ea1n v\u1ec1 khu r\u1eebng Phi Ch\u00e2u c\u00f3 h\u00ecnh b\u00f3ng m\u00ecnh c\u1ea7m g\u1eady ch\u1ecdc l\u1ed7 b\u1ecf h\u1ea1t, moi c\u1ee7&#8230;<\/p>\n<p><i>24-6-2013<\/i><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>C\u00e1c \u201cchuy\u00ean gia\u201d vi\u1ebft gia ph\u1ea3 ph\u1ed3n t\u1ea1p \u0111\u1ebfn m\u1ee9c c\u00f3 l\u00fac th\u1ea5y lo\u00e1ng tho\u00e1ng \u1edf nh\u1eefng qu\u1ea3ng c\u00e1o tr\u00ean b\u00e1o ch\u00ed, sau \u0111\u00f3 l\u1ea1i l\u1eb3ng l\u1eb7ng bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u00f9ng nh\u1ecbp v\u1edbi phong tr\u00e0o vi\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed \u00d0\u1ea3ng b\u1ed9 C\u1ed9ng s\u1ea3n xu\u1ed1ng t\u1eadn c\u1ea5p x\u00e3 ph\u01b0\u1eddng, r\u1ea7m r\u1ed9 \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m 1990, ch\u1ee9ng t\u1ecf c\u00f3 s\u1ef1 li\u00ean h\u1ec7, tuy l\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ed3ng \u0111\u1eb3ng, gi\u1eefa hai phong tr\u00e0o. C\u00e1c tay th\u1ee3 vi\u1ebft gia ph\u1ea3 \u0111\u00f4i khi ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng \u201cs\u1eed gia\u201d c\u1ee7a ph\u01b0\u1eddng x\u00e3,<\/p>\n","protected":false},"author":1207,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"h5ap_radio_sources":[],"footnotes":""},"categories":[5,152,153,9,181],"tags":[396],"class_list":["post-30531","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bien-khao","category-hoc-thuat","category-lich-su","category-nghien-cuu","category-tu-lieu","tag-ta-chi-dai-truong"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30531","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1207"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=30531"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30531\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":71643,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30531\/revisions\/71643"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=30531"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=30531"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=30531"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}